મમ જ્ઞાતિષુ નિક્ષિપ્ય દારકૌ સ્યન્દનં તથા। અશ્વાંશ્ચેમાન્યથાકામં વસ વાઽન્યત્ર ગચ્છવા
મારા સગાંઓ પાસે બંને બાળકો અને રથ છોડી દે; ઘોડાં તારે રાખવા હોય તો રાખ, નહિ તો જ્યાં મન થાય ત્યાં જા.
દમયન્ત્યાસ્તુ તદ્વાક્યં વાર્ણ્યેયો નલસારથિઃ। ન્યવેદયદશેષેણ નલામાત્યેષુ મુખ્યશઃ
નલના રથચાલક વાર્ષ્ણેયે દમયંતીની વાત પૂરી રીતે નલના મુખ્ય મંત્રીઓ સુધી પહોંચાડી.
તૈઃ સમેત્ય વિનિશ્ચિત્ય સોઽનુજ્ઞાતો મહીપતે। યયૌ મિથુનમારોપ્ય વિદર્ભાંસ્તેન વાહિના
મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કરીને અને રાજાની મંજૂરીથી, તેણે એ દંપતીને લઇને વિદર્ભ દેશ તરફ પ્રયાણ કર્યું.
હયાંસ્તત્ર વિનિક્ષિપ્ય સૂતો રથવરં ચ તમ્। ઇન્દ્રસેનાં ચ તાં કન્યામિન્દ્રસેનં ચ બાલકમ્
ત્યાં રથચાલકે ઘોડાં અને એ ઉત્તમ રથ, તેમજ ઇન્દ્રસેના નામની દીકરી અને ઇન્દ્રસેન નામના પુત્રને પણ છોડી દીધા.
આમન્ત્ર્ય ભીમં રાજાનમાર્તઃ શોચન્નલં નૃપમ્। ક્વ નુ યાસ્યામિ મનસા ચિન્તયાનો મુહુર્મુહુઃ। અટમાનસ્તતોઽયોધ્યાં જગામ નગરીં તદા
ભીમ રાજાને વિદાય લઇ, નલ માટે દુઃખી થઈ, વારંવાર મનમાં વિચારે કે હવે કયાં જઉં, એમ વિચારી, ભટકતો ભટકતો તે પછી અયોધ્યા નગરમાં ગયો.
ઋતુપર્ણં સ રાજાનમુપતસ્થે સુદુઃખિતઃ। ભૃતિં ચ સ દદૌ ચાસ્ય સારથ્યેન નિયોજિતઃ
ત્યાં તે ખૂબ દુઃખી થઈ ઋતુપર્ણ રાજા પાસે ગયો; રાજાએ તેને રથચાલક તરીકે રાખ્યો અને તેને જીવનનિર્વાહ માટે આપ્યું.
તતસ્તુ યાતે વાર્ષ્ણેયે પુણ્યશ્લોકસ્ય દીવ્યતઃ। પુષ્કરેણ હૃતં રાજ્યં યચ્ચાપિ વસુ કિંચન
પછી, જ્યારે વાર્ષ્ણેય ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો અને પુણ્યશ્લોક નલ જુગાર રમી રહ્યો હતો, ત્યારે પુષ્કરે રાજ્ય અને જે કાંઈ ધન હતું તે બધું હરી લીધું.
હૃતરાજ્યં નલં રાજન્પ્રહસન્પુષ્કરોઽબ્રવીત્। દ્યૂતં પ્રવર્તતાં ભૂયઃ પ્રતિપાણોઽસ્તિ કસ્તવ
પુષ્કરે, રાજ્ય ગુમાવેલા નલને હસતાં હસતાં કહ્યું: 'હવે ફરી જુગાર ચાલું રહે, રાજા; હવે તારી તરફથી કોણ દાવ લગાવશે?'
શિષ્ટા તે દમયન્ત્યેકા સર્વમન્યદ્ધૃતં મયા। દમયન્ત્યાઃ પણઃ સાધુ વર્તતાં યદિ મન્યસે
હવે તને માત્ર દમયંતી જ રહી છે, બાકી બધું હું લઈ ગયો છું. જો તારે ઇચ્છા હોય તો દમયંતીને જ પણ તરીકે રાખ.
પુષ્રેણૈવમુક્તસ્ય પુણ્યશ્લોકસ્ય મન્યુના। વ્યદીર્યતેવ હૃદયં ન ચૈનં કિંચિદબ્રવીત્
પુષ્કરએ આવું કહ્યું ત્યારે પ્રસિદ્ધ નલ ગુસ્સાથી અંદરથી તૂટી પડ્યો, પણ તેણે કંઈ બોલ્યું નહીં.
તતઃ પુષ્કરમાલોક્ય નલઃ પરમમન્યુમાન્। `ઉવાચ વિદ્યતેઽન્યચ્ચ ધનં મમ નરાધમ
પછી નલએ પુષ્કરને જોઈને ભારે રોષથી કહ્યું: 'મારા પાસે બીજું પણ ધન છે, માનવોમાં સૌથી નીચા તું.'
ષણરૂપેણ નિક્ષિપ્ય પુણ્યશ્લોકઃ સુદુર્મનાઃ। ઉત્તરીયં તથા વસ્ત્રં તસ્યાશ્ચાભરણાનિ ચ'। ઉન્સૃજ્ય સર્વગાત્રભ્યો ભૂષણાનિ સહાયશાઃ
નામના ધણી દુઃખી મનથી પોતાના ઉપરનું કપડું, પછી બાકી વસ્ત્રો અને દમયંતીના બધા ગહણા પણ પણમાં મૂક્યા અને શરીર પરથી બધાં આભૂષણો ઉતારી દીધા.
સુકવાસા હ્યસંવીતઃ સુહૃચ્છોકવિવર્ધનઃ। નિશ્ચક્રામ તતોરાજા ત્યક્ત્વા સુવિપુલાં શ્રિયમ્
માત્ર એક કપડામાં, બિનશોભિત, મિત્રોનું દુઃખ વધારતો રાજા પોતાની વિશાળ સંપત્તિ છોડી ને બહાર નીકળી પડ્યો.
દમયન્ત્યેકવસ્ત્રાઽથ ગચ્છન્તં પૃષ્ઠતોઽન્વગાત્। સ તયા નગરાભ્યાશે ત્રિરાત્રં નૈપધોઽવસત્
દમયંતી પણ એક જ કપડામાં, પીઠ પાછળથી ચાલતી રહી; બંને શહેરની બહાર ત્રણ રાત સુધી આશ્રય વિના રહ્યા.
પુષ્કરસ્તુ મહારાજ ધોષયામાસ વૈ પુરે। નલે યઃ સમ્યગાતિષ્ઠેત્સ ગચ્છેદ્વધ્યતાં મમ
પુષ્કરે શહેરમાં જાહેર કર્યું: 'જે નલને આશ્રય આપશે, તે મારી સજા પાત્ર બનશે.'
પુષ્કરસ્ય તુ વાક્યેન તસ્ય વિદ્વેષણેન ચ। પૌરા ન તસ્ય સત્કારં કૃતવન્તો યુધિષ્ઠિર
પુષ્કરના આ શબ્દો અને તેની દુશ્મનાવટને કારણે, યુધિષ્ઠિર, શહેરવાસીઓએ નલનું આદર આપ્યું નહીં.
સ તથા નગરાભ્યાશે સત્કારાર્હો ન સન્કૃતઃ। ત્રિરત્રમુષિતો રાજા જલમાત્રેણ વર્તયન્
એ રીતે, આદર લાયક હોવા છતાં, રાજાને શહેરની બહાર કોઈએ સ્વાગત કર્યું નહીં; ત્રણ રાત સુધી એ માત્ર પાણી પી ને જીવતો રહ્યો.
[પીડ્યમાનઃ ક્ષુધા તત્ર ફલમૃલાનિ કર્પયન્। પ્રાતિષ્ઠત તતો રાજા દમયન્તી તમન્વગાત્ ।।]
ભૂખથી પીડાઈને, ત્યાં ફળ અને મૂળ એકઠાં કર્યા; પછી રાજા ચાલવા લાગ્યા અને દમયંતી પણ પાછળથી ગઈ.
ક્ષુધયા પીડ્યમાનમ્તુ નલો બહુતિથેઽહનિ। અપશ્યચ્છકુનાન્કાંશ્ચિદ્ધિરણ્યસદૃશચ્છદાન્
ઘણા દિવસથી ભૂખ્યા નલને ત્યાં સોનાની જેમ ચમકતા પાંખવાળા કેટલાક પક્ષીઓ દેખાયા.
સ ચિન્તયામાસ તદા નિષધાધિપતિર્બલી। અસ્તિ ભક્ષ્યો મમાદ્યાપિ વસુ ચેદં ભવિષ્યતિ
ત્યારે નિષધના પરાક્રમી રાજાએ વિચાર્યું: 'હજી તો મને ખાવાનું મળી શકે છે; જો આ મળી જાય તો એ પણ ધન જ છે.'
તતસ્તાનન્તરીયેણ વાસસા સ સમાવૃણોત્। તસ્ય તદ્વસ્ત્રમાદાય સર્વે જગ્મુર્વિહાયસા
પછી તેણે પોતાનું ઉપરનું કપડું ફેલાવીને તેમને ઢાંકી દીધા; પણ એ કપડું લઈ બધા પક્ષીઓ આકાશમાં ઉડી ગયા.
ઉત્પતન્તઃ ખગા વાક્યમેતદાહુસ્તતો નલમ્। દૃષ્ટ્વા દિગ્વાસસં ભૂમૌ સ્થિતં દીનમધોમુખમ્
પક્ષીઓ ઉડી જતા, જમીન પર ઊભેલા, દુઃખી અને કપડામાં જ પડેલા, માથું ઝુકાવેલા નલને જોઈને એમણે કહ્યું:
વયમક્ષાઃ સુદુર્બુદ્ધે તવવાસો જિહીર્ષવઃ। આગતા ન હિ નઃ પ્રીતિઃ સવાસસિ ગતે ત્વયિ
'અમે જ અક્ષરો છીએ, મૂર્ખ! તારો કપડો લેવા આવ્યા છીએ; તું કપડામાં ચાલે ત્યારે અમને આનંદ નથી.'
નાન્સમીક્ષ્ય ગતાનક્ષાનાત્માનં ચ વિવાસસમ્। પુણ્યશ્લોકસ્તદા રાજા દમયન્તીમથાબ્રવીત્
ગયા અક્ષરોને અને પોતાને કપડાવિહોણા જોઈને પ્રસિદ્ધ રાજાએ પછી દમયંતીને કહ્યું.
યેષાં પ્રકોપાદૈશ્વર્યાન્પ્રચ્યુતોઽહમનિન્દિતે। પ્રાણયાત્રાં ન વિન્દેયં દુઃખિતઃ ક્ષુધયાઽન્વિતઃ
'હે નિર્દોષે, જેમના રોષથી હું રાજપદ ગુમાવ્યો, તેમની ક્રોધથી હું આજે ભૂખ્યો અને દુઃખી છું, જીવવાની પણ સગવડ નથી.'
યેષાં કૃતે ન સત્કારમકુર્વન્મયિ નૈષધાઃ। ઇમે તે શકુના ભૂત્વા વાસશ્ચાષહરન્તિ મે
'જેઓના કારણે નિષધવાસીઓએ મારું આદર ન કર્યો, એ જ હવે પક્ષી બનીને મારું કપડું લઈ ગયા છે.'
વૈષમ્યં પરમં પ્રાપ્તો દુઃખિતો ગતચેતનઃ। ભર્તા તેઽહં નિબોધેદં વચનં હિતમાત્મનઃ
હું તારા જીવનસાથી દુઃખથી તૂટી ગયો છું, મન પણ બેભાન થઈ ગયું છે. હવે તારા હિત માટે જે કહું છું, એ ધ્યાનથી સાંભળ.
એતે ગચ્છન્તિ વહવઃ પન્થાનો દિણાપથમ્। અવન્તીમૃક્ષવન્તં ચ સમતિક્રમ્ય પર્વતમ્
આ દક્ષિણ તરફ જતાં અનેક રસ્તાઓ છે, જે અવંતી અને ઋક્ષ પર્વતને પાર કરીને આગળ જાય છે.
એષ વિન્ધ્યો મહાશૈલઃ પયોષ્ણી ચ સમુદ્રગા। આશ્રમાશ્ચ મહર્ષીણાં બહુમૂલફલાન્વિતાઃ
આ રહ્યો વિંધ્યાચળ મહાપર્વત, અને પયોષ્ણી નદી દરિયે મળે છે. અહીં મહર્ષિઓના આશ્રમો છે, જ્યાં ઘણાં મૂળ અને ફળ મળે છે.
એષ પન્થા વિદર્ભાણામેષ યાસ્યતિ કોસલાન્। અતઃપરં ચ દેશોઽયં દક્ષિણો દક્ષિણાપથઃ
આ રસ્તો વિદર્ભ તરફ જાય છે અને આ કોસલ તરફ. આથી આગળ આખો પ્રદેશ દક્ષિણનો દક્ષિણપથ છે.