એવં તુ વિલપન્તી સા રાજ્ઞો ભાર્યા મહાત્મનઃ। અન્વેષતિ સ્મ ભર્તારં વને શ્વાપદસેવિતે
આવી રીતે રડતી, મહાન રાજાની પત્ની, જંગલમાં જંગલી જાનવરો રહે છે ત્યાં પોતાના પતિને શોધતી રહી.
ઉન્મત્તવદ્ભીમસુતા વિલપન્તી તતસ્તતઃ। હાહા રાજન્નિતિ મુહુરિતશ્ચેતશ્ચ ધાવતિ
પાગલ જેવી, ભીમાની દીકરી, અહીં ત્યાં રડતી, વારંવાર 'હાય રાજા' કહીને દોડતી રહી.
તાં શુષ્યમાણામત્યર્થં કુરરીમિવ વાશતીમ્। કરુણં બહુશોચન્તીં વિલપન્તીં સુમધ્યમામ્
એ સુકાઈ રહી હતી, પાતળી કમરની, પંખીની જેમ કરુણ રડતી, બહુ દુઃખી અને દયા લાયક હતી.
સહસાઽભ્યાગતાં ભૈમીમભ્યાશપરિવર્તિનીમ્। જગ્રાહાજગરો ગ્રાહો મહાકાયઃ ક્ષુધાન્વિતઃ
એ નજીક ભટકતી હતી ત્યારે, અચાનક, એક મોટું ભૂખ્યું અજગર ભીમાની દીકરીને પકડી લીધું.
સા ગ્રસ્યમાના ગ્રહેણ શોકેન ચ પરાજિતા। નાત્માનં શોચતિ તથા યથા શોચતિ નૈષધમ્
અજગર દ્વારા ગળી લેવામાં અને દુઃખથી હારી ગઈ, એ પોતાને માટે એટલું દુઃખી ન હતી જેટલું નલ માટે હતી.
દ્વા નાથ મામિહ વને ગ્રસ્યમાનામનાગસમ્। ગ્રાહેણાનેન વિજને કિમર્થં નાનુધાવસિ
હે રક્ષક, હું અહીં જંગલમાં નિર્દોષ છું, આ અજગર મને ગળી રહ્યો છે, તો તમે કેમ મારી પાસે દોડીને આવતાં નથી?
કથં ભવિષ્યસિ પુનર્મામનુસ્મૃત્ય નૈષધ। [કથં ભવાઞ્જગામાદ્ય મામુત્સૃજ્ય વને પ્રભો।] પાપાન્મુક્તઃ પુનર્લબ્ધ્વા બુદ્ધિં ચોતો ધનાનિ ચ
નૈષધ, ફરીથી જ્યારે તમે મને યાદ કરશો ત્યારે તમારું શું થશે? [આજે તમે કેમ મને જંગલમાં છોડી ગયા, પ્રભુ?] પાપમાંથી મુક્ત થઈ, બુદ્ધિ અને ધન ફરી મેળવો ત્યારે—
શ્રાન્તસ્ય તે ક્ષુધાર્તસ્ પરિગ્લાનસ્ય નૈષધ। કઃ શ્રમં રાજશાર્દૂલ નાશયિષ્યતિ તેઽનઘ
નૈષધ, જ્યારે તમે થાકી ગયા, ભૂખ્યા અને દુઃખી છો, રાજાઓમાં વાઘ, પાપરહિત, તો તમારો થાક કોણ દૂર કરશે?
તાં તુ દૃષ્ટ્વા તથા ગ્રસ્તામુરગેણાયતેક્ષણામ્। આક્રન્દમાનાં સંશ્રુત્ય જવેનાભિસસાર હ
તેને ઉગ્ર નજરે સાપે પકડેલી જોઈ અને એની ચીસો સાંભળી, તે તરત જ દોડતો ત્યાં પહોંચ્યો.
તાં તુ દૃષ્ટ્વા તથા ગ્રસ્તામુરગેણાયતેક્ષણામ્। ત્વરમાણો મૃગવ્યાધઃ સંચરન્ગહને વને। સમભિક્રમ્ય વેગેન સત્વરઃ સ વનેચરઃ
તેને આવું સાપે પકડેલી જોઈ, શિકારી વનમાં ઘનઘોર ઝાડોમાંથી ઝડપથી દોડતો, તુરંત એની પાસે પહોંચ્યો.
મુખે તં પાટયામાસ શસ્ત્રેણ નિશિતેન ચ। નિર્વિચેષ્ટં ભુજઙ્ગં તં વિશસ્ મૃગજીવનઃ
શિકારીએ તીક્ષ્ણ હથિયારથી સાપનું મોઢું ફાડી નાખ્યું અને એ નિષ્ક્રિય સાપને મારી નાખ્યો.
મોક્ષયિત્વા સ તાંવ્યાધઃ પ્રક્ષાલ્ય સલિલેન હ। સમાશ્વાસ્ય કૃતાહારામથ પપ્રચ્છ ભારત
શિકારીએ તેને છોડીને પાણીથી ધોઈ, આશ્વાસન આપ્યું, ખાવાનું આપ્યું અને પછી એના વિષે પૂછ્યું.
કસ્ય ત્વં મૃગશાવાક્ષિ કથં ચાસ્યાગતા વનમ્। કથં ચેદં મહત્કૃચ્છ્રં પ્રાપ્તવત્યસિ ભામિનિ
તારા માતા-પિતા કોણ છે, હરણાક્ષી? તું અહીં જંગલમાં કેમ આવી? અને, સુંદર સ્ત્રી, તને આવું મોટું દુઃખ કેમ ભોગવવું પડ્યું?
દમયન્તી તથા તેન પૃચ્છ્યમાના વિશાંપતે। સર્વમેતદ્યથાવૃત્તમાચચક્ષેઽસ્ય ભારત
એમ પૂછવામાં આવતા, દમયંતીએ બધું જ એમ થયું તેમ શાંતપણે કહી દીધું.
તામર્ધવસ્ત્રસંવીતાં પીનશ્રોણિપયોધરામ્। સુકુમારાનવદ્યાઙ્ગીં પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનામ્
એ અડધા કપડાંમાં, ભરાવદાર કટિ અને સ્તનોવાળી, નાજુક અને નિર્દોષ અંગવાળી, પૂર્ણ ચંદ્ર જેવી ચહેરાવાળી હતી.
અરાલપક્ષ્મનયનાં તથા મધુરભાષિણીમ્। લક્ષયિત્વા મૃગવ્યાધઃ કામસ્ય વશમીયિવાન્
વાંકડા પાંપણો અને મધુર બોલાવાળી એ સ્ત્રીને જોઈ, શિકારી કામના વશ થઈ ગયો.
તામથ શ્લક્ષ્ણયા વાચા લુબ્ધકો મૃદુપૂર્વયા। સાન્ત્વયામાસ કામાર્તસ્તદબુધ્યત ભામિની
પછી કામવશ શિકારીએ નરમ અને મીઠા શબ્દોથી તેને મનાવવા પ્રયત્ન કર્યો, પણ એ સુંદર સ્ત્રીએ એની niyat સમજાઈ ગઈ.
દમયન્ત્યપિ તં દુષ્ટમુપલભ્ય પતિવ્રતા। તીવ્રરોષસમાવિષ્ટા પ્રજજ્વાલેવ મન્યુના
પતિવ્રતા દમયંતીએ એ દુષ્ટ માણસને ઓળખી, ભારે ગુસ્સાથી અગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત થઈ.
સ તુ પાપમતિઃ ક્ષુદ્રઃ પ્રધર્ષયિતુમાતુરઃ। દુર્ધર્ષાં તર્કયામાસ દીપ્તામગ્નિશિખામિવ
પણ એ પાપી અને નીચ માણસ, કામના માટે બળતો, એને બળજબરી કરવા તત્પર થયો, જાણે અગ્નિની જ્વાળા પકડવા જાય.
દમયન્તી તુ દુઃખાર્થા પતિરાજ્યવિનાકૃતા। અતીતવાક્યથે કાલે શશાપૈનં રુષા કિલ
પતિ અને રાજ્યથી વિહોણી, દુઃખથી વ્યાકુળ દમયંતીએ, એના શબ્દો પછી, ગુસ્સામાં એને શાપ આપ્યો.
યથાઽહં નૈષધાદન્યં મનસાઽપિ ન ચિન્તયે। તથાઽયં પતતાં ક્ષુદ્રઃ પરાસુર્મૃગજીવનઃ
જેમ હું મનથી પણ નૈષધ સિવાય બીજાને ક્યારેય વિચારોતી નથી, તેમ આ નીચ શિકારી પણ પતન પામે.
ઉક્તમાત્રે તુ વચને તયા સ મૃગજીવનઃ। વ્યસુઃ પપાત મેદિન્યામગ્નિદગ્ધ ઇવ દ્રુમઃ
એ શબ્દો બોલતાં જ, શિકારીનું પ્રાણ છૂટી ગયું અને એ જમીન પર પડી ગયો, જાણે અગ્નિથી બળી ગયેલો વૃક્ષ.
સા નિહત્ય મૃગવ્યાધં પ્રતસ્થે કમલેક્ષણા। વનં પ્રતિભયં શૂન્યં ઝિલ્લિકાગણનાદિતમ્
શિકારીને મારીને, કમળ જેવી આંખોવાળી એ સ્ત્રી ભયજનક, ખાલી અને ઝીંગા બોલતા જંગલમાં આગળ ચાલી.
સિંહદ્વીપિરુરુવ્યાઘ્રવરાહર્ક્ષગણૈર્યુતમ્। નાનાપક્ષિગણાકીર્ણાં મ્લેચ્છતસ્કરસેવિતમ્
તે જંગલ સિંહ, વાઘ, ચિત્તા, જંગલી શૂકર અને રીંછથી ભરેલું હતું, અનેક પક્ષીઓથી ગુંજતું અને મલેચ્છો તથા ચોરો ત્યાં આવતાં.
સાલવેણુધવાશ્વત્થતિન્દુકેઙ્ગુદિકિંશુકૈઃ। અર્જુનારિષ્ટસંછન્નં સ્યન્દનૈશ્ચ સશાલ્મલૈઃ
તે જંગલ સાળ, વાંસ, ધાવડા, પિપળ, તિંડોળ, એંગુડી, કિંચુક, અર્જુન, અરિષ્ટ અને શાલમલીના વૃક્ષોથી ઢંકાયેલું હતું.
જમ્બ્વામ્રલોધ્રખદિરશાકવેત્રસમાકુલમ્। પદ્મકામલકપ્લક્ષકદમ્બોદુમ્બરાવૃતમ્
તે જંગલ જામફળ, કેરી, લોધ્ર, ખેર, શાક અને વેતરાના વૃક્ષોથી ઘન હતું, અને કમળ, કાંદો, પાક, કદંબ અને ઉડમ્બરથી ભરેલું હતું.
બદરીબિલ્વસંછન્નં ન્યગ્રોધૈશ્ચ સમાકુલમ્। પ્રિયાલતાલખર્જૂરહરીતકિબિભીતકૈઃ
બોર અને બેલના વૃક્ષોથી ઢંકાયેલું, વટવૃક્ષોથી ભરેલું, પ્રિય લતાઓ, તાડ, ખજુર, હરિતકી અને બિભીતકના વૃક્ષોથી શોભાયમાન હતું.
નાનાધાતુશતૈર્નદ્ધાન્વિવિધાનપિ ચાચલાન્। નિકુઞ્જાન્પક્ષિસંઘુષ્ટાન્દરીશ્ચાદ્ભુતદર્શનાઃ
તે સ્થળે અનેક પ્રકારના ધાતુઓથી ભરેલા અને વિવિધ પર્વતો વડે ઘેરાયેલા, પક્ષીઓના ઝુંડથી ગુંજતા ઝાડીઓ અને અદ્ભુત દેખાવ ધરાવતી ગુફાઓ હતી.
નદી સરાંસિ વાપીશ્ચ વિવિધાંશ્ચરતો દ્વિજાન્। સા બહૂન્ભીમરૂપાંશ્ચ પિશાચોરગરાક્ષસાન્
તેણીએ ફરતા ફરતા અનેક પ્રકારની નદીઓ, સરોવરો અને તળાવો જોયા, તેમજ અનેક ભયાનક રૂપ ધરાવતા પિશાચો, સાપો અને રાક્ષસો પણ જોયા.
પલ્વલાનિ તટાકાનિ ગિરિકૂટાનિ સર્વશઃ। સરિત્સરાંસિ ચ તદા દદર્શાદ્ભુતદર્શનામ્
તેણીએ ચારે બાજુ કાદવવાળા સ્થળો, તળાવો અને પર્વતોની ચોટીઓ, તેમજ અદ્ભુત દેખાવ ધરાવતી નદીઓ અને સરોવરો જોયા.