તં તુ નાગં તતો દૃષ્ટ્વા મન્ત્રિણસ્તે પ્રદુદ્રુવુઃ। અપશ્યન્ત તથા યાન્તમાકાશે નાગમદ્ભુતમ્
પછી એ સાપને જોઈને, મંત્રીઓ ડરીને ભાગી ગયા; અને એમણે આકાશમાં એ અદ્ભુત સાપને જતા જોયો.
સીમન્તમિવ કુર્વાણં નભસઃ પદ્મવર્ચસમ્। તક્ષકં પન્નગશ્રેષ્ઠં ભૃશં શોકપરાયણાઃ
એમણે તક્ષકને, સાપોમાં શ્રેષ્ઠ, કમળ જેવો તેજસ્વી અને આકાશમાં સીમા ઊભી કરે છે એમ જોઈને, ભારે શોકમાં પડી ગયા.
તતસ્તુ તે તદ્ગૃહમગ્નિના વૃતં પ્રદીપ્યમાનં વિષજેન ભોગિનઃ। ભયાત્પરિત્યજ્ય દિશઃ પ્રપેદિરે પપાત તચ્ચાશનિતાડિતં યથા
પછી એ ઘર, આસપાસ અગ્નિથી ઘેરાયેલું અને સાપના ઝેરથી ધધકતું હતું, એના ડરે બધા લોકો દિશા દિશામાં ભાગી ગયા; અને એ ઘર વીજળી પડ્યા જેવું ધરાશાયી થઈ ગયું.
તતો નૃપે તક્ષકતેજસાહતે પ્રયુજ્ય સર્વાઃ પરલોકસત્ક્રિયાઃ। શુચિર્દિજો રાજપુરોહિતસ્તદા તથૈવ તે તસ્ય નૃપસ્ય મન્ત્રિણઃ
પછી, જ્યારે રાજા તક્ષકના પ્રભાવથી પરાજિત થયો, ત્યારે બધા વિધિવત અંત્યક્રિયા કરવામાં આવી; પવિત્ર બ્રાહ્મણ રાજપુરોહિત અને રાજાના મંત્રીઓએ પણ એ જ રીતે વિધિ કરી.
નૃપં શિશું તસ્ય સુતં પ્રચક્રિરે સમેત્ય સર્વે પુરવાસિનો જનાઃ। નૃપં યમાહુસ્તમમિત્રઘાતિનં કુરુપ્રવીરં જનમેજયં જનાઃ
પછી શહેરના બધા લોકો ભેગા થયા અને એ બાળક, એટલે કે તેના પુત્રને રાજા તરીકે સ્વીકાર્યો. બધા લોકોએ દુશ્મનોને હરાવનાર અને કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા જનમેજયને પોતાનો રાજા જાહેર કર્યો.
સ બાલ એવાર્યમતિર્નૃપોત્તમઃ સહૈવ તૈર્મન્ત્રિપુરોહિતૈસ્તદા। શશાસ રાજ્યં કુરુપુંગવાગ્રજો યથાઽસ્ય વીરઃ પ્રપિતામહસ્તથા
એ બાળક વયમાં નાનો હોવા છતાં, ઉત્તમ વિચારવાળો અને શ્રેષ્ઠ રાજા હતો. પોતાના મંત્રીઓ અને પુરોહિતો સાથે મળીને, એણે પોતાનું રાજ્ય એ જ રીતે ચલાવ્યું જેમ તેના મહાન પ્રપિતામહે ચલાવ્યું હતું.
તતસ્તુ રાજાનમમિત્રતાપનં સમીક્ષ્ય તે તસ્ય નૃપસ્ય મન્ત્રિણઃ। સુવર્ણવર્માણમુપેત્ય કાશિપ વપુષ્ટમાર્થં વરયાંપ્રચક્રમુઃ
પછી જ્યારે મંત્રીઓએ એ દુશ્મનોને દુઃખ આપનાર રાજાને જોયો, ત્યારે તેઓ કાશી દેશના સુવર્ણવર્મા પાસે ગયા અને વંશ માટે તેની સુંદર દીકરીને માંગવા લાગ્યા.
તતઃ સ રાજા પ્રદદૌ વપુષ્ટમાં કુરુપ્રવીરાય પરીક્ષ્ય ધર્મતઃ। સ ચાપિ તાં પ્રાપ્ય મુદા યુતોઽભવ- ન્ન ચાન્યનારીષુ મનો દધે ક્વચિત્
પછી એ રાજાએ ધર્મ પ્રમાણે વિચાર કરીને પોતાની સુંદર દીકરીને કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા જનમેજયને આપી દીધી. જનમેજયે પણ એ પત્નીને પામી આનંદ અનુભવ્યો અને પછી ક્યારેય કોઈ બીજી સ્ત્રી તરફ મન ન આપ્યું.
સરઃસુ ફુલ્લેષુ વનેષુ ચૈવ પ્રસન્નચેતા વિજહાર વીર્યવાન્। તથા સ રાજન્યવરો વિજહ્રિવાન્ યથોર્વશીં પ્રાપ્ય પુરા પુરૂરવાઃ
પછી એ પરાક્રમી રાજા આનંદભેર ફૂલો ખીલે એવા તળાવોમાં અને વનોમાં ફરતો રહ્યો. જેમ પેહલા પુરુરવા ઉર્વશીને પામી આનંદમાં મગ્ન થયો હતો, એમ એ રાજા પણ આનંદમાં રહ્યો.
વપુષ્ટમા ચાપિ વરં પતિવ્રતા પ્રતીતરૂપા સમવાપ્ય ભૂપતિમ્। ભાવેન રામા રમયાંબભૂવ તં વિહારકાલેષ્વવરોધસુન્દરી
અને વપુષ્ઠમા પણ પતિપ્રતિની નમ્ર અને સુંદર હતી. રાજાને પામી, એ રામા જેવી ભાવથી રાજાને આનંદ આપતી હતી અને રાજમહેલની સુંદર સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ બની રહી.
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ જરત્કારુર્મહાતપાઃ। ચચાર પૃથિવીં કૃત્સ્નાં યત્રસાયંગૃહો મુનિઃ
એ જ સમયે મહાન તપસ્વી જરત્કારુ, જેનું કોઈ ઘર નહોતું, આખી પૃથ્વી પર ફરતો રહ્યો.
ચરન્દીક્ષાં મહાતેજા દુશ્ચરામકૃતાત્મભિઃ। તીર્થેષ્વાપ્લવનં કુર્વન્પુણ્યેષુ વિચચાર હ
એ મહાતેજસ્વી ઋષિ કઠિન વ્રત કરતો હતો, જે અસંયમી લોકો માટે અઘરું છે. એ પવિત્ર તીર્થો પર જઈને પવિત્ર જળમાં સ્નાન કરતો અને ફરતો રહ્યો.
વાયુભક્ષો નિરાહારઃ શુષ્યન્નહરહર્મુનિઃ। સં દદર્શ પિતૄન્ગર્તે લમ્બમાનાનધોમુખાન્
એ ઋષિ માત્ર વાયુ પર જીવતો, અનાહારી રહ્યો અને રોજે રોજ સુકાતો ગયો. એણે એક ખાડામાં પોતાના પિતૃઓને ઊંધા લટકતા જોયા.
એકતન્ત્વવશિષ્ટં વૈ વીરણસ્તમ્બમાશ્રિતાન્। તં તન્તું ચ શનૈરાખુમાદદાનં બિલેશયમ્
પિતૃઓ એક વાંસના ડાંગરની એક જ બાકી રહેલી તાંતડીને પકડીને લટક્યા હતા. એ તાંતડીને એક બિલમાં રહેતો ઉંદર ધીમે ધીમે કાપી રહ્યો હતો.
નિરાહારાન્કૃશાન્દીનાન્ગર્તે સ્વત્રાણમિચ્છતઃ। ઉપસૃત્ય સ તાન્દીનાન્દીનરૂપોઽભ્યભાષત
પિતૃઓ અનાહારી, દુર્બળ અને દુઃખી હતા અને પોતાની રક્ષા માટે તરસતા હતા. જરત્કારુ પણ એમની જેમ દુઃખી દેખાતો એમની પાસે ગયો અને એમને સંબોધ્યા.
કે ભવન્તોઽવલમ્બન્તે વીરમસ્તમ્બમાશ્રિતાઃ। દુર્બલં ખાદિતૈર્મૂલૈરાખુના બિલવાસિના
તમે કોણ છો, જે વાંસના ડાંગરને પકડીને લટક્યા છો? એ નબળી મૂળને પકડીને, જે બિલમાં રહેતા ઉંદરે કાપી નાખી છે, કેમ લટક્યા છો?
વીરણસ્તમ્બકે મૂલં યદપ્યેકમિહ સ્થિતમ્। તદ્ભપ્યયં શનૈરાખુરાદત્તે દશનૈઃ શિતૈઃ
આ વાંસના ડાંગરમાં જે એક જ મૂળ બાકી છે, એ પણ ઉંદર પોતાની તીખી દાંતથી ધીમે ધીમે કાપી રહ્યો છે.
છેત્સ્યતેઽલ્પાવશિષ્ટત્વાદેતદપ્યચિરાદિવ। તતસ્તુ પતિતારોઽત્ર ગર્તે વ્યક્તમધોમુખાઃ
હવે થોડું જ બાકી છે, એ પણ ટૂંક સમયમાં તૂટી જશે. પછી તમે બધા અહીં ખાડામાં ઊંધા પડી જશો.
અત્ર મે દુઃખમુત્પન્નં દૃષ્ટ્વા યુષ્માનધોમુખાન્। કૃચ્છ્રામાપદમાપન્નાન્પ્રિયં કિં કરવાણિ વઃ
તમને ઊંધા લટકેલા અને આવી મુશ્કેલીમાં જોયા પછી મને ઘણું દુઃખ થયું છે. હું તમારા માટે શું પ્રિય કામ કરી શકું?
તપસોઽસ્ય ચતુર્થેન તૃતીયેનાથ વા પુનઃ। અર્ધેન વાપિ નિસ્તર્તુમાપદં બ્રૂત મા ચિરમ્
મારા તપના ચોથા ભાગથી, ત્રીજા ભાગથી કે અડધા ભાગથી પણ જો તમે આ મુશ્કેલીમાંથી છૂટવા માંગતા હો તો, તરત કહો.
અથવાપિ સમગ્રેણ તરન્તુ તપસા મમ। ભવન્તઃ સર્વ એવેહ કામમેવં વિધીયતામ્
અથવા, જો તમે ઈચ્છો તો મારા આખા તપના ફળથી પણ તમે બધા મુક્ત થઈ શકો. જેમ તમારે મન થાય તેમ કરો.
કુતો ભવાન્બ્રહ્મચારી યો નસ્ત્રાતુમિહેચ્છસિ। ન તુ વિપ્રાગ્ર્ય તપસા શક્યમેતદ્વ્યપોહિતુમ્
તમે તો બ્રહ્મચારી છો, તો અમને બચાવવા કેમ ઈચ્છો છો? શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણના તપથી પણ આ દુઃખ દૂર કરી શકાયું નથી.
અસ્તિ નસ્તાત તપસઃ ફલં પ્રવદતાં વર। સંતાનપ્રક્ષયાદ્બ્રહ્મન્પતામો નિરયેઽશુચૌ
હે શ્રેષ્ઠ વક્તા, શું તપસ્યાનું કોઈ ફળ છે કે નથી? વંશના નાશથી, હે બ્રાહ્મણ, અમે અશુદ્ધ નરકમાં પડી રહ્યા છીએ.
સન્તાનં હિ પરો ધર્મં એવમાહ પિતામહઃ। લમ્બતામિહ નસ્તાત ન જ્ઞાનં પ્રતિભાતિ વૈ
અમારા પિતામહે તો સંતાનને સર્વોચ્ચ ધર્મ કહ્યું છે; પણ અહીં, હે પિતા, અમે અધૂરા રહી ગયા છીએ અને અમને કોઈ જ્ઞાન દેખાતું નથી.
યેન ત્વાં નાભિજાનીમો લોકે વિખ્યાતપૌરુષમ્। વૃદ્ધો ભવાન્મહાભાગોયોનઃ શોચ્યાન્સુદુઃખિતાન
જેનાથી તમે, જગતમાં પ્રખ્યાત પરાક્રમી, અમને ઓળખાતા નથી—તમે વયસ્ક અને મહાભાગ્યશાળી છો—અમે તમારા પૂર્વજ દુઃખી અને દયનીય છીએ.
શોચતે ચૈવ કારુણ્યાચ્છૃણુ યે વૈ વયં દ્વિજ। યાયાવરા નામ વયમૃષયઃ સંશિતવ્રતાઃ
અને દયા કરીને હું શોક કરું છું, હે દ્વિજ, સાંભળો: અમને યાયાવર નામે ઓળખવામાં આવે છે, અમે કઠિન વ્રત પાળનારા ઋષિ છીએ.
લોકાત્પુમ્યાદિહ ભ્રષ્ટાઃ સન્તાનપ્રક્ષયાન્મુને। પ્રણષ્ટં નસ્તપસ્તીવ્રં ન હિ નસ્તન્તુરસ્તિ વૈ
હે મુનિ, વંશના નાશથી અમે લોકમાંથી તિરસ્કૃત થયા છીએ, અમારું કઠિન તપ નષ્ટ થઈ ગયું છે; અમને કોઈ સંતાન નથી.
અસ્તિત્વેકોઽદ્ય નસ્તન્તુઃ સોઽપિ નાસ્તિ યથા તથા। મન્દભાગ્યોઽલ્પભાગ્યાનાં તપ એકં સમાસ્થિતઃ
આજે અમારો એક જ સંતાન બચ્યો છે, અને એ પણ જાણે ગુમ થઈ ગયો છે; દુર્ભાગ્યશાળાઓમાં સૌથી ઓછું ભાગ્યવાળો એ જ તપસ્યામાં લાગેલો છે.
જરત્કારુરિતિ ખ્યાતો વેદવેદાઙ્ગપારગઃ। નિયતાત્મા મહાત્મા ચ સુવ્રતઃ સુમહાતપાઃ
તેનું નામ જરત્કારુ છે, જે વેદ અને તેના અંગોમાં પારંગત છે, આત્મસંયમી, મહાન આત્માવાળો, સદ્વ્રતી અને મહાન તપસ્વી છે.
તેન સ્મ તપસો લોભાત્કૃચ્છ્રમાપાદિતા વયમ્। ન તસ્ય ભાર્યા પુત્રો વા બાન્ધવો વાઽસ્તિ કશ્ચન
એના તપસ્યાના લોભથી જ અમે આ મુશ્કેલીમાં આવી ગયા છીએ; એના પાસે ન તો પત્ની છે, ન પુત્ર, ન કોઈ સંબંધ.