કથં વાસો વિકર્તેયં ન ચ બુદ્ધ્યેત મે પ્રિયા। વિચિન્ત્યૈવં નલો રાજા સભાં પર્યચરત્તદા
હું વસ્ત્ર કેવી રીતે કાપું કે મારી પ્રિયાને ખબર ન પડે? એ રીતે વિચારતો નલ રાજા એ સભામાં ફરતો રહ્યો.
પરિધાવન્નથ નલ ઇતશ્ચેતશ્ચ ભારત। આસસાદ સભોદ્દેશે વિકોશં સ્વઙ્ગમુત્તમમ્
પછી નલ રાજા અહીં-ત્યાં દોડતો-ફરતો, એ સભામાં એક જગ્યાએ પહોંચ્યો, જ્યાં એને વસ્ત્ર કાપવા માટે ચાકુ મળ્યું.
તેનાર્ધં વાસસશ્છિત્ત્વા નિવસ્ ચ પરંતપઃ। સુપ્તામુત્સૃજ્ય વૈદર્ભીં પ્રાદ્રવદ્ગતચેતનામ્
પછી, દુશ્મનોને હરાવનાર નલએ પોતાનું વસ્ત્ર અડધું ફાડી, સુતી અને અચેત દમયંતીને ત્યાં જ છોડી દીધી અને ભાગી ગયો.
તતો નિબદ્ધહૃદયઃ પુનરાગમ્ તાં સભામ્। દમયન્તીં તદા દૃષ્ટ્વા રુરોદ નિષધાધિપઃ
પછી, હૃદયમાં પ્રેમથી બંધાયેલો નલ ફરીથી એ સભામાં પાછો આવ્યો; ત્યાં દમયંતીને જોઈને નિષધના રાજાએ રડવાનું શરૂ કર્યું.
યાં ન વાયુર્ન ચાદિત્યઃ પુરા પશ્યતિ મે પ્રિયામ્। સેયમદ્ય સભામધ્યે શેતે ભૂમાવનાથવત્
જેને પવન કે સૂર્યે પણ ક્યારેય જોયી નહોતી, એવી મારી પ્રિય દમયંતી આજે સભાના મધ્યમાં, જમીન પર, અનાથ જેવી પડી છે.
ઇયં વસ્ત્રાવકર્તેન સંવીતા ચારુહાસિની। ઉન્મત્તેવ મયા હીના કથં બુદ્ધ્વા ભવિષ્યતિ
આ સુંદર સ્મિતવાળી, મારા હાથથી ફાટેલા વસ્ત્રમાં ઢંકાયેલી છે; મારા વિના, જ્યારે એ જાગશે ત્યારે કેવી હાલતમાં હશે? એ તો પાગલ જેવી થઈ જશે.
કથમેકા સતી ભમી મયા વિરહિતા શુભા। ચરિષ્યતિ વને ઘોરે મૃગવ્યાલનિષેવિતે
આ સતી અને સુંદર સ્ત્રી, મારી વિના, એકલી કેવી રીતે આ ભયાનક જંગલમાં, જંગલી પ્રાણીઓથી ભરેલા વનમાં ફરશે?
આદિત્યા વસવો રુદ્રા અશ્વિનૌ સમરુદ્ગણૌ। રક્ષન્તુ ત્વાં મહાભાગે ધર્મેણાસિ સમાવૃતા
હે મહાન સ્ત્રી, તું ધર્મથી ઘેરાયેલી છે, તને આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, અશ્વિનીકુમાર અને બધા મરુતો રક્ષા કરે.
એવમુક્ત્વા પ્રિયાં ભાર્યાં રૂપેણાપ્રતિમાં ભુષિ। કલિનાઽપહૃતજ્ઞાનો નલઃ પ્રાતિપષ્ઠદુદ્યતઃ
આ રીતે, પોતાની અનન્ય સુંદર પત્નીને કહીને, કલિથી વિમૂઢ થયેલા નલએ મનમાં દૃઢ સંકલ્પ કરીને આગળ પગલાં ભર્યા.
ગત્વાગત્વા નલો રાજા પુનરેતિ સભાં મુહુઃ। આકૃષ્યમાણઃ કલિના સૌહૃદેનાવકૃષ્યતે
રાજા નલ વારંવાર પાછો ફરીને એ સભામાં જતો અને પાછો આવતો રહ્યો; પ્રેમથી ખેંચાતો, પણ કલિના પ્રભાવે દૂર થતો રહ્યો.
દ્વિધેવ હૃદયં તસ્ય દુઃખિતસ્યાભવત્તદા। દોલેવ મુહુરાયાતિ યાતિ ચૈવ મુહુર્મુહુઃ
એ દુઃખી નલનું હૃદય એ સમયે будто બે ભાગમાં ફાટી ગયું હોય એવું લાગતું; ઝૂલાની જેમ એ વારંવાર પાછું આવતું અને જતું રહ્યું.
અવકૃષ્ટસ્તુ કલિના મોહિતઃ પ્રાદ્રવન્નલઃ। સુપ્તામુત્સૃજ્ય તાં ભાર્યાં વિલપ્ય કરુણં બહુ
કલિએ વિમૂઢ અને બળજબરીથી ખેંચી લીધેલા નલએ, પોતાની સુતી પત્નીને ત્યાં જ છોડી, ઘણું દુઃખદ વિલાપ કરતાં ભાગી ગયો.
નષ્ટાત્મા કલિનાઽઽવિષ્ટસ્તત્તદ્વિગણયન્મુહુઃ। જગામૈકાં વને શૂન્યે ભાર્યામુત્સૃજ્ય મોહિતઃ
કલિથી ઘેરાયેલો, પોતાનું સર્વસ્વ ગુમાવેલો, વારંવાર પોતાનો દુઃખદ ભાગ્ય ગણતો, ભ્રમિત થઈ એકલો જંગલમાં ચાલ્યો ગયો અને પત્નીને છોડી દીધી.
અપક્રાન્તે નલે રાજન્દમયન્તી ગતક્લમા। અબુધ્યત વરારોહા સંત્રસ્તા વિજને વને
નલ ત્યાંથી દૂર ગયો ત્યારે, હે રાજા, સુંદર દમયંતીનો થાક ઉતરી ગયો અને એ એકલાં જંગલમાં ડરીને જાગી ઉઠી.
અપશ્યમાના ભર્તારં શોકદુઃખસમન્વિતા। પ્રાક્રોશદુચ્ચૈઃ સંત્રસ્તા મહારાજેતિ નૈષધમ્
પતિને ન જોઈ, દુઃખ અને શોકથી ભરાયેલી દમયંતીએ ડરીને ઉંચે અવાજે રડતાં કહ્યું: 'હે મહાન નિષધ રાજા!'
હા નાથ હા મહારાજ હા સ્વામિન્કિં જહાસિ મામ્। હા હતાઽસ્મિ વિનષ્ટાઽસ્મિ ભીતાઽસ્મિ વિજને વને
'હાય નાથ! હાય મહારાજા! હાય સ્વામી, તમે મને કેમ છોડી દીધું? હાય, હું તો બરબાદ થઈ ગઈ, ખોવાઈ ગઈ, આ એકલાં જંગલમાં બહુ ડરી ગઈ છું!'
નનુ નામ મહારજ ધર્મજ્ઞઃ સત્યવાગસિ। કથંવિધસ્ત્વંહિ તથા સુપ્તામુત્સૃજ્ય માં ગતઃ
'હે મહારાજા, તમે તો ધર્મને જાણો છો, સત્ય બોલો છો; તો પછી તમે કેમ એવી રીતે, મને સુતી છોડી, અહીંથી ચાલ્યા ગયા?'
કથમુત્સૃજ્યગન્તાઽસિ વશ્યાં ભાર્યામનુવ્રતામ્। વિશેષતો નાપકૃતઃ પરેણાપકૃતો હ્યસિ
'તમારી આજ્ઞાકારી અને પતિવ્રતા પત્નીને તમે કેમ છોડી દીધી? ખાસ કરીને જ્યારે બીજાએ તમારો અપમાન પણ કર્યું નથી.'
શક્યસે ન ગિરઃ સત્યાઃ કર્તું મયિ નરેશ્વર। યાસ્ત્વયા લોકપાલાનાં સન્નિધૌ કથિતાઃ પુરા
'હે મનુષ્યોના રાજા, જે વચન તમે જગતના દેવતાઓની હાજરીમાં મને આપ્યું હતું, એ વચન તમે મારી સામે સાચું રાખી શક્યા નહીં.'
નાકાલે વિહિતો મૃત્યુર્મર્ત્યાનાં પુરુષર્ષભ। યત્ર કાન્તા ત્વયોત્સૃષ્ટા મુહૂર્તમપિ જીવતિ
'મૃત્યુ ક્યારેય સમય પહેલાં આવતી નથી, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, કેમ કે તમે જેને છોડી છે એ પ્રિય પત્ની હજુ પણ એક ક્ષણ માટે જીવતી છે.'
પર્યાપ્તઃ પરિહાસોઽયમેતાવાન્પુરુષર્ષભ। ભૃશં ભીતાસ્મિ દુર્ધર્ષ દર્શયાત્માનમીશ્વર
હવે આ મજાક પૂરતી થઈ, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, હું બહુ ડરી ગઈ છું, બલવાન, કૃપા કરીને તમારું સ્વરૂપ બતાવો, પ્રભુ.
દૃશ્યસે દૃશ્યસે રાજન્નેષ તિષ્ઠસિ નૈષધ। આવાર્ય ગુલ્મૈરાત્માનં કિં માં ન પ્રતિભાષસે
તમે દેખાઈ રહ્યા છો, રાજા, તમે અહીં ઊભા છો, નૈષધ, પણ ઝાડીઓની પાછળ છુપાઈને, તમે મને કેમ બોલતા નથી?
નૃશંસાં વત રાજેન્દ્ર યન્મામેવંગતામિહ। વિલપન્તીં સમાલિઙ્ગ્ય નાશ્વાસયસિ પાર્થિવ
હાય રાજા, કેટલી નિષ્ઠુરતા છે કે, હું આવી હાલતમાં રડતી અને તમને ચાંપતી છું, છતાં પણ, પૃથ્વીપતિ, તમે મને શાંત નથી કરતા.
ન શોચામ્યહમાત્માનં ન ચાન્યદપિ કિંચન। કથં નુ ભવિતાસ્યેક ઇતિ ત્વાં નૃપ શોચયે
હું મારા માટે દુઃખી નથી, કે બીજું કંઈ પણ નથી, પણ, રાજા, હું તમારા માટે દુઃખી છું, કેમ કે તમે એકલા કેમ રહી શકશો એ વિચારું છું.
કથં નુ રાજંસ્તૃષિતઃ ક્ષુક્ષિતઃ શ્રમકર્શિતઃ। સાયાહ્ને વૃક્ષમૂલેષુ મામપશ્યન્ભવિષ્યસિ
રાજા, તમે તરસ્યા, ભૂખ્યા અને થાકેલા, સાંજના સમયે ઝાડની છાયામાં, મારી વિના કેમ રહી શકશો?
તતઃ સા તીવ્રશોકાર્તા પ્રદીપ્તેવ ચ મન્યુના। ઇતશ્ચેતશ્ચ રુદતી પર્યધાવત દુઃખિતા
પછી, ભારે દુઃખથી પીડાયેલી અને ગુસ્સાથી બળતી, એ અહીં ત્યાં રડતી અને દુઃખમાં ભટકતી રહી.
મુહુરુત્પતતે બાલા મુહુઃ પતતિ વિહ્વલા। મુહુરાલીયતે ભીતા મુહુઃ ક્રોશતિ રોદિતિ
ક્યારેક એ યુવતી ઊંચકી ઊભી થાય છે, ક્યારેક ગભરાઈને પડી જાય છે, ક્યારેક ડરીને છુપાઈ જાય છે, તો ક્યારેક જોરથી રડે છે.
અતીવ શોકસંતપ્તા મુહુર્નિઃશ્વસ્ વિહ્વલા। ઉવાચ ભૈમી નિઃશ્વસ્ રોદમાના પતિવ્રતા
ઘણું દુઃખ સહન કરતી, વારંવાર ઊંડી શ્વાસ લેતી, ભીમાની પુત્રી, પતિપ્રમતા, રડતી અને ઊંડી શ્વાસ સાથે બોલી.
યસ્યાભિશાપાદ્દુઃખાર્તો નૈષ નન્દતિ નૈષધઃ। તસ્ય ભૂતસ્ય તદ્દુઃખાદ્દુઃખમભ્યધિકં ભવેત્
જેના શ્રાપથી નલ દુઃખી છે અને આનંદ નથી માણી શકતો, એનું દુઃખ એના કરતાં પણ વધારે થાય.
અપાપચેતસં પાપો ય એવં કૃતવાન્નલમ્। તસ્માદ્દુઃખતરં પ્રાપ્ય જીવત્વમસુખજીવિકામ્
જે દુષ્ટ મનથી નલ સાથે આવું કર્યું, એને એના કરતાં પણ વધારે દુઃખ મળે અને એ દુઃખી જીવન જીવે.