નિષધેષુ મહારાજઃ શ્વશુરો મે નરોત્તમઃ। ગૃહીતનામા વિખ્યાતો વીરસેન ઇતિ સ્મ હ
નિષધ દેશમાં મારા સસરા મહારાજા છે, તેઓ મનુષ્યોમાં પ્રસિદ્ધ અને વીરસેન નામે જાણીતા છે.
તસ્ય રાજ્ઞઃ સુતો વીરઃ શ્રીમાન્સત્યપરાક્રમઃ। ક્રમપ્રાપ્તં પિતુઃ સ્વં યો રાજ્યં સમનુશાસ્તિ હ
એ રાજાના પુત્ર, સત્ય પરાક્રમ ધરાવનાર અને તેજસ્વી, પિતાનું રાજ્ય પામીને હવે તેનું યોગ્ય રીતે સંચાલન કરે છે.
નલો નામારિહા શ્યામઃ પુણ્યલ્કો ઇતિ શ્રુતઃ। બ્રહ્મણ્યો વેદવિદ્વાગ્મી પુણ્યકૃત્સોમપોઽગ્નિચિત્
તેમનું નામ નલ છે, શત્રુવિનાશક, શ્યામવર્ણ અને પુણ્યલ્કો તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તેઓ બ્રાહ્મણોમાં શ્રદ્ધાવાન, વેદોમાં પારંગત, વક્તૃત્વમાં નિપુણ, પુણ્યકર્મો કરનાર અને સોમપાન તથા અગ્નિહોત્ર કરનાર છે.
યષ્ટા દાતા ચ યોદ્ધા ચ સમ્યક્ચૈવ પ્રશાસિતા। તસ્ય મામચલશ્રેષ્ઠ વિદ્ધિ ભાર્યામિહાગતામ્
તેઓ યજ્ઞકર્તા, દાનવીર, યુદ્ધવીર અને યોગ્ય શાસક છે; હે પર્વતોના શ્રેષ્ઠ, મને તેમની પત્ની તરીકે જાણ, હું અહીં આવી છું.
ત્યક્તશ્રિયં ભર્તૃહીનામનાથાં વ્યસનાન્વિતામ્। અન્વેષમાણાં ભર્તારં નલં નરવરોત્તમમ્
સૌભાગ્ય છોડીને, પતિ વિના, અનાથ અને દુઃખી બની, હું મારા પતિ, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા નલને શોધી રહી છું.
ખમુલ્લિખદ્ભિરેતૈર્હિ ત્વયા શૃઙ્ગશતૈર્નૃપઃ। કચ્ચિદ્દૃષ્ટોઽચલશ્રેષ્ઠ વનેઽસ્મિન્દારુણે નલઃ
હે રાજા, તારા આકાશને અડતા અનેક શિખરો વડે, હે પર્વતોના શ્રેષ્ઠ, શું તું આ કઠિન વનમાં નલને ક્યાંયે જોયો છે?
વિક્રાન્તઃ સત્ત્વવાન્વીરો ભર્તા મમ મહાયશાઃ। નિષધાનામધિપતિઃ કચ્ચિદ્દૃષ્ટસ્ત્વયા નલઃ
મારા પતિ પરાક્રમી, સ્થિર અને પ્રસિદ્ધ છે, નિષધોના રાજા છે; હે પર્વત, શું તું નલને જોયો છે?
કં મીં વિલપતીમેકાં પર્વતશ્રેષ્ઠ વિહ્વલામ્। ગિરા નાશ્વાસયસ્યદ્યસ્વાં સુતામિવ દુખિતાં
હે પર્વતોના શ્રેષ્ઠ, આજે તું કોને શબ્દોથી શાંતવના આપે છે? શું તું મને, એકલી અને દુઃખી પુત્રીને પિતા જેવું ધીરજ આપી રહ્યો છે?
વીર વિક્રાન્ત ધર્મજ્ઞ સત્યસંધ મહીપતે। યદ્યસ્યસ્મિન્વને રાજન્દર્શયાત્માનમાત્મના
હે રાજા, પરાક્રમી, ધર્મજ્ઞ અને સત્યનિષ્ઠ, જો તું આ વનમાં હોય તો, કૃપા કરીને પોતે જ પોતાને દર્શાવ.
કદા સુસ્નિગ્ગમ્ભીરાં જીમૂતસ્વનસન્નિભામ્। શ્રોષ્યામિ નૈષધસ્યાહં વાચં તામમૃતોપમામ્
ક્યારે હું નલની, મેઘગર્જના જેવી મધુર અને ગંભીર, અમૃત સમાન વાણી સાંભળીશ?
વૈદર્ભ્યેહીતિ વિસ્પષ્ટાં શુભાં રાજ્ઞો મહાત્મનઃ। આત્માભિધાયિનીમૃદ્ધાં મમ શોકવિનાશિનીં
વિદર્ભ દેશમાં, મેં મહારાજની મહિમા સ્પષ્ટ અને શુભ રીતે કહી, પોતાનું નામ પણ જણાવ્યું, અને આશાપૂર્ણ એવા શબ્દો ઉચ્ચાર્યા, જે મારા દુઃખને દૂર કરે.
ઇતિસા તં ગિરિશ્રેષ્ઠમુક્ત્વા પાર્થિવનન્દિની। દમયન્તી તતો ભૂયો જગામ દિશમુત્તરામ્
આ રીતે રાજાની પ્રિય પુત્રી દમયંતીએ તે શ્રેષ્ઠ પર્વતને સંબોધ્યા પછી ફરીથી ઉત્તર દિશામાં આગળ વધવા લાગી.
સા ગત્વા ત્રીનહોરાત્રાન્દદર્શ પરમાઙ્ગના। તાપસારણ્યમતુલં દિવ્યકાનનશોભિતમ્
એ મહાન સ્ત્રીએ ત્રણ દિવસ અને ત્રણ રાતે મુસાફરી કરી અને પછી એક અનોખું, દૈવી વનોથી શોભાયમાન એવા તપોવનને જોયું.
વસિષ્ઠભૃગ્વત્રિસમૈસ્તાપસૈરુપશોભિતમ્। નિયતૈઃ સંયતાહારૈર્દમશૌચસમન્વિતૈઃ
તે તપોવનમાં વસિષ્ઠ, ભૃગુ અને ત્રિશંકુ જેવા મહાન તપસ્વીઓ રહેતા, જે નિયમિત, સંયમિત આહારવાળા અને દમ તથા પવિત્રતાથી યુક્ત હતા.
અબ્ભક્ષૈર્વાયુભક્ષૈશ્ચ પત્રાહારૈસ્તથૈવ ચ। જિતેન્દ્રિયૈર્મહાભાગૈઃ સ્વર્ગમાર્ગદિદૃક્ષુભિઃ
કેટલાક તપસ્વીઓ માત્ર પાણી પીધે જીવતા, કેટલાક વાયુ પર, તો કેટલાક પાંદડાં ખાઈને જીવન ગુજારતા; એ બધા ઇન્દ્રિયજિત, ખૂબ ભાગ્યશાળી અને સ્વર્ગના માર્ગે જવા ઇચ્છુક હતા.
વલ્કલાજિનસંવીતૈર્મુનિભિઃ સંયતેન્દ્રિયૈઃ। તાપસાધ્યુષિતં રમ્યં દદર્શાશ્રમમણ્ડલમ્
દમયંતીએ જોયું કે એ આશ્રમમાં વલ્કલ અને મૃગચર્મ પહેરેલા, ઇન્દ્રિયને જીતેલા ઋષિઓ રહેતા, અને એ સ્થળ ખૂબ મમળાવું હતું.
નાનામૃગગણૈર્જુષ્ટં શાખામૃગગણાયુતમ્। તાપસૈઃ સમુપેતં ચ સા દૃષ્ટ્વૈવ સમાશ્વસત્
આ આશ્રમ વિવિધ પ્રકારના મૃગો અને શાખાઓ પર રહેતા પશુઓથી ભરેલો હતો, આસપાસ તપસ્વીઓ હતા; એ દૃશ્ય જોઈને દમયંતીનું મન શાંત થયું.
સુભ્રૂઃ સુકેશી સુશ્રોણી સુકુચા સુદ્વિજાનના। વર્ચસ્વિની સુપ્રતિષ્ઠા સ્વસિતાયતલોચના
દમયંતી સુંદર ભ્રૂ, મોહક વાળ, આકર્ષક કટિ, સુંદર ઉર અને તેજસ્વી, સુગઠિત મુખવાળી હતી; એ સ્થિર ઊભી રહી, એની વિશાળ આંખો ચમકતી અને દાંત સફેદ હતાં.
સા વિવેશાશ્રમપદં વીરસેનસુતપ્રિયા। યોષિદ્રત્નં મહાભાગા દમયન્તી તપસ્વિની
વીરસેનાના પુત્રની પ્રિય દમયંતી, સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને પુણ્યવંતી, તપમાં તત્પર રહી એ આશ્રમમાં પ્રવેશી.
સાઽભિવાદ્ય તપોવૃદ્ધાન્વિનયાવનતા સ્થિતા। સ્વાગતં ત ઇતિપ્રોક્તા તૈઃ સર્વૈસ્તાપસોત્તમૈઃ
એ તપસ્વી વૃદ્ધોને વિનમ્રતાપૂર્વક વંદન કરીને દમયંતી નમ્રતાથી ઊભી રહી; બધા શ્રેષ્ઠ તપસ્વીઓએ તેને 'આપનું સ્વાગત છે' કહીને આવકાર આપ્યો.
પૂજાં ચાસ્યા યથાન્યાયં કૃત્વા તત્રતપોધનાઃ। આસ્યતામિત્યથોચુસ્તે બ્રૂહિ કિં કરવામહે
ત્યાંના તપસ્વીઓએ યોગ્ય રીતે એની પૂજા કરી અને કહ્યું: 'બેસો, કહો, અમે તમારા માટે શું કરી શકીએ?'
તાનુવાચ વરારોહા કચ્ચિદ્ભગવતામિહ। તપઃસ્વગ્નિષુ ધર્મેષુ મૃગપક્ષિષુ ચાનઘાઃ
એ મહાન સ્ત્રીએ પૂછ્યું: 'મને કહો, મહાત્માઓ, અહીં આપ સૌના તપ, અગ્નિ, ધર્મ અને મૃગ-પક્ષીઓમાં બધું સુખદ છે ને?'
કુશલં વો મહાભાગાઃ સ્વધર્માચરણેષુ ચ। તૈરુક્તા કુશલં ભદ્રે સર્વત્રેતિ યશસ્વિની
'મહાભાગ્યવંતો, આપના પોતાના ધર્મના આચરણમાં બધું સારું છે ને?' ત્યારે તે યશસ્વી તપસ્વીઓએ કહ્યું: 'હા, સુખ-શાંતિ સર્વત્ર છે, સુમંગલિ.'
બ્રૂહિ સર્વાનવદ્યાઙ્ગિ કા ત્વં કિંચ ચિકીર્ષસિ। દૃષ્ટ્વૈવ તે પરંરૂપં દ્યુતિં ચ પરમામિહ
'હવે બધું સ્પષ્ટ કહો, નિર્દોષ અંગવાળી, તમે કોણ છો અને શું ઈચ્છો છો? અહીં તમારું અદભુત રૂપ અને તેજ જોઈ અમને આશ્ચર્ય થાય છે.'
વિસ્મયો નઃ સમુત્પન્નઃ સમાશ્વસિહિ મા શુચઃ। અસ્યારણ્યસ્ય દેવી ત્વમુતાહોઽસ્ય મહીભૃતઃ। અસ્યાશ્ચ નદ્યાઃ કલ્યાણિ વદ સત્યમનિન્દિતે
'અમને આશ્ચર્ય થયો છે; તમે નિર્ભય રહો, દુઃખ ન કરો. શું તમે આ વનની દેવી છો, કે આ પર્વતની, કે આ શુભ નદીની? સાચું કહો, કલ્યાણી.'
સાઽબ્રવીત્તાનૃપીન્નાહમરણ્યસ્યાસ્ય દેવતા। ન ચાપ્યસ્ય ગિરર્વિપ્રા નૈવ નદ્યાશ્ચ દેવતા
દમયંતીએ તે ઋષિઓને કહ્યું: 'હું આ વનની દેવી નથી, ન તો આ પર્વતની, અને નદીની પણ દેવી નથી, બ્રાહ્મણો.'
માનુષીં માં વિજાનીત યૂયં સર્વેતપોધનાઃ। વિસ્તરેણાભિધાસ્યામિ તન્મે શૃણુત સર્વશઃ
'હું માનવી છું, એ વાત તમે બધા તપસ્વીઓ જાણો. હું બધું વિગતે કહું છું, તમે ધ્યાનથી સાંભળો.'
વિદર્ભેપુ મહીપાલો ભીમો નામ મહીપતિઃ। તસ્ય માં તનયાં સર્વે જાનીત દ્વિજસત્તમાઃ
'વિદર્ભ દેશમાં ભીમ નામે એક મહારાજ છે; હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, હું એ રાજાની પુત્રી છું, એ જાણો.'
નિપધાધિપતિર્ધીમાન્નલો નામ મહાયશાઃ। વીરઃ સંગ્રામજિદ્વિદ્વાન્મમ ભર્તા વિશાંપતિઃ
નિપધ દેશના બુદ્ધિશાળી અને પ્રસિદ્ધ રાજા, નલનું નામ ધરાવતો, શૂરવીર અને યુદ્ધમાં વિજયી, વિદ્વાન, એ મારા પતિ છે, જે લોકોના શાસક છે.
દેવતાભ્યર્ચનપરો દ્વિજાતિજનવત્સલઃ। ગોપ્તા નિપધવંશસ્ય મહાતેજા મહાબલઃ
દેવતાઓની પૂજા માટે સમર્પિત, દ્વિજાતિ લોકો માટે પ્રેમાળ, નિપધ વંશનો રક્ષક, અત્યંત તેજસ્વી અને શક્તિશાળી છે.