દ્વિધેવ હૃદયં તસ્ય દુઃખિતસ્યાભવત્તદા। દોલેવ મુહુરાયાતિ યાતિ ચૈવ મુહુર્મુહુઃ
એ દુઃખી નલનું હૃદય એ સમયે будто બે ભાગમાં ફાટી ગયું હોય એવું લાગતું; ઝૂલાની જેમ એ વારંવાર પાછું આવતું અને જતું રહ્યું.
અવકૃષ્ટસ્તુ કલિના મોહિતઃ પ્રાદ્રવન્નલઃ। સુપ્તામુત્સૃજ્ય તાં ભાર્યાં વિલપ્ય કરુણં બહુ
કલિએ વિમૂઢ અને બળજબરીથી ખેંચી લીધેલા નલએ, પોતાની સુતી પત્નીને ત્યાં જ છોડી, ઘણું દુઃખદ વિલાપ કરતાં ભાગી ગયો.
નષ્ટાત્મા કલિનાઽઽવિષ્ટસ્તત્તદ્વિગણયન્મુહુઃ। જગામૈકાં વને શૂન્યે ભાર્યામુત્સૃજ્ય મોહિતઃ
કલિથી ઘેરાયેલો, પોતાનું સર્વસ્વ ગુમાવેલો, વારંવાર પોતાનો દુઃખદ ભાગ્ય ગણતો, ભ્રમિત થઈ એકલો જંગલમાં ચાલ્યો ગયો અને પત્નીને છોડી દીધી.
અપક્રાન્તે નલે રાજન્દમયન્તી ગતક્લમા। અબુધ્યત વરારોહા સંત્રસ્તા વિજને વને
નલ ત્યાંથી દૂર ગયો ત્યારે, હે રાજા, સુંદર દમયંતીનો થાક ઉતરી ગયો અને એ એકલાં જંગલમાં ડરીને જાગી ઉઠી.
અપશ્યમાના ભર્તારં શોકદુઃખસમન્વિતા। પ્રાક્રોશદુચ્ચૈઃ સંત્રસ્તા મહારાજેતિ નૈષધમ્
પતિને ન જોઈ, દુઃખ અને શોકથી ભરાયેલી દમયંતીએ ડરીને ઉંચે અવાજે રડતાં કહ્યું: 'હે મહાન નિષધ રાજા!'
હા નાથ હા મહારાજ હા સ્વામિન્કિં જહાસિ મામ્। હા હતાઽસ્મિ વિનષ્ટાઽસ્મિ ભીતાઽસ્મિ વિજને વને
'હાય નાથ! હાય મહારાજા! હાય સ્વામી, તમે મને કેમ છોડી દીધું? હાય, હું તો બરબાદ થઈ ગઈ, ખોવાઈ ગઈ, આ એકલાં જંગલમાં બહુ ડરી ગઈ છું!'
નનુ નામ મહારજ ધર્મજ્ઞઃ સત્યવાગસિ। કથંવિધસ્ત્વંહિ તથા સુપ્તામુત્સૃજ્ય માં ગતઃ
'હે મહારાજા, તમે તો ધર્મને જાણો છો, સત્ય બોલો છો; તો પછી તમે કેમ એવી રીતે, મને સુતી છોડી, અહીંથી ચાલ્યા ગયા?'
કથમુત્સૃજ્યગન્તાઽસિ વશ્યાં ભાર્યામનુવ્રતામ્। વિશેષતો નાપકૃતઃ પરેણાપકૃતો હ્યસિ
'તમારી આજ્ઞાકારી અને પતિવ્રતા પત્નીને તમે કેમ છોડી દીધી? ખાસ કરીને જ્યારે બીજાએ તમારો અપમાન પણ કર્યું નથી.'
શક્યસે ન ગિરઃ સત્યાઃ કર્તું મયિ નરેશ્વર। યાસ્ત્વયા લોકપાલાનાં સન્નિધૌ કથિતાઃ પુરા
'હે મનુષ્યોના રાજા, જે વચન તમે જગતના દેવતાઓની હાજરીમાં મને આપ્યું હતું, એ વચન તમે મારી સામે સાચું રાખી શક્યા નહીં.'
નાકાલે વિહિતો મૃત્યુર્મર્ત્યાનાં પુરુષર્ષભ। યત્ર કાન્તા ત્વયોત્સૃષ્ટા મુહૂર્તમપિ જીવતિ
'મૃત્યુ ક્યારેય સમય પહેલાં આવતી નથી, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, કેમ કે તમે જેને છોડી છે એ પ્રિય પત્ની હજુ પણ એક ક્ષણ માટે જીવતી છે.'
પર્યાપ્તઃ પરિહાસોઽયમેતાવાન્પુરુષર્ષભ। ભૃશં ભીતાસ્મિ દુર્ધર્ષ દર્શયાત્માનમીશ્વર
હવે આ મજાક પૂરતી થઈ, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, હું બહુ ડરી ગઈ છું, બલવાન, કૃપા કરીને તમારું સ્વરૂપ બતાવો, પ્રભુ.
દૃશ્યસે દૃશ્યસે રાજન્નેષ તિષ્ઠસિ નૈષધ। આવાર્ય ગુલ્મૈરાત્માનં કિં માં ન પ્રતિભાષસે
તમે દેખાઈ રહ્યા છો, રાજા, તમે અહીં ઊભા છો, નૈષધ, પણ ઝાડીઓની પાછળ છુપાઈને, તમે મને કેમ બોલતા નથી?
નૃશંસાં વત રાજેન્દ્ર યન્મામેવંગતામિહ। વિલપન્તીં સમાલિઙ્ગ્ય નાશ્વાસયસિ પાર્થિવ
હાય રાજા, કેટલી નિષ્ઠુરતા છે કે, હું આવી હાલતમાં રડતી અને તમને ચાંપતી છું, છતાં પણ, પૃથ્વીપતિ, તમે મને શાંત નથી કરતા.
ન શોચામ્યહમાત્માનં ન ચાન્યદપિ કિંચન। કથં નુ ભવિતાસ્યેક ઇતિ ત્વાં નૃપ શોચયે
હું મારા માટે દુઃખી નથી, કે બીજું કંઈ પણ નથી, પણ, રાજા, હું તમારા માટે દુઃખી છું, કેમ કે તમે એકલા કેમ રહી શકશો એ વિચારું છું.
કથં નુ રાજંસ્તૃષિતઃ ક્ષુક્ષિતઃ શ્રમકર્શિતઃ। સાયાહ્ને વૃક્ષમૂલેષુ મામપશ્યન્ભવિષ્યસિ
રાજા, તમે તરસ્યા, ભૂખ્યા અને થાકેલા, સાંજના સમયે ઝાડની છાયામાં, મારી વિના કેમ રહી શકશો?
તતઃ સા તીવ્રશોકાર્તા પ્રદીપ્તેવ ચ મન્યુના। ઇતશ્ચેતશ્ચ રુદતી પર્યધાવત દુઃખિતા
પછી, ભારે દુઃખથી પીડાયેલી અને ગુસ્સાથી બળતી, એ અહીં ત્યાં રડતી અને દુઃખમાં ભટકતી રહી.
મુહુરુત્પતતે બાલા મુહુઃ પતતિ વિહ્વલા। મુહુરાલીયતે ભીતા મુહુઃ ક્રોશતિ રોદિતિ
ક્યારેક એ યુવતી ઊંચકી ઊભી થાય છે, ક્યારેક ગભરાઈને પડી જાય છે, ક્યારેક ડરીને છુપાઈ જાય છે, તો ક્યારેક જોરથી રડે છે.
અતીવ શોકસંતપ્તા મુહુર્નિઃશ્વસ્ વિહ્વલા। ઉવાચ ભૈમી નિઃશ્વસ્ રોદમાના પતિવ્રતા
ઘણું દુઃખ સહન કરતી, વારંવાર ઊંડી શ્વાસ લેતી, ભીમાની પુત્રી, પતિપ્રમતા, રડતી અને ઊંડી શ્વાસ સાથે બોલી.
યસ્યાભિશાપાદ્દુઃખાર્તો નૈષ નન્દતિ નૈષધઃ। તસ્ય ભૂતસ્ય તદ્દુઃખાદ્દુઃખમભ્યધિકં ભવેત્
જેના શ્રાપથી નલ દુઃખી છે અને આનંદ નથી માણી શકતો, એનું દુઃખ એના કરતાં પણ વધારે થાય.
અપાપચેતસં પાપો ય એવં કૃતવાન્નલમ્। તસ્માદ્દુઃખતરં પ્રાપ્ય જીવત્વમસુખજીવિકામ્
જે દુષ્ટ મનથી નલ સાથે આવું કર્યું, એને એના કરતાં પણ વધારે દુઃખ મળે અને એ દુઃખી જીવન જીવે.
એવં તુ વિલપન્તી સા રાજ્ઞો ભાર્યા મહાત્મનઃ। અન્વેષતિ સ્મ ભર્તારં વને શ્વાપદસેવિતે
આવી રીતે રડતી, મહાન રાજાની પત્ની, જંગલમાં જંગલી જાનવરો રહે છે ત્યાં પોતાના પતિને શોધતી રહી.
ઉન્મત્તવદ્ભીમસુતા વિલપન્તી તતસ્તતઃ। હાહા રાજન્નિતિ મુહુરિતશ્ચેતશ્ચ ધાવતિ
પાગલ જેવી, ભીમાની દીકરી, અહીં ત્યાં રડતી, વારંવાર 'હાય રાજા' કહીને દોડતી રહી.
તાં શુષ્યમાણામત્યર્થં કુરરીમિવ વાશતીમ્। કરુણં બહુશોચન્તીં વિલપન્તીં સુમધ્યમામ્
એ સુકાઈ રહી હતી, પાતળી કમરની, પંખીની જેમ કરુણ રડતી, બહુ દુઃખી અને દયા લાયક હતી.
સહસાઽભ્યાગતાં ભૈમીમભ્યાશપરિવર્તિનીમ્। જગ્રાહાજગરો ગ્રાહો મહાકાયઃ ક્ષુધાન્વિતઃ
એ નજીક ભટકતી હતી ત્યારે, અચાનક, એક મોટું ભૂખ્યું અજગર ભીમાની દીકરીને પકડી લીધું.
સા ગ્રસ્યમાના ગ્રહેણ શોકેન ચ પરાજિતા। નાત્માનં શોચતિ તથા યથા શોચતિ નૈષધમ્
અજગર દ્વારા ગળી લેવામાં અને દુઃખથી હારી ગઈ, એ પોતાને માટે એટલું દુઃખી ન હતી જેટલું નલ માટે હતી.
દ્વા નાથ મામિહ વને ગ્રસ્યમાનામનાગસમ્। ગ્રાહેણાનેન વિજને કિમર્થં નાનુધાવસિ
હે રક્ષક, હું અહીં જંગલમાં નિર્દોષ છું, આ અજગર મને ગળી રહ્યો છે, તો તમે કેમ મારી પાસે દોડીને આવતાં નથી?
કથં ભવિષ્યસિ પુનર્મામનુસ્મૃત્ય નૈષધ। [કથં ભવાઞ્જગામાદ્ય મામુત્સૃજ્ય વને પ્રભો।] પાપાન્મુક્તઃ પુનર્લબ્ધ્વા બુદ્ધિં ચોતો ધનાનિ ચ
નૈષધ, ફરીથી જ્યારે તમે મને યાદ કરશો ત્યારે તમારું શું થશે? [આજે તમે કેમ મને જંગલમાં છોડી ગયા, પ્રભુ?] પાપમાંથી મુક્ત થઈ, બુદ્ધિ અને ધન ફરી મેળવો ત્યારે—
શ્રાન્તસ્ય તે ક્ષુધાર્તસ્ પરિગ્લાનસ્ય નૈષધ। કઃ શ્રમં રાજશાર્દૂલ નાશયિષ્યતિ તેઽનઘ
નૈષધ, જ્યારે તમે થાકી ગયા, ભૂખ્યા અને દુઃખી છો, રાજાઓમાં વાઘ, પાપરહિત, તો તમારો થાક કોણ દૂર કરશે?
તાં તુ દૃષ્ટ્વા તથા ગ્રસ્તામુરગેણાયતેક્ષણામ્। આક્રન્દમાનાં સંશ્રુત્ય જવેનાભિસસાર હ
તેને ઉગ્ર નજરે સાપે પકડેલી જોઈ અને એની ચીસો સાંભળી, તે તરત જ દોડતો ત્યાં પહોંચ્યો.
તાં તુ દૃષ્ટ્વા તથા ગ્રસ્તામુરગેણાયતેક્ષણામ્। ત્વરમાણો મૃગવ્યાધઃ સંચરન્ગહને વને। સમભિક્રમ્ય વેગેન સત્વરઃ સ વનેચરઃ
તેને આવું સાપે પકડેલી જોઈ, શિકારી વનમાં ઘનઘોર ઝાડોમાંથી ઝડપથી દોડતો, તુરંત એની પાસે પહોંચ્યો.