તતસ્તાનન્તરીયેણ વાસસા સ સમાવૃણોત્। તસ્ય તદ્વસ્ત્રમાદાય સર્વે જગ્મુર્વિહાયસા
પછી તેણે પોતાનું ઉપરનું કપડું ફેલાવીને તેમને ઢાંકી દીધા; પણ એ કપડું લઈ બધા પક્ષીઓ આકાશમાં ઉડી ગયા.
ઉત્પતન્તઃ ખગા વાક્યમેતદાહુસ્તતો નલમ્। દૃષ્ટ્વા દિગ્વાસસં ભૂમૌ સ્થિતં દીનમધોમુખમ્
પક્ષીઓ ઉડી જતા, જમીન પર ઊભેલા, દુઃખી અને કપડામાં જ પડેલા, માથું ઝુકાવેલા નલને જોઈને એમણે કહ્યું:
વયમક્ષાઃ સુદુર્બુદ્ધે તવવાસો જિહીર્ષવઃ। આગતા ન હિ નઃ પ્રીતિઃ સવાસસિ ગતે ત્વયિ
'અમે જ અક્ષરો છીએ, મૂર્ખ! તારો કપડો લેવા આવ્યા છીએ; તું કપડામાં ચાલે ત્યારે અમને આનંદ નથી.'
નાન્સમીક્ષ્ય ગતાનક્ષાનાત્માનં ચ વિવાસસમ્। પુણ્યશ્લોકસ્તદા રાજા દમયન્તીમથાબ્રવીત્
ગયા અક્ષરોને અને પોતાને કપડાવિહોણા જોઈને પ્રસિદ્ધ રાજાએ પછી દમયંતીને કહ્યું.
યેષાં પ્રકોપાદૈશ્વર્યાન્પ્રચ્યુતોઽહમનિન્દિતે। પ્રાણયાત્રાં ન વિન્દેયં દુઃખિતઃ ક્ષુધયાઽન્વિતઃ
'હે નિર્દોષે, જેમના રોષથી હું રાજપદ ગુમાવ્યો, તેમની ક્રોધથી હું આજે ભૂખ્યો અને દુઃખી છું, જીવવાની પણ સગવડ નથી.'
યેષાં કૃતે ન સત્કારમકુર્વન્મયિ નૈષધાઃ। ઇમે તે શકુના ભૂત્વા વાસશ્ચાષહરન્તિ મે
'જેઓના કારણે નિષધવાસીઓએ મારું આદર ન કર્યો, એ જ હવે પક્ષી બનીને મારું કપડું લઈ ગયા છે.'
વૈષમ્યં પરમં પ્રાપ્તો દુઃખિતો ગતચેતનઃ। ભર્તા તેઽહં નિબોધેદં વચનં હિતમાત્મનઃ
હું તારા જીવનસાથી દુઃખથી તૂટી ગયો છું, મન પણ બેભાન થઈ ગયું છે. હવે તારા હિત માટે જે કહું છું, એ ધ્યાનથી સાંભળ.
એતે ગચ્છન્તિ વહવઃ પન્થાનો દિણાપથમ્। અવન્તીમૃક્ષવન્તં ચ સમતિક્રમ્ય પર્વતમ્
આ દક્ષિણ તરફ જતાં અનેક રસ્તાઓ છે, જે અવંતી અને ઋક્ષ પર્વતને પાર કરીને આગળ જાય છે.
એષ વિન્ધ્યો મહાશૈલઃ પયોષ્ણી ચ સમુદ્રગા। આશ્રમાશ્ચ મહર્ષીણાં બહુમૂલફલાન્વિતાઃ
આ રહ્યો વિંધ્યાચળ મહાપર્વત, અને પયોષ્ણી નદી દરિયે મળે છે. અહીં મહર્ષિઓના આશ્રમો છે, જ્યાં ઘણાં મૂળ અને ફળ મળે છે.
એષ પન્થા વિદર્ભાણામેષ યાસ્યતિ કોસલાન્। અતઃપરં ચ દેશોઽયં દક્ષિણો દક્ષિણાપથઃ
આ રસ્તો વિદર્ભ તરફ જાય છે અને આ કોસલ તરફ. આથી આગળ આખો પ્રદેશ દક્ષિણનો દક્ષિણપથ છે.
એતદ્વાક્યં નલો રાજા દમયન્તીં સમાહિતઃ। ઉવાચાસકૃદાર્તો હિ ભૈમીમુદ્દિશ્ય ભારત
રાજા નલએ દુઃખી મનથી, repeatedly, ભીમપુત્રી દમયંતીને આ શબ્દો કહ્યા.
તતઃ સા વાષ્પકલયા વાચા દુઃખેન કર્શિતા। ઉવાચ દમયન્તી તં નૈષધં કરુણં વચઃ
પછી દુઃખથી સુકાઈ ગયેલી દમયંતીએ, આંખોમાંથી આંસુઓ સાથે, નિષધને ખૂબ જ કરુણ અવાજે કહ્યું.
ઉદ્વેષતે મે હૃદયં સીદન્ત્યઙ્ગાનિ સર્વશઃ। તવ પાર્થિવ સંકલ્પં ચિન્તયન્ત્યાઃ પુનઃ પુનઃ
રાજા, તારા નિર્ણય વિશે વારંવાર વિચારતાં, મારું હૃદય ગભરાઈ જાય છે અને શરીર પણ બળહીન થઈ જાય છે.
હૃતરાજ્યં હૃતદ્રવ્યં વિવસ્ત્રં ક્ષુચ્છ્રમાન્વિતમ્। કથમુત્સૃજ્ય ગચ્છેયમહં ત્વાં નિર્જને વને
તારા રાજ્ય અને ધન ગુમાવ્યા છે, તું કપડાં વિના છે અને ભૂખથી પીડાય છે—તો હું કેમ તને એકલા છોડી, આ જંગલમાં એકલી જઇ શકું?
શ્રાન્તસ્ય તે ક્ષુધાર્તસ્ય ચિન્તયાનસ્ય તત્સુખમ્। વને ઘોરે મહારાજ નાશયિષ્યામ્યહં ક્લમમ્
મહારાજ, જ્યારે તું થાકી ગયો હોય, ભૂખ્યો હોય અને ચિંતામાં હોય, ત્યારે આ ભયાનક જંગલમાં હું તારી થાક દૂર કરીશ.
ન ચ ભાર્યાસમં કિંચિન્નરસ્યાર્તસ્ય ભેષજમ્। નિત્યં હિ સર્વદુઃખેષુ સત્યમેતદ્વ્રવીમિ તે ।।*
દુઃખી પુરુષ માટે પત્ની જેટલું સારું ઔષધ્ય નથી. બધાં દુઃખોમાં એ હંમેશા સાચું છે—હું તને સાચું કહું છું.
એવમેતદ્યથાઽઽન્થ ત્વં દમયન્તિ સુમધ્યમે। નાસ્તિ બાર્યાસમં મિત્રં નરસ્યાર્તસ્ય ભેષજમ્
દમયંતિ, તું જે કહ્યું એ સાચું છે. દુઃખી પુરુષ માટે પત્ની જેટલું સારું મિત્ર કે ઔષધ્ય બીજું કંઈ નથી.
ન ચાહં ત્યક્તુકામસ્ત્વાં કિમલં ભીરુ શઙ્કસે। ત્યજેયમહમાત્માનં ન ચૈવ ત્વામનિન્દિતે
હું તને છોડવા ઈચ્છતો નથી—એટલે તું કેમ એટલી ડરી જાય છે? નિર્દોષે, હું પોતાને તો છોડી શકું, પણ તને કદી નહીં.
યદિ માં ત્વં મહારાજ ન વિહાતુમિહચ્છસિ। તત્કિમર્થં વિદર્ભાણાં પન્થાઃ સમુપદિશ્યતે
મહારાજ, જો તું મને છોડવા માંગતો નથી, તો પછી વિદર્ભનો રસ્તો કેમ બતાવું છે?
અવૈમિ ચાહં નૃપતે ન તુ માં ત્યક્તુમર્હસિ। ચેતસા ત્વપકૃષ્ટેન માં ત્યજેથા મહીપતે
મને ખબર છે, રાજા, કે તારે મને છોડવું ન જોઈએ. છતાં, જો તું મનથી દૂર થઈ જાય, તો મને છોડી પણ શકે છે.
પન્થાનં હિ મમાભીક્ષ્ણમાખ્યાસિ ચ નરોત્તમ। અતો નિમિત્તં શોકં મે વર્ધયસ્યમરોપમ
તું વારંવાર મને રસ્તો બતાવું છે, શ્રેષ્ઠ પુરુષ, એથી જ મારું દુઃખ વધે છે.
યદિ ચાયમભિપ્રાયસ્તવ રાજન્ભવિષ્યતિ। સહિતાવેવ ગચ્છાવો વિદર્ભાન્યદિ મન્યસે
મહારાજ, જો તારો એ જ ઈરાદો છે, તો ચાલો આપણે બંને સાથે વિદર્ભ જઈએ, જો તને એ પસંદ હોય.
વિદર્ભરાજસ્તત્ર ત્વાં પૂજયિષ્યતિ માનદ। તેન ત્વં પૂજિતો રાજન્સુખં વત્સ્યસિ નો ગૃહે
ત્યાં વિદર્ભનો રાજા તારી ખૂબ આદરથી સેવા કરશે. એના આદરથી, રાજા, તું અમારા ઘરમાં આનંદથી રહી શકીશ.
ઇત્યુક્તઃ સ તદા દેવ્યા નલો વચનમબ્રવીત્।' યથા રાજ્યંતવ પિતુસ્તથા મમ નસંશયઃ। ન તુ તત્ર ગમિષ્યામિ વિષમસ્થઃ કથંચન
એ રીતે રાણીના શબ્દો સાંભળી, નલએ કહ્યું: 'જેમ તારા પિતાનું રાજ્ય તને પ્રિય છે, તેમ મારું રાજ્ય મને છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. પણ દુર્ભાગ્યમાં હું ત્યાં ક્યારેય નહીં જાઉં.'
કથં સમૃદ્ધો ગત્વાઽહં તવ હર્ષવિવર્ધનઃ। પરિદ્યૂનો ગમિષ્યામિ તવ શોકવિવર્ધનઃ
હું જ્યારે સુખી હતો ત્યારે તારી ખુશી વધારી હતી, હવે દુઃખી બનીને તારી ચિંતા વધારીશ, એ રીતે હું કેમ જઈ શકું?
ઇતિ બ્રુવન્નલો રાજા દમયન્તીં પુનઃ પુનઃ। સાન્ખયામાસ કલ્યાણીં વાસસોર્ધેન સંવૃતામ્
એ રીતે રાજા નલ વારંવાર દમયંતીને કહેતો રહ્યો અને પછી એ સારા સ્વભાવવાળી, અડધા વસ્ત્રમાં ઢંકાયેલી દમયંતીની ગણતરી કરવા લાગ્યો.
તાવેકવસ્ત્રસંવીતાવટમાનાવિતસ્તતઃ। ક્ષુત્પિપાસાપરિશ્રાન્તૌ સભાં કાંચિદુપેયતુઃ
બન્ને એક જ વસ્ત્રમાં, કાંપતા, રસ્તો માપતા, ભૂખ અને તરસથી થાકી ગયા હતા અને પછી કોઈ સભા પાસે પહોંચ્યા.
તાં સભામુપસંપ્રાપ્ય તદા સ નિષધાધિપઃ। વૈદર્ભ્યા સહિતો રાજા નિષસાદ મહીતલે
એ સભા સુધી પહોંચીને, નિષધ દેશના રાજા દમયંતી સાથે જમીન પર બેસી ગયા.
સ વૈ વિવસ્ત્રો મલિનો વિવર્ણઃ પાંસુગુણ્ઠિતઃ। દમયન્ત્યા સહ શ્રાન્તઃ સુષ્વાપ ધરણીતલે
એ સમયે નલ રાજા કપડાં વિના, ગંદા, ફિક્કા, ધૂળથી ઢંકાયેલા અને દમયંતી સાથે થાકી ગયેલા જમીન પર સૂઈ ગયા.
તતઃ સ્વવસનસ્યાન્તં દમયન્તી વિશાંપતે। ભૂમાવાસ્તીર્ય સુષ્વાપ પતિમાલિઙ્ગ્ય શોભના
પછી દમયંતીએ પોતાના વસ્ત્રનો છેડો જમીન પર પાથરીને, સુંદર રીતે પતિને ચાંપીને સૂઈ ગઈ.