દમયનત્યપિ કલ્યાણી નિદ્રયાઽપહૃતા તતઃ। સહસા દુઃખમાસાદ્ય સુકુમારી તપસ્વિની
એ સમયે દમયંતી પણ ઊંઘમાં ખેચાઈ ગઈ; એ નાજુક અને તપસ્વિ સ્ત્રી અચાનક દુઃખમાં આવી ગઈ.
સુપ્તાયાં દમયન્ત્યાં તુ નલો રાજા વિશાંપતે। શોકોન્મથિતચિત્તઃ સન્ન સ્મ શેતે યથા પુરા
દમયંતી ઊંઘી રહી ત્યારે, નલ રાજા દુઃખથી વ્યાકુળ મનથી એ જ રીતે પડ્યા રહ્યા.
સ તદ્રાજ્યાપહરણં સુહૃત્ત્યાગં ચ સર્વશઃ। વને ચ તં પરિધ્વંસં પ્રેક્ષ્ય ચિન્તામુપેયિવાન્
પછી તેણે પોતાનું રાજ ગુમાવવું, મિત્રોનો છુટો પડી જવું અને જંગલમાં થયેલું બધું વિનાશ યાદ કરીને, ઊંડી ચિંતામાં પડી ગયો.
કિં નુ મે સ્યાદિદં કૃત્વા કિંનુ મે સ્યાદકુર્વતઃ। કિંનુ મે મરણં શ્રેયઃ પરિત્યાગો જનસ્ય વા
હું આ કરું તો શું થશે? ન કરું તો શું થશે? મારે મરવું સારું કે બધાને છોડી દઈશ તો સારું?
મામિયં હ્યનુરક્તૈવં દુઃખમાપ્નોતિ મત્કૃતે। મદ્વિહીના ત્વિયં ગચ્છેત્કદાચિત્સ્વજનં પ્રતિ
આ સ્ત્રી તો મને ખૂબ જ પ્રેમ કરે છે, એ મારા કારણે દુઃખ ભોગવે છે; પણ જો હું ન હોઉં તો કદાચ ક્યારેક પોતાના લોકો પાસે પાછી જઈ શકે.
મયા નિઃસંશયં દુખમિયં પ્રાપ્સ્યત્યનુવ્રતા। ઉત્સર્ગેસંશયઃ સ્યાત્તુ વિન્દેતાપિ સુખં ક્વચિત્
નિશ્ચિત છે કે, મારી વફાદાર પત્ની મારા કારણે દુઃખ પામશે; પણ જો હું એને છોડી દઉં તો કદાચ ક્યાંક એને સુખ મળી શકે.
સ વિનિશ્ચિત્ય બહુધા વિચાર્ય ચ પુનઃપુનઃ। ઉત્સર્ગેઽમન્યત શ્રેયો દમયન્ત્યા નરાધિપ
એ રીતે ઘણી રીતે વિચાર કરીને, રાજાએ નક્કી કર્યું કે દમયંતીને છોડી દેવું એ સારું છે.
ન ચૈષા તેજસા શક્યા કૈશ્ચિદ્ધર્ષયિતું પથિ। યશસ્વિની મહાભાગા મદ્ભક્તેયં પતિવ્રતા
કોઈ પણ રસ્તામાં એને જોરથી દુઃખ આપી શકે તેમ નથી; એ તો પ્રસિદ્ધ, ભાગ્યશાળી, મારી ભક્ત અને પતિવ્રતા છે.
એવં તસ્ તદા બુદ્ધિર્દમયન્ત્યાં ન્યવર્તત। કલિના દુષ્ટભાવેન દમયન્ત્યા વિસર્જને
એ રીતે એ સમયે, કળીના દુષ્ટ પ્રભાવથી, નલના મનમાં દમયંતીને છોડી દેવાનો વિચાર પકડાયો.
સોઽવસ્ત્રતામાત્મનશ્ચ તસ્યાશ્ચાપ્યેકવસ્ત્રતામ્। ચિન્તયિત્વાઽધ્યગાદ્રાજા વસ્ત્રાર્ધસ્યાવકર્તનમ્
પછી રાજાએ પોતાના અને દમયંતીના કપડાંની હાલત વિચારીને, વસ્ત્રનો અર્ધો ભાગ કાપવાનો નક્કી કર્યો.
કથં વાસો વિકર્તેયં ન ચ બુદ્ધ્યેત મે પ્રિયા। વિચિન્ત્યૈવં નલો રાજા સભાં પર્યચરત્તદા
હું વસ્ત્ર કેવી રીતે કાપું કે મારી પ્રિયાને ખબર ન પડે? એ રીતે વિચારતો નલ રાજા એ સભામાં ફરતો રહ્યો.
પરિધાવન્નથ નલ ઇતશ્ચેતશ્ચ ભારત। આસસાદ સભોદ્દેશે વિકોશં સ્વઙ્ગમુત્તમમ્
પછી નલ રાજા અહીં-ત્યાં દોડતો-ફરતો, એ સભામાં એક જગ્યાએ પહોંચ્યો, જ્યાં એને વસ્ત્ર કાપવા માટે ચાકુ મળ્યું.
તેનાર્ધં વાસસશ્છિત્ત્વા નિવસ્ ચ પરંતપઃ। સુપ્તામુત્સૃજ્ય વૈદર્ભીં પ્રાદ્રવદ્ગતચેતનામ્
પછી, દુશ્મનોને હરાવનાર નલએ પોતાનું વસ્ત્ર અડધું ફાડી, સુતી અને અચેત દમયંતીને ત્યાં જ છોડી દીધી અને ભાગી ગયો.
તતો નિબદ્ધહૃદયઃ પુનરાગમ્ તાં સભામ્। દમયન્તીં તદા દૃષ્ટ્વા રુરોદ નિષધાધિપઃ
પછી, હૃદયમાં પ્રેમથી બંધાયેલો નલ ફરીથી એ સભામાં પાછો આવ્યો; ત્યાં દમયંતીને જોઈને નિષધના રાજાએ રડવાનું શરૂ કર્યું.
યાં ન વાયુર્ન ચાદિત્યઃ પુરા પશ્યતિ મે પ્રિયામ્। સેયમદ્ય સભામધ્યે શેતે ભૂમાવનાથવત્
જેને પવન કે સૂર્યે પણ ક્યારેય જોયી નહોતી, એવી મારી પ્રિય દમયંતી આજે સભાના મધ્યમાં, જમીન પર, અનાથ જેવી પડી છે.
ઇયં વસ્ત્રાવકર્તેન સંવીતા ચારુહાસિની। ઉન્મત્તેવ મયા હીના કથં બુદ્ધ્વા ભવિષ્યતિ
આ સુંદર સ્મિતવાળી, મારા હાથથી ફાટેલા વસ્ત્રમાં ઢંકાયેલી છે; મારા વિના, જ્યારે એ જાગશે ત્યારે કેવી હાલતમાં હશે? એ તો પાગલ જેવી થઈ જશે.
કથમેકા સતી ભમી મયા વિરહિતા શુભા। ચરિષ્યતિ વને ઘોરે મૃગવ્યાલનિષેવિતે
આ સતી અને સુંદર સ્ત્રી, મારી વિના, એકલી કેવી રીતે આ ભયાનક જંગલમાં, જંગલી પ્રાણીઓથી ભરેલા વનમાં ફરશે?
આદિત્યા વસવો રુદ્રા અશ્વિનૌ સમરુદ્ગણૌ। રક્ષન્તુ ત્વાં મહાભાગે ધર્મેણાસિ સમાવૃતા
હે મહાન સ્ત્રી, તું ધર્મથી ઘેરાયેલી છે, તને આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, અશ્વિનીકુમાર અને બધા મરુતો રક્ષા કરે.
એવમુક્ત્વા પ્રિયાં ભાર્યાં રૂપેણાપ્રતિમાં ભુષિ। કલિનાઽપહૃતજ્ઞાનો નલઃ પ્રાતિપષ્ઠદુદ્યતઃ
આ રીતે, પોતાની અનન્ય સુંદર પત્નીને કહીને, કલિથી વિમૂઢ થયેલા નલએ મનમાં દૃઢ સંકલ્પ કરીને આગળ પગલાં ભર્યા.
ગત્વાગત્વા નલો રાજા પુનરેતિ સભાં મુહુઃ। આકૃષ્યમાણઃ કલિના સૌહૃદેનાવકૃષ્યતે
રાજા નલ વારંવાર પાછો ફરીને એ સભામાં જતો અને પાછો આવતો રહ્યો; પ્રેમથી ખેંચાતો, પણ કલિના પ્રભાવે દૂર થતો રહ્યો.
દ્વિધેવ હૃદયં તસ્ય દુઃખિતસ્યાભવત્તદા। દોલેવ મુહુરાયાતિ યાતિ ચૈવ મુહુર્મુહુઃ
એ દુઃખી નલનું હૃદય એ સમયે будто બે ભાગમાં ફાટી ગયું હોય એવું લાગતું; ઝૂલાની જેમ એ વારંવાર પાછું આવતું અને જતું રહ્યું.
અવકૃષ્ટસ્તુ કલિના મોહિતઃ પ્રાદ્રવન્નલઃ। સુપ્તામુત્સૃજ્ય તાં ભાર્યાં વિલપ્ય કરુણં બહુ
કલિએ વિમૂઢ અને બળજબરીથી ખેંચી લીધેલા નલએ, પોતાની સુતી પત્નીને ત્યાં જ છોડી, ઘણું દુઃખદ વિલાપ કરતાં ભાગી ગયો.
નષ્ટાત્મા કલિનાઽઽવિષ્ટસ્તત્તદ્વિગણયન્મુહુઃ। જગામૈકાં વને શૂન્યે ભાર્યામુત્સૃજ્ય મોહિતઃ
કલિથી ઘેરાયેલો, પોતાનું સર્વસ્વ ગુમાવેલો, વારંવાર પોતાનો દુઃખદ ભાગ્ય ગણતો, ભ્રમિત થઈ એકલો જંગલમાં ચાલ્યો ગયો અને પત્નીને છોડી દીધી.
અપક્રાન્તે નલે રાજન્દમયન્તી ગતક્લમા। અબુધ્યત વરારોહા સંત્રસ્તા વિજને વને
નલ ત્યાંથી દૂર ગયો ત્યારે, હે રાજા, સુંદર દમયંતીનો થાક ઉતરી ગયો અને એ એકલાં જંગલમાં ડરીને જાગી ઉઠી.
અપશ્યમાના ભર્તારં શોકદુઃખસમન્વિતા। પ્રાક્રોશદુચ્ચૈઃ સંત્રસ્તા મહારાજેતિ નૈષધમ્
પતિને ન જોઈ, દુઃખ અને શોકથી ભરાયેલી દમયંતીએ ડરીને ઉંચે અવાજે રડતાં કહ્યું: 'હે મહાન નિષધ રાજા!'
હા નાથ હા મહારાજ હા સ્વામિન્કિં જહાસિ મામ્। હા હતાઽસ્મિ વિનષ્ટાઽસ્મિ ભીતાઽસ્મિ વિજને વને
'હાય નાથ! હાય મહારાજા! હાય સ્વામી, તમે મને કેમ છોડી દીધું? હાય, હું તો બરબાદ થઈ ગઈ, ખોવાઈ ગઈ, આ એકલાં જંગલમાં બહુ ડરી ગઈ છું!'
નનુ નામ મહારજ ધર્મજ્ઞઃ સત્યવાગસિ। કથંવિધસ્ત્વંહિ તથા સુપ્તામુત્સૃજ્ય માં ગતઃ
'હે મહારાજા, તમે તો ધર્મને જાણો છો, સત્ય બોલો છો; તો પછી તમે કેમ એવી રીતે, મને સુતી છોડી, અહીંથી ચાલ્યા ગયા?'
કથમુત્સૃજ્યગન્તાઽસિ વશ્યાં ભાર્યામનુવ્રતામ્। વિશેષતો નાપકૃતઃ પરેણાપકૃતો હ્યસિ
'તમારી આજ્ઞાકારી અને પતિવ્રતા પત્નીને તમે કેમ છોડી દીધી? ખાસ કરીને જ્યારે બીજાએ તમારો અપમાન પણ કર્યું નથી.'
શક્યસે ન ગિરઃ સત્યાઃ કર્તું મયિ નરેશ્વર। યાસ્ત્વયા લોકપાલાનાં સન્નિધૌ કથિતાઃ પુરા
'હે મનુષ્યોના રાજા, જે વચન તમે જગતના દેવતાઓની હાજરીમાં મને આપ્યું હતું, એ વચન તમે મારી સામે સાચું રાખી શક્યા નહીં.'
નાકાલે વિહિતો મૃત્યુર્મર્ત્યાનાં પુરુષર્ષભ। યત્ર કાન્તા ત્વયોત્સૃષ્ટા મુહૂર્તમપિ જીવતિ
'મૃત્યુ ક્યારેય સમય પહેલાં આવતી નથી, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, કેમ કે તમે જેને છોડી છે એ પ્રિય પત્ની હજુ પણ એક ક્ષણ માટે જીવતી છે.'