કોનુ મે જીવિતેનાર્થસ્તમૃતે પુરુષર્ષભમ્। કથં ભવિષ્યામ્યદ્યાહં ભર્તૃશોકાભિપીડિતા
એ શ્રેષ્ઠ પુરુષ વિના મારા જીવનનો શું અર્થ છે? પતિના વિયોગના દુ:ખથી પીડાયેલી, હું કેવી રીતે જીવી શકીશ?
તથા વિલપતીમેકામરણ્યે ભીમનન્દિનીમ્। દમયન્તીમથોચુસ્તે તાપસાઃ સત્યવાદિનઃ
જ્યારે એ એકલી જંગલમાં આ રીતે રડતી હતી, દમયંતી, જેની પ્રશંસા થાય છે, તેને સત્ય બોલનાર તપસ્વીઓએ સંબોધી.
ઉદર્કસ્તવ કલ્યાણિ કલ્યાણો ભવિતા શુભે। વયં પશ્યામ તપસા ક્ષિપ્રં દ્રક્ષ્યસિ નૈષધમ્
હે શુભ સ્ત્રી, તારા માટે શુભ અને સારા પરિણામ આવશે; અમારું તપસ્વી શક્તિથી અમે જોઈ શકીએ છીએ કે તું જલ્દી જ નલ રાજાને જોઈશ.
નિપધાનામધિપતિં નલં રિપુનિપાતિનમ્। ભૈમિ ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠં દ્રક્ષ્યસે વિગતજ્વરમ્
હે ભીમની પુત્રી, તું નિપધ દેશના રાજા, શત્રુઓને હરાવનાર, ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ, દુ:ખથી મુક્ત નલને જોઈશ.
વિમુક્તં સર્વપાપેભ્યઃ સર્વરત્નસમન્વિતમ્। તદેવ નગરં શ્રેષ્ઠં પ્રશાસતમરિન્દમમ્
સર્વ પાપોથી મુક્ત, સર્વ રત્નોથી યુક્ત, એ શ્રેષ્ઠ શહેરમાં શાસન કરતો, શત્રુઓને હરાવનાર.
દ્વિપતાં ભયકર્તારં સુહૃદાં શોકનાશનમ્। પતિમેષ્યસિ કલ્યાણિ કલ્યાણાભિજનં નૃપમ્
હે શુભ સ્ત્રી, તું ફરીથી પતિ તરીકે એ શ્રેષ્ઠ વંશના રાજાને મેળવે છે, જે શત્રુઓમાં ભય પેદા કરે છે અને મિત્રોનો દુ:ખ દૂર કરે છે.
એવમુક્ત્વા નલસ્યેષ્ટાં મહિષીં પાર્થિવાત્મજામ્। અન્તર્હિતાસ્તાપસાસ્તે સાગ્નિહોત્રાશ્રમાસ્તથા
એવું કહીને નલની પ્રિય રાણી, રાજપુત્રીને, તે સાધુઓએ પોતાના યજ્ઞ અગ્નિ અને આશ્રમ સાથે અદૃશ્ય થઈ ગયા.
સા દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં વિસ્મિતા હ્યભવત્તદા। દમયન્ત્યનવદ્યાઙ્ગી વીરસેનનૃપસ્નુષા
આ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈને, નિર્મલ શરીરવાળી, વીરસેનાની વહુ દમયંતી ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગઈ.
ચિન્તયામાસ વૈદર્ભી કિમેતદ્દૃષ્ટવત્યહમ્
વિદર્ભની રાજકુમારી વિચારી રહી, 'હું શું જોઈ લીધું છે?'
કિંનુ સ્વપ્નો મયા દૃષ્ટઃ કોઽયંવિધિરિહાભવત્। ક્વનુ તે તાપસાઃ સર્વે ક્વ તદાશ્રમમણ્ડલમ્
'શું મેં સ્વપ્ન જોયો હતો? અહીં કઈ રીતે આ વિધિ બની? બધા સાધુઓ ક્યાં ગયા? એ આશ્રમોનું વર્તુળ ક્યાં છે?'
ક્વ સા પુણ્યજલા રમ્યા નદી દ્વિજનિષેવિતા। ક્વનુ તે હ નગા હૃદ્યાઃ ફલપુષ્પોપશોભિતાઃ
'ક્યાં છે એ સુંદર, પવિત્ર નદી, જે બ્રાહ્મણો દ્વારા પૂજાયેલી હતી? અને ક્યાં છે એ મનમોહક વૃક્ષો, જે ફળ અને ફૂલો થી સજ્જ હતા?'
ઇત્યેવં નરશાર્દૂલ વિસ્મિતા કમલેક્ષણા।' ધ્યાત્વા ચિરં ભીમસુતા દમયન્તી શુચિસ્મિતા। ભર્તૃશોકપરા દીનાવિવર્ણવદનાઽભવત્
હે પુરુષ સિંહ, કમળ જેવી આંખોવાળી દમયંતી આશ્ચર્યમાં પડી, લાંબા સમય સુધી વિચારતી રહી; ભીમની પુત્રી, શુદ્ધ સ્મિતવાળી, પતિના દુઃખમાં ડૂબી, ઉદાસ અને નિરાશ થઈ ગઈ.
સા ગત્વાઽથાપરાં ભૂમિં બાષ્પસંદિગ્ધયા ગિરા। વિલલાપાશ્રુપૂર્ણાક્ષી દૃષ્ટ્વાઽશોકતરું તતઃ
પછી, આંખોમાં આંસુ ભરાઈ, અવાજ રડવાથી અવરાયેલો, તે બીજી જગ્યાએ ગઈ; ત્યાં અશોક વૃક્ષ જોઈને, દમયંતી રડવા લાગી.
ઉપગમ્ય તરુશ્રેષ્ઠમશોકં પુષ્પિતં વને। પલ્લવાપીડિતં હૃદ્યં વિહઙ્ગૈરનુનાદિતમ્
તે જંગલમાં, ફૂલો થી ભરેલા, નવી કળીઓથી ઢંકાયેલા, પક્ષીઓના કલરવથી ગૂંજતા, અશોક વૃક્ષ પાસે પહોંચી.
અહો બતાયમગમઃ શ્રીમાનસ્મિન્વનાન્તરે। આપીડૈર્બહુભિર્ભાતિ શ્રીમાન્પર્વતરાડિવ
'અરે, આ જંગલના મધ્યમાં આ મહાન વૃક્ષ કેટલું સુંદર છે! અનેક પાંદડાની ગાંઠોથી ભરેલું, પર્વતોના રાજા જેવી તેજસ્વી લાગે છે.'
વિશોકાં કુરુ માં ક્ષિપ્રમશોક પ્રિયદર્શન। વીતશોકભયાબાધં કચ્ચિત્ત્વં દૃષ્ટવાન્નૃપમ્
'પ્રિય અશોક, તું મને જલદી દુઃખમુક્ત કરી દે! દુઃખ, ભય અને કષ્ટથી મુક્ત—શું તું મારા પતિ, રાજાને જોઈ છે?'
નલં નામારિદમનં નમયન્ત્યાઃ પ્રિયં પતિમ્। નિમધાનામધિપતિં દૃષ્ટવાનસિ મે પ્રિયમ્
'તમે નલને, દુશ્મનોને હરાવનાર, દમયંતીનો પ્રિય પતિ, નિષધોના રાજાને, મારા મનપસંદને જોઈ છે?'
એકવસ્ત્રાર્ધસંવીતં સુકુમારતનુત્વચમ્। વ્યસનેનાર્દિતં વીરમરણ્યમિદમાગતમ્
'એક જ વસ્ત્રમાં, અર્ધે ઢંકાયેલા, નરમ શરીરવાળા, દુઃખથી પીડિત, એ વીર, જે આ જંગલમાં આવ્યો છે—શું તું તેને જોઈ છે?'
યથા વિશોકા ગચ્છેયમશોકનગ તત્કુરુ। સત્યનામા ભવાશોક મમ શોકવિનાશનાત્
'અશોક વૃક્ષ, તું જેવું નામ ધરાવે છે, એ પ્રમાણે મને દુઃખમુક્ત કરી દે; મારા દુઃખને દૂર કરીને, તું સાચા અર્થમાં અશોક બની જા.'
એવંસાઽશોકવૃત્તં તમાર્તા વૈ પરિગમ્ય હ। જગામ દારુણતરં દેશં ભૈમી વરાઙ્ગના
એ રીતે, દુઃખી દમયંતી અશોક વૃક્ષની પરિક્રમા કરીને, વધુ દુઃખદ પ્રદેશ તરફ ચાલી ગઈ.
સા દદર્શ નગાન્નૈકાન્નૈકાશ્ચ સરિતસ્તથા। નૈકાંશ્ચ પર્વતાન્રમ્યાન્નૈકાંશ્ચ મૃગપક્ષિણઃ
તે અનેક વૃક્ષો, અનેક નદીઓ, અનેક સુંદર પર્વતો અને અનેક પ્રકારના જંગલી પ્રાણીઓ તથા પક્ષીઓ જોઈ.
કન્દરાંશ્ચ નિતમ્બાંશ્ચ નદીશ્ચાદ્ભુતદર્શનાઃ। દદર્શ તાન્ભીમસુતા પતિમન્વેષતી તદા
ભીમની પુત્રી, પતિની શોધમાં, અનેક ગુફાઓ, પર્વતોના ઢાળ અને અદ્ભુત નદીઓ જોઈ.
ગત્વા પ્રકૃષ્ટમધ્વાનં દમયન્તી શુચિસ્મિતા। દદર્શાથ મહાસાર્થં હસ્ત્યશ્વરથસંકુલમ્
લાંબી દૂરી ચાલીને, શુદ્ધ સ્મિતવાળી દમયંતીએ, હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલ મોટું કારવાં જોયું.
ઉત્તરન્તં નદીં રમ્યાં પ્રસન્નસલિલાં શુભામ્। સુશીતતોયાં વિસ્તીર્ણાં હ્રદિનીં વેતસૈર્વૃતામ્
તે ઉત્તરમાં, સુંદર, શાંત અને પવિત્ર નદી જોઈ; ઠંડા અને શુદ્ધ પાણીથી ભરેલી, પહોળી અને ઊંડી, વેટસના ઝાડોથી ઘેરાયેલી.
પ્રોદ્ધુષ્ટાં ક્રૌઞ્ચકુરરૈશ્ચક્રબાકોપકૂજિતામ્। કૂર્મગ્રાહઝવાકીર્ણાં વિપુલદ્વીપશોભિતામ્
કરોળ, બગલા, ચક્રવાક અને કુંજ જેવા પક્ષીઓના રવથી ગુંજતી, કાચબા, મગર અને માછલીઓથી ભરેલી, વિશાળ દ્વીપોથી શોભતી એ વિશાળ સરોવર ખૂબ જ સુંદર લાગતું હતું.
સા દૃષ્ટ્વૈવ મહાસાર્થં નલપત્ની યશસ્વિની। ઉપસર્પ્ય વરારોહા જનમધ્યં વિવેશ હ
એ મહાન યાત્રાદળને જોઈને, નલપત્ની યશસ્વિ, સુંદર કાયાની, ધીમે ધીમે લોકો વચ્ચે આવીને ભળી ગઈ.
ઉન્મત્તરૂપા શોકાર્તા તથા વસ્ત્રાર્ધસંવૃતા। કૃશા વિવર્ણા મલિના પાંસુધ્વસ્તશિરોરુહા
એ સમયે, દુઃખથી પીડાયેલી, અર્ધવસ્ત્રમાં, દુર્બળ, ફિક્કી, મેલવાળી અને માથા પર ધૂળવાળાં વાળવાળી, પાગલ જેવી દેખાતી હતી.
તાં દૃષ્ટ્વા તત્રમનુજાઃ કેચિદ્ભીતાઃ પ્રદુદ્રુવુઃ। કેચિચ્ચિન્તાપરાસ્તસ્થુઃ કેચિત્તત્રવિચુક્રુશુઃ
ત્યાં એ સ્ત્રીને જોઈને કેટલાક લોકો ડરીને ભાગી ગયા, કેટલાક વિચારમાં પડી ગયા અને કેટલાક રડવા લાગ્યા.
પ્રહસન્તિ સ્મ તાં કેચિદભ્યસૂયન્તિ ચાપરે। કુર્વન્ત્યસ્યાંદયાંકેચિત્પપ્રચ્છુશ્ચાપિ ભારત
કેટલાક એના પર હસવા લાગ્યા, કેટલાક એના પર દોષ મૂકવા લાગ્યા, કેટલાક દયા દર્શાવ્યા અને કેટલાક એના પાસેથી પ્રશ્નો પૂછવા લાગ્યા.
કાઽસિ કસ્યાસિ કલ્યાણિ કિં વા મૃગયસે વને। ત્વાં દૃષ્ટ્વા વ્યથિતાઃ સ્મેહ કચ્ચિત્ત્વમસિં માનુષી
'તમે કોણ છો? કોની છો, સુન્દરી? જંગલમાં શું શોધો છો? તમને જોઈને અમને અશાંતિ થાય છે—શું તમે ખરેખર માનવી છો?'