ક્વ સા પુણ્યજલા રમ્યા નદી દ્વિજનિષેવિતા। ક્વનુ તે હ નગા હૃદ્યાઃ ફલપુષ્પોપશોભિતાઃ
'ક્યાં છે એ સુંદર, પવિત્ર નદી, જે બ્રાહ્મણો દ્વારા પૂજાયેલી હતી? અને ક્યાં છે એ મનમોહક વૃક્ષો, જે ફળ અને ફૂલો થી સજ્જ હતા?'
ઇત્યેવં નરશાર્દૂલ વિસ્મિતા કમલેક્ષણા।' ધ્યાત્વા ચિરં ભીમસુતા દમયન્તી શુચિસ્મિતા। ભર્તૃશોકપરા દીનાવિવર્ણવદનાઽભવત્
હે પુરુષ સિંહ, કમળ જેવી આંખોવાળી દમયંતી આશ્ચર્યમાં પડી, લાંબા સમય સુધી વિચારતી રહી; ભીમની પુત્રી, શુદ્ધ સ્મિતવાળી, પતિના દુઃખમાં ડૂબી, ઉદાસ અને નિરાશ થઈ ગઈ.
સા ગત્વાઽથાપરાં ભૂમિં બાષ્પસંદિગ્ધયા ગિરા। વિલલાપાશ્રુપૂર્ણાક્ષી દૃષ્ટ્વાઽશોકતરું તતઃ
પછી, આંખોમાં આંસુ ભરાઈ, અવાજ રડવાથી અવરાયેલો, તે બીજી જગ્યાએ ગઈ; ત્યાં અશોક વૃક્ષ જોઈને, દમયંતી રડવા લાગી.
ઉપગમ્ય તરુશ્રેષ્ઠમશોકં પુષ્પિતં વને। પલ્લવાપીડિતં હૃદ્યં વિહઙ્ગૈરનુનાદિતમ્
તે જંગલમાં, ફૂલો થી ભરેલા, નવી કળીઓથી ઢંકાયેલા, પક્ષીઓના કલરવથી ગૂંજતા, અશોક વૃક્ષ પાસે પહોંચી.
અહો બતાયમગમઃ શ્રીમાનસ્મિન્વનાન્તરે। આપીડૈર્બહુભિર્ભાતિ શ્રીમાન્પર્વતરાડિવ
'અરે, આ જંગલના મધ્યમાં આ મહાન વૃક્ષ કેટલું સુંદર છે! અનેક પાંદડાની ગાંઠોથી ભરેલું, પર્વતોના રાજા જેવી તેજસ્વી લાગે છે.'
વિશોકાં કુરુ માં ક્ષિપ્રમશોક પ્રિયદર્શન। વીતશોકભયાબાધં કચ્ચિત્ત્વં દૃષ્ટવાન્નૃપમ્
'પ્રિય અશોક, તું મને જલદી દુઃખમુક્ત કરી દે! દુઃખ, ભય અને કષ્ટથી મુક્ત—શું તું મારા પતિ, રાજાને જોઈ છે?'
નલં નામારિદમનં નમયન્ત્યાઃ પ્રિયં પતિમ્। નિમધાનામધિપતિં દૃષ્ટવાનસિ મે પ્રિયમ્
'તમે નલને, દુશ્મનોને હરાવનાર, દમયંતીનો પ્રિય પતિ, નિષધોના રાજાને, મારા મનપસંદને જોઈ છે?'
એકવસ્ત્રાર્ધસંવીતં સુકુમારતનુત્વચમ્। વ્યસનેનાર્દિતં વીરમરણ્યમિદમાગતમ્
'એક જ વસ્ત્રમાં, અર્ધે ઢંકાયેલા, નરમ શરીરવાળા, દુઃખથી પીડિત, એ વીર, જે આ જંગલમાં આવ્યો છે—શું તું તેને જોઈ છે?'
યથા વિશોકા ગચ્છેયમશોકનગ તત્કુરુ। સત્યનામા ભવાશોક મમ શોકવિનાશનાત્
'અશોક વૃક્ષ, તું જેવું નામ ધરાવે છે, એ પ્રમાણે મને દુઃખમુક્ત કરી દે; મારા દુઃખને દૂર કરીને, તું સાચા અર્થમાં અશોક બની જા.'
એવંસાઽશોકવૃત્તં તમાર્તા વૈ પરિગમ્ય હ। જગામ દારુણતરં દેશં ભૈમી વરાઙ્ગના
એ રીતે, દુઃખી દમયંતી અશોક વૃક્ષની પરિક્રમા કરીને, વધુ દુઃખદ પ્રદેશ તરફ ચાલી ગઈ.
સા દદર્શ નગાન્નૈકાન્નૈકાશ્ચ સરિતસ્તથા। નૈકાંશ્ચ પર્વતાન્રમ્યાન્નૈકાંશ્ચ મૃગપક્ષિણઃ
તે અનેક વૃક્ષો, અનેક નદીઓ, અનેક સુંદર પર્વતો અને અનેક પ્રકારના જંગલી પ્રાણીઓ તથા પક્ષીઓ જોઈ.
કન્દરાંશ્ચ નિતમ્બાંશ્ચ નદીશ્ચાદ્ભુતદર્શનાઃ। દદર્શ તાન્ભીમસુતા પતિમન્વેષતી તદા
ભીમની પુત્રી, પતિની શોધમાં, અનેક ગુફાઓ, પર્વતોના ઢાળ અને અદ્ભુત નદીઓ જોઈ.
ગત્વા પ્રકૃષ્ટમધ્વાનં દમયન્તી શુચિસ્મિતા। દદર્શાથ મહાસાર્થં હસ્ત્યશ્વરથસંકુલમ્
લાંબી દૂરી ચાલીને, શુદ્ધ સ્મિતવાળી દમયંતીએ, હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલ મોટું કારવાં જોયું.
ઉત્તરન્તં નદીં રમ્યાં પ્રસન્નસલિલાં શુભામ્। સુશીતતોયાં વિસ્તીર્ણાં હ્રદિનીં વેતસૈર્વૃતામ્
તે ઉત્તરમાં, સુંદર, શાંત અને પવિત્ર નદી જોઈ; ઠંડા અને શુદ્ધ પાણીથી ભરેલી, પહોળી અને ઊંડી, વેટસના ઝાડોથી ઘેરાયેલી.
પ્રોદ્ધુષ્ટાં ક્રૌઞ્ચકુરરૈશ્ચક્રબાકોપકૂજિતામ્। કૂર્મગ્રાહઝવાકીર્ણાં વિપુલદ્વીપશોભિતામ્
કરોળ, બગલા, ચક્રવાક અને કુંજ જેવા પક્ષીઓના રવથી ગુંજતી, કાચબા, મગર અને માછલીઓથી ભરેલી, વિશાળ દ્વીપોથી શોભતી એ વિશાળ સરોવર ખૂબ જ સુંદર લાગતું હતું.
સા દૃષ્ટ્વૈવ મહાસાર્થં નલપત્ની યશસ્વિની। ઉપસર્પ્ય વરારોહા જનમધ્યં વિવેશ હ
એ મહાન યાત્રાદળને જોઈને, નલપત્ની યશસ્વિ, સુંદર કાયાની, ધીમે ધીમે લોકો વચ્ચે આવીને ભળી ગઈ.
ઉન્મત્તરૂપા શોકાર્તા તથા વસ્ત્રાર્ધસંવૃતા। કૃશા વિવર્ણા મલિના પાંસુધ્વસ્તશિરોરુહા
એ સમયે, દુઃખથી પીડાયેલી, અર્ધવસ્ત્રમાં, દુર્બળ, ફિક્કી, મેલવાળી અને માથા પર ધૂળવાળાં વાળવાળી, પાગલ જેવી દેખાતી હતી.
તાં દૃષ્ટ્વા તત્રમનુજાઃ કેચિદ્ભીતાઃ પ્રદુદ્રુવુઃ। કેચિચ્ચિન્તાપરાસ્તસ્થુઃ કેચિત્તત્રવિચુક્રુશુઃ
ત્યાં એ સ્ત્રીને જોઈને કેટલાક લોકો ડરીને ભાગી ગયા, કેટલાક વિચારમાં પડી ગયા અને કેટલાક રડવા લાગ્યા.
પ્રહસન્તિ સ્મ તાં કેચિદભ્યસૂયન્તિ ચાપરે। કુર્વન્ત્યસ્યાંદયાંકેચિત્પપ્રચ્છુશ્ચાપિ ભારત
કેટલાક એના પર હસવા લાગ્યા, કેટલાક એના પર દોષ મૂકવા લાગ્યા, કેટલાક દયા દર્શાવ્યા અને કેટલાક એના પાસેથી પ્રશ્નો પૂછવા લાગ્યા.
કાઽસિ કસ્યાસિ કલ્યાણિ કિં વા મૃગયસે વને। ત્વાં દૃષ્ટ્વા વ્યથિતાઃ સ્મેહ કચ્ચિત્ત્વમસિં માનુષી
'તમે કોણ છો? કોની છો, સુન્દરી? જંગલમાં શું શોધો છો? તમને જોઈને અમને અશાંતિ થાય છે—શું તમે ખરેખર માનવી છો?'
વદ સત્યં વનસ્યાસ્ય પર્વતસ્યાથવા દિશઃ। દેવતા ત્વં હિ કલ્યાણિ ત્વાં વયં શરણં ગતાઃ
'સાચું કહો—શું તમે આ જંગલની, આ પર્વતની કે બીજાં કાંઈ પ્રદેશની છો? કે તમે કોઈ દેવી છો, શુભે? અમે તો તમારી શરણે આવ્યા છીએ.'
યક્ષી વા રાક્ષસી વા ત્વમુતાહોસિ સુરાઙ્ગના। સર્વથાકુરુ નઃ સ્વસ્તિ રક્ષ ચાસ્માનનિન્દિતે
'તમે યક્ષી છો કે રાક્ષસી, કે દેવલોકની સ્ત્રી છો? જે પણ હો, અમને સુખ-શાંતિ આપો અને અમારો રક્ષા કરો, નિર્દોષે.'
યથાઽયંસર્વથા સાર્થઃ ક્ષેમી શીઘ્રમિતો વ્રજેત્। તથા વિધત્સ્વ કલ્યાણિ યથા શ્રેયો હિ નો ભવેત્
'આ સમગ્ર યાત્રાદળ અહીંથી જલદી અને સલામત રીતે નીકળી શકે એ રીતે, સુન્દરી, તમે અમારું કલ્યાણ કરો અને જે અમારે માટે શ્રેષ્ઠ હોય એ કરો.'
તથોક્તા તેન સાર્થેન દમયન્તી નૃપાત્મજા। પ્રત્યુવાચ તતઃ સાધ્વી ભર્તૃવ્યસનપીડિતા
આ રીતે યાત્રાદળના લોકો દ્વારા પૂછવામાં આવતાં, રાજકુમારી દમયંતીએ, પતિના દુઃખથી પીડાયેલી, ધીરજપૂર્વક જવાબ આપ્યો.
સાર્તવાહં ચ સાર્થં ચ જના યે ચાત્ર કેચન। યુવસ્થવિરબાલાશ્ સાર્થસ્ય ચ પુરોગમાઃ
'યાત્રાનાયક, યાત્રાદળ અને અહીંના બધા લોકો—યુવાન, વૃદ્ધ, બાળકો અને યાત્રાના અગ્રણીઓ—'
માનુષીં માં વિજાનીત મનુજાધિપતેઃ સુતામ્। નૃપસ્નુષાં રાજભાર્યાં ભર્તૃદર્શનલાલસામ્
'મને માનવી સ્ત્રી જ જાણો, રાજાના પુત્રી, રાજાના વહુ અને રાજપત્ની, જે પતિના દર્શન માટે તરસી રહી છે.'
વિદર્ભરાણ્મમ પિતા ભર્તા રાજા ચ નૈષધઃ। નલોનામ મહાભાગસ્તં માર્ગામ્યપરાજિતમ્
'મારા પિતા વિદર્ભના રાજા છે, પતિ નૈષધના રાજા છે—નળ નામે મહાભાગ્યશાળી, જેને હું શોધી રહી છું, અપરાજિત.'
યદિ જાનીત નૃપતિં ક્ષિપ્રં શંસત મે પ્રિયમ્। નલં પુરુષશાર્દૂલમમિત્રગણસૂદનમ્
'જો તમે એ રાજાને જાણતા હો તો, કૃપા કરીને તરત જ મને કહો—મારા પ્રિય નળ, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, દુશ્મનોને હરાવનાર.'
તામુવાચાનવદ્યાઙ્ગીં સાર્થસ્ય મહતઃ પ્રભુઃ। સાર્થવાહઃ શુચિર્નામ શૃણુ કલ્યાણિ મદ્વચઃ
ત્યારે એ નિર્દોષાંગી સ્ત્રીને, મહાન યાત્રાદળના પ્રમુખ, શુચિ નામના યાત્રાનાયકે કહ્યું: 'શુભે, મારા શબ્દો સાંભળો.'
અહં સાર્થસ્ય નેતા વૈ સાર્થવાહઃ શુચિસ્મિતે। મનુષ્યં નલનામાનં ન પશ્યામિ યશસ્વિનિ
'હું આ યાત્રાદળનો નેતા છું, હસતાં ચહેરાવાળી. અહીં કોઈ નળ નામનો પુરુષ નથી, યશસ્વિ.'