એતદ્વાક્યં નલો રાજા દમયન્તીં સમાહિતઃ। ઉવાચાસકૃદાર્તો હિ ભૈમીમુદ્દિશ્ય ભારત
રાજા નલએ દુઃખી મનથી, repeatedly, ભીમપુત્રી દમયંતીને આ શબ્દો કહ્યા.
તતઃ સા વાષ્પકલયા વાચા દુઃખેન કર્શિતા। ઉવાચ દમયન્તી તં નૈષધં કરુણં વચઃ
પછી દુઃખથી સુકાઈ ગયેલી દમયંતીએ, આંખોમાંથી આંસુઓ સાથે, નિષધને ખૂબ જ કરુણ અવાજે કહ્યું.
ઉદ્વેષતે મે હૃદયં સીદન્ત્યઙ્ગાનિ સર્વશઃ। તવ પાર્થિવ સંકલ્પં ચિન્તયન્ત્યાઃ પુનઃ પુનઃ
રાજા, તારા નિર્ણય વિશે વારંવાર વિચારતાં, મારું હૃદય ગભરાઈ જાય છે અને શરીર પણ બળહીન થઈ જાય છે.
હૃતરાજ્યં હૃતદ્રવ્યં વિવસ્ત્રં ક્ષુચ્છ્રમાન્વિતમ્। કથમુત્સૃજ્ય ગચ્છેયમહં ત્વાં નિર્જને વને
તારા રાજ્ય અને ધન ગુમાવ્યા છે, તું કપડાં વિના છે અને ભૂખથી પીડાય છે—તો હું કેમ તને એકલા છોડી, આ જંગલમાં એકલી જઇ શકું?
શ્રાન્તસ્ય તે ક્ષુધાર્તસ્ય ચિન્તયાનસ્ય તત્સુખમ્। વને ઘોરે મહારાજ નાશયિષ્યામ્યહં ક્લમમ્
મહારાજ, જ્યારે તું થાકી ગયો હોય, ભૂખ્યો હોય અને ચિંતામાં હોય, ત્યારે આ ભયાનક જંગલમાં હું તારી થાક દૂર કરીશ.
ન ચ ભાર્યાસમં કિંચિન્નરસ્યાર્તસ્ય ભેષજમ્। નિત્યં હિ સર્વદુઃખેષુ સત્યમેતદ્વ્રવીમિ તે ।।*
દુઃખી પુરુષ માટે પત્ની જેટલું સારું ઔષધ્ય નથી. બધાં દુઃખોમાં એ હંમેશા સાચું છે—હું તને સાચું કહું છું.
એવમેતદ્યથાઽઽન્થ ત્વં દમયન્તિ સુમધ્યમે। નાસ્તિ બાર્યાસમં મિત્રં નરસ્યાર્તસ્ય ભેષજમ્
દમયંતિ, તું જે કહ્યું એ સાચું છે. દુઃખી પુરુષ માટે પત્ની જેટલું સારું મિત્ર કે ઔષધ્ય બીજું કંઈ નથી.
ન ચાહં ત્યક્તુકામસ્ત્વાં કિમલં ભીરુ શઙ્કસે। ત્યજેયમહમાત્માનં ન ચૈવ ત્વામનિન્દિતે
હું તને છોડવા ઈચ્છતો નથી—એટલે તું કેમ એટલી ડરી જાય છે? નિર્દોષે, હું પોતાને તો છોડી શકું, પણ તને કદી નહીં.
યદિ માં ત્વં મહારાજ ન વિહાતુમિહચ્છસિ। તત્કિમર્થં વિદર્ભાણાં પન્થાઃ સમુપદિશ્યતે
મહારાજ, જો તું મને છોડવા માંગતો નથી, તો પછી વિદર્ભનો રસ્તો કેમ બતાવું છે?
અવૈમિ ચાહં નૃપતે ન તુ માં ત્યક્તુમર્હસિ। ચેતસા ત્વપકૃષ્ટેન માં ત્યજેથા મહીપતે
મને ખબર છે, રાજા, કે તારે મને છોડવું ન જોઈએ. છતાં, જો તું મનથી દૂર થઈ જાય, તો મને છોડી પણ શકે છે.
પન્થાનં હિ મમાભીક્ષ્ણમાખ્યાસિ ચ નરોત્તમ। અતો નિમિત્તં શોકં મે વર્ધયસ્યમરોપમ
તું વારંવાર મને રસ્તો બતાવું છે, શ્રેષ્ઠ પુરુષ, એથી જ મારું દુઃખ વધે છે.
યદિ ચાયમભિપ્રાયસ્તવ રાજન્ભવિષ્યતિ। સહિતાવેવ ગચ્છાવો વિદર્ભાન્યદિ મન્યસે
મહારાજ, જો તારો એ જ ઈરાદો છે, તો ચાલો આપણે બંને સાથે વિદર્ભ જઈએ, જો તને એ પસંદ હોય.
વિદર્ભરાજસ્તત્ર ત્વાં પૂજયિષ્યતિ માનદ। તેન ત્વં પૂજિતો રાજન્સુખં વત્સ્યસિ નો ગૃહે
ત્યાં વિદર્ભનો રાજા તારી ખૂબ આદરથી સેવા કરશે. એના આદરથી, રાજા, તું અમારા ઘરમાં આનંદથી રહી શકીશ.
ઇત્યુક્તઃ સ તદા દેવ્યા નલો વચનમબ્રવીત્।' યથા રાજ્યંતવ પિતુસ્તથા મમ નસંશયઃ। ન તુ તત્ર ગમિષ્યામિ વિષમસ્થઃ કથંચન
એ રીતે રાણીના શબ્દો સાંભળી, નલએ કહ્યું: 'જેમ તારા પિતાનું રાજ્ય તને પ્રિય છે, તેમ મારું રાજ્ય મને છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. પણ દુર્ભાગ્યમાં હું ત્યાં ક્યારેય નહીં જાઉં.'
કથં સમૃદ્ધો ગત્વાઽહં તવ હર્ષવિવર્ધનઃ। પરિદ્યૂનો ગમિષ્યામિ તવ શોકવિવર્ધનઃ
હું જ્યારે સુખી હતો ત્યારે તારી ખુશી વધારી હતી, હવે દુઃખી બનીને તારી ચિંતા વધારીશ, એ રીતે હું કેમ જઈ શકું?
ઇતિ બ્રુવન્નલો રાજા દમયન્તીં પુનઃ પુનઃ। સાન્ખયામાસ કલ્યાણીં વાસસોર્ધેન સંવૃતામ્
એ રીતે રાજા નલ વારંવાર દમયંતીને કહેતો રહ્યો અને પછી એ સારા સ્વભાવવાળી, અડધા વસ્ત્રમાં ઢંકાયેલી દમયંતીની ગણતરી કરવા લાગ્યો.
તાવેકવસ્ત્રસંવીતાવટમાનાવિતસ્તતઃ। ક્ષુત્પિપાસાપરિશ્રાન્તૌ સભાં કાંચિદુપેયતુઃ
બન્ને એક જ વસ્ત્રમાં, કાંપતા, રસ્તો માપતા, ભૂખ અને તરસથી થાકી ગયા હતા અને પછી કોઈ સભા પાસે પહોંચ્યા.
તાં સભામુપસંપ્રાપ્ય તદા સ નિષધાધિપઃ। વૈદર્ભ્યા સહિતો રાજા નિષસાદ મહીતલે
એ સભા સુધી પહોંચીને, નિષધ દેશના રાજા દમયંતી સાથે જમીન પર બેસી ગયા.
સ વૈ વિવસ્ત્રો મલિનો વિવર્ણઃ પાંસુગુણ્ઠિતઃ। દમયન્ત્યા સહ શ્રાન્તઃ સુષ્વાપ ધરણીતલે
એ સમયે નલ રાજા કપડાં વિના, ગંદા, ફિક્કા, ધૂળથી ઢંકાયેલા અને દમયંતી સાથે થાકી ગયેલા જમીન પર સૂઈ ગયા.
તતઃ સ્વવસનસ્યાન્તં દમયન્તી વિશાંપતે। ભૂમાવાસ્તીર્ય સુષ્વાપ પતિમાલિઙ્ગ્ય શોભના
પછી દમયંતીએ પોતાના વસ્ત્રનો છેડો જમીન પર પાથરીને, સુંદર રીતે પતિને ચાંપીને સૂઈ ગઈ.
દમયનત્યપિ કલ્યાણી નિદ્રયાઽપહૃતા તતઃ। સહસા દુઃખમાસાદ્ય સુકુમારી તપસ્વિની
એ સમયે દમયંતી પણ ઊંઘમાં ખેચાઈ ગઈ; એ નાજુક અને તપસ્વિ સ્ત્રી અચાનક દુઃખમાં આવી ગઈ.
સુપ્તાયાં દમયન્ત્યાં તુ નલો રાજા વિશાંપતે। શોકોન્મથિતચિત્તઃ સન્ન સ્મ શેતે યથા પુરા
દમયંતી ઊંઘી રહી ત્યારે, નલ રાજા દુઃખથી વ્યાકુળ મનથી એ જ રીતે પડ્યા રહ્યા.
સ તદ્રાજ્યાપહરણં સુહૃત્ત્યાગં ચ સર્વશઃ। વને ચ તં પરિધ્વંસં પ્રેક્ષ્ય ચિન્તામુપેયિવાન્
પછી તેણે પોતાનું રાજ ગુમાવવું, મિત્રોનો છુટો પડી જવું અને જંગલમાં થયેલું બધું વિનાશ યાદ કરીને, ઊંડી ચિંતામાં પડી ગયો.
કિં નુ મે સ્યાદિદં કૃત્વા કિંનુ મે સ્યાદકુર્વતઃ। કિંનુ મે મરણં શ્રેયઃ પરિત્યાગો જનસ્ય વા
હું આ કરું તો શું થશે? ન કરું તો શું થશે? મારે મરવું સારું કે બધાને છોડી દઈશ તો સારું?
મામિયં હ્યનુરક્તૈવં દુઃખમાપ્નોતિ મત્કૃતે। મદ્વિહીના ત્વિયં ગચ્છેત્કદાચિત્સ્વજનં પ્રતિ
આ સ્ત્રી તો મને ખૂબ જ પ્રેમ કરે છે, એ મારા કારણે દુઃખ ભોગવે છે; પણ જો હું ન હોઉં તો કદાચ ક્યારેક પોતાના લોકો પાસે પાછી જઈ શકે.
મયા નિઃસંશયં દુખમિયં પ્રાપ્સ્યત્યનુવ્રતા। ઉત્સર્ગેસંશયઃ સ્યાત્તુ વિન્દેતાપિ સુખં ક્વચિત્
નિશ્ચિત છે કે, મારી વફાદાર પત્ની મારા કારણે દુઃખ પામશે; પણ જો હું એને છોડી દઉં તો કદાચ ક્યાંક એને સુખ મળી શકે.
સ વિનિશ્ચિત્ય બહુધા વિચાર્ય ચ પુનઃપુનઃ। ઉત્સર્ગેઽમન્યત શ્રેયો દમયન્ત્યા નરાધિપ
એ રીતે ઘણી રીતે વિચાર કરીને, રાજાએ નક્કી કર્યું કે દમયંતીને છોડી દેવું એ સારું છે.
ન ચૈષા તેજસા શક્યા કૈશ્ચિદ્ધર્ષયિતું પથિ। યશસ્વિની મહાભાગા મદ્ભક્તેયં પતિવ્રતા
કોઈ પણ રસ્તામાં એને જોરથી દુઃખ આપી શકે તેમ નથી; એ તો પ્રસિદ્ધ, ભાગ્યશાળી, મારી ભક્ત અને પતિવ્રતા છે.
એવં તસ્ તદા બુદ્ધિર્દમયન્ત્યાં ન્યવર્તત। કલિના દુષ્ટભાવેન દમયન્ત્યા વિસર્જને
એ રીતે એ સમયે, કળીના દુષ્ટ પ્રભાવથી, નલના મનમાં દમયંતીને છોડી દેવાનો વિચાર પકડાયો.
સોઽવસ્ત્રતામાત્મનશ્ચ તસ્યાશ્ચાપ્યેકવસ્ત્રતામ્। ચિન્તયિત્વાઽધ્યગાદ્રાજા વસ્ત્રાર્ધસ્યાવકર્તનમ્
પછી રાજાએ પોતાના અને દમયંતીના કપડાંની હાલત વિચારીને, વસ્ત્રનો અર્ધો ભાગ કાપવાનો નક્કી કર્યો.