યૂથશો દદૃશે ચાત્ર વિદર્ભાધિપનન્દિની। મહિષાન્વરાહાન્ગોમાયૂનૃક્ષવાનરપન્નગાન્
વિદર્ભના રાજાની પુત્રીએ ત્યાં ભેંસ, જંગલી શૂકર, કૂતરા, રીંછ, વાંદરો અને સાપોના જૂથો જોયા.
તેજસા યશસા લક્ષ્મ્યા સ્થિત્યા ચ પરયા યુતા। વૈર્દભી વિચચારૈકા નલમન્વેષતી તદા
તેણી તેજ, યશ, સૌંદર્ય અને સ્થિરતાથી યુક્ત હતી; એ વિદર્ભકુમારી એકલી જ નલને શોધતી વનમાં ફરતી હતી.
નાબિભ્યત્સા નૃપસુતા ભૈમી તત્રાથ કસ્યચિત્। દારુણામટવીં પ્રાપ્ય ભર્તૃવ્યસનકર્શિતા
ભીમરાજાની પુત્રી, પતિના દુઃખથી પીડાયેલી હોવા છતાં, એ ભયાનક જંગલમાં પ્રવેશતી વખતે ડરી નહોતી.
વિદર્ભતનયા રાજન્વિલલાપ સુદુઃખિતા। ભર્તૃશોકપરીતાઙ્ગી શિલાતલમથાશ્રિતા
હે રાજા, વિદર્ભની પુત્રી ખૂબ દુઃખી થઈ, પતિના શોકથી શરીર દુર્બળ થઈ, પથ્થરની ઉપર બેઠી રડવા લાગી.
સિહ્યોરસ્ક મહાબાહો નિષધાનાં જનાધિપ। ક્વનુ રાજન્ગતોસિ ત્વં ત્યક્ત્વા માં વિજને વને
હે સિંહ સમા છાતી ધરાવનારા, મહાબાહુ નિષધના રાજા, હે રાજન, તમે મને એકલી છોડી આ જંગલમાં ક્યાં ગયા છો?
અશ્વમેધાદિભિર્વીર ક્રતુભિશ્ચાપ્તદક્ષિણૈઃ। કથમિષ્ટ્વા નરવ્યાઘ્ર મયિ મિથ્યા પ્રવર્તસે
હે વીર, તમે અશ્વમેઘ અને બીજા યજ્ઞો દાનપૂર્વક કર્યા, તો હવે, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, મારા પ્રત્યે કેમ ખોટું વર્તન કરો છો?
યત્ત્વયોક્તં નરશ્રેષ્ઠ મત્સમક્ષં મહાદ્યુતે। કર્તુમર્હસિ કલ્યાણ તદૃતં પાર્થિવર્ષભ
હે નરશ્રેષ્ઠ, મહાતેજસ્વી, તમે મારી સામે જે વચન આપ્યું હતું, હે રાજશ્રેષ્ઠ, એ સાચું રાખવું જોઈએ, એ જ યોગ્ય છે.
યચ્ચોક્તં વિહગૈર્હંસૈઃ સમીપે તવ ભૂમિપ। મત્સકાશે ચ તૈરુક્તં તદવેક્ષિતુમર્હસિ
હે રાજા, પક્ષીઓ અને હંસોએ તમારી પાસે જે કહ્યું હતું અને મને જે સંદેશો આપ્યો હતો, એનું પણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
ચત્વાર એકતો વેદાઃ સાઙ્ગોપાઙ્ગાઃ સવિસ્તરાઃ। સ્વધીતા મનુજવ્યાઘ્ર સત્યમેકં કિલૈકતઃ
એક બાજુ ચારેય વેદો, તેમના અંગો અને વ્યાખ્યાઓ સાથે, સંપૂર્ણ રીતે અભ્યાસ કરેલા છે; બીજી બાજુ માત્ર સત્ય છે, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ.
તસ્માદર્હસિ શત્રુઘ્ન સત્યં કર્તું નરેશ્વર। ઉક્તવાનસિ યદ્વીર મત્સકાશે પુરા વચઃ
એથી, હે શત્રુવિનાશક, હે રાજાધિરાજ, તમે એક વખત મને આપેલું વચન, હે વીર, એ સાચું રાખવું જોઈએ.
હા વીર નનુનામાહમિષ્ટા કિલ તવાનઘ। અસ્યામટવ્યાં ઘોરાયાં કિં માં ન પ્રતિભાષસે
હાય વીર, શું હું તને પ્રિય નહોતી? આ ભયાનક જંગલમાં, તું મને કેમ જવાબ નથી આપતો?
ભર્ત્સયત્યેષ માં રૌદ્રો વ્યાત્તાસ્યો દારુણાકૃતિઃ। અરણ્યરાટ્ ક્ષુધાવિષ્ટઃ કિં માં ન ત્રાતુમર્હસિ
આ ભયાનક, મોટું મોઢું ધરાવતો, ડરામણો જંગલનો રાજા મને ધમકી આપે છે, ભૂખથી બેભાન છે—તું મને બચાવતો કેમ નથી?
ન મે ત્વદન્યા કાચિદ્ધિ પ્રિયાઽસ્તીત્યબ્રવીસ્તદા। તામૃતાં કુરુ કલ્યાણ પુરોક્તાં ભારતીં નૃપ
"મારે તારા સિવાય બીજું કોઈ પ્રિય નથી"—તું એવુ કદી કહ્યું હતું; હે કલ્યાણમય, એ વચન સાચું સાબિત કર, હે રાજા.
ઉન્મત્તાં વિલપન્તીં માં ભાર્યામિષ્ટાં નરાધિપ। ઈપ્સિતામીપ્સિતોસિ ત્વં કિં માં ન પ્રતિભાષસે
હું ઉન્મત્ત બની રડું છું, તારી પ્રિય પત્ની છું, હે નરાધિપ, તું પણ મારા મનનો ઇચ્છિત છે, તો તું મને જવાબ કેમ નથી આપતો?
કૃશાં દીનાં વિવર્ણાં ચ મલિનાં વસુધાધિપ। વસ્ત્રાર્ધપ્રાવૃતામેકાં વિલપન્તીમનાથવત્
હે ધરતીના રાજા, તમે જોઈ શકો છો કે હું દુર્બળ, દુઃખી, ફિક્કી અને મેલી છું, અડધું કપડું પણ બરાબર નથી, એકલી છું અને અનાથની જેમ રડું છું.
યૂથભ્રષ્ટામિવૈકાં માં હરિણીં પૃથુલોચન। ન માનયસિ મામાર્ય રુદન્તીમરિકર્શન
હે વિશાળ આંખવાળા, હું જાણે ઝુંડથી વિખૂટા પડેલી હરણીની જેમ એકલી છું, છતાં, હે મહાન, હું રડું છું તો પણ તમે મારી કદર કરતા નથી, હે દુશ્મનોને હરાવનાર.
મહારાજ મહારણ્યે મામિહૈકાકિનીં સતીમ્। આભાષમાણાં સ્વાં પત્નીં કિં માં ન પ્રતિભાષસે
હે મહારાજા, આ વિશાળ જંગલમાં તમારી પોતાની વફાદાર પત્ની તમારી સાથે બોલે છે, તો પણ તમે મને એકલી છોડી ને શા માટે જવાબ આપતા નથી?
કુલશીલોપસંપન્નાં ચારુસર્વાઙ્ગશોભનામ્। `અનુવ્રતાં મહારાજ કિં માં ન પ્રતિભાષસે
હે રાજા, હું કુટુંબના સારા સંસ્કાર અને આચારથી ભરપૂર છું, મારા બધા અંગ સુંદર છે અને હું તમારી પ્રતિબદ્ધ છું—તો પણ તમે મને શા માટે જવાબ આપતા નથી?
નાદ્યત્વાં પ્રતિપશ્યામિ ગિરાવસ્મિન્નરોત્તમ। વને ચાસ્મિન્મહાધોરે સિંહવ્યાઘ્રનિષેવિતે
હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, આજે હું તમને મારી સાથે બોલતા નથી જોઈ રહી આ ભયાનક જંગલમાં, જ્યાં સિંહ અને વાઘો રહે છે.
શયાનમુપવિષ્ટં વા સ્થિતં વા નિષધાધિપ। પ્રસ્થિતં વા નરશ્રેષ્ઠ મમ શોકનિબર્હણ
હે નિષધના રાજા, તમે સૂતા હો, બેઠા હો, ઊભા હો કે જતા હો, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, તમે તો હંમેશા મારા દુઃખ દૂર કરનાર હતા.
કં નુ પૃચ્છામિ દુઃખાર્તા ત્વદર્થે શોકકર્શિતા। કચ્ચિદ્દૃષ્ટસ્ત્વયાઽરણ્યે સંગત્યેતિ નલો નૃપઃ
હું તો દુઃખથી પીડાઈ રહી છું અને તમારા માટે ચિંતિત છું, હવે હું કોને પૂછું કે આ જંગલમાં કોઈએ રાજા નલને જોયા છે કે નહીં?
કો નુ મે કથયેદદ્ય વનેઽસ્મિન્વિષ્ઠિતં નૃપમ્। અભિરૂપં મહાત્માનં પરવ્યૂહવિનાશનમ્
આ જંગલમાં રહેતા, સુંદર, મહાન અને દુશ્મન સેના વિનાશક એવા રાજાની ખબર આજે મને કોણ આપશે?
યમન્વેપસિ રાજાનં નલં પદ્મનિભેક્ષણમ્। અયંસ ઇતિ કસ્યાદ્ય શ્રોષ્યામિ મધુરાં ગિરમ્
'આ છે કમળ જેવી આંખો ધરાવતો રાજા નલ'—આવી મીઠી વાત આજે હું કોની પાસેથી સાંભળીશ, જેના માટે તમે કાંપો છો?
અરણ્યરાડયં શ્રીમાંશ્ચતુર્દંષ્ટ્રો મહાહનુઃ। શાર્દૂલોઽભિમુખોઽભ્યેતિ પૃચ્છામ્યેનમશઙ્કિતા
આ રહી જંગલનો રાજા, તેજસ્વી, ચાર દાંતવાળો અને વિશાળ જડબાવાળો—આ સિંહ સીધો મારી સામે આવે છે, છતાં હું તેને નિર્ભય થઈને પૂછું છું.
ભવાન્મૃગાણામધિપસ્ત્વમસ્મિન્કાનને પ્રભુઃ। વિદર્ભરાજતનયાં દમયન્તીતિ વિદ્ધિ મામ્
તમે તો આ જંગલના પ્રભુ અને પ્રાણીઓના રાજા છો; મને વિદર્ભના રાજાની દીકરી દમયંતી તરીકે ઓળખો.
નિષધાધિપતેર્ભાર્યાં નલસ્યામિત્રઘાતિનઃ। પતિમન્વેષતીમેકાં કૃપણાં શોકકર્શિતામ્
હું નિષધના રાજા, દુશ્મનોના વિનાશક નલની પત્ની છું, મારા પતિને શોધી રહી છું, એકલી, દુઃખી અને શોકથી પીડાઈ રહી છું.
આશ્વાસય મૃગેન્દ્રેહ યદિ દૃષ્ટસ્ત્વયા નલઃ। `સિંહસ્કન્ધો મહાબાહુઃ પદ્મપત્રનિભેક્ષણઃ
હે પ્રાણીઓના રાજા, જો તમે પહોળા ખભા, મજબૂત હાથ અને કમળ જેવી આંખો ધરાવતા નલને જોયા હોય, તો મને અહીં આશ્વાસન આપો.
અથવાઽરણ્યનૃપતે નલં યદિ ન શંસસિ। માં ખાદય મૃગશ્રેષ્ઠ દુઃખાદસ્માદ્વિમોચય
પણ જો, હે જંગલના રાજા, તમે મને નલની ખબર આપી શકતા નથી, તો હે શ્રેષ્ઠ પ્રાણી, મને ખાઈ જાવ અને આ દુઃખમાંથી મુક્ત કરો.
શ્રુત્વાઽરણ્યે વિલપિતં મમૈષ મૃગરાટ્ સ્વયમ્। યાત્યેષ મૃષ્ટસલિલામાપગાં સાગરોપમામ્
જંગલમાં મારું રડવું સાંભળી, આ પ્રાણીઓનો રાજા પોતે જ સાફ અને સાગર જેટલી વિશાળ નદી તરફ જાય છે.
ઇમં શિલોચ્ચયં પૃચ્છે શૃઙ્ગૈર્બહુભિરુચ્છિતૈઃ। વિરાજિતં દિવસ્પૃગ્ભિર્નૈકવર્ણૈર્મનોરમૈઃ
હું આ પર્વતને પૂછું છું, જે અનેક ઊંચા શિખરો અને રંગબેરંગી, આકર્ષક ટોચોથી શોભાયમાન છે.