બૃહત્સેને પુનર્ગચ્છ વાર્ષ્ણેયં નલશાસનાત્। સૂતમાનય કલ્યાણિ મહત્કાર્યમુપસ્થિતમ્
બૃહત્સેને, ફરી જા અને નલના આદેશથી વાર્ષ્ણેયને બોલાવી લા; હે પ્રિય, રથચાલકને લઇ આવ, કારણ કે મોટું કામ આવી પડ્યું છે.
બૃહત્સેના તુ સા શ્રુત્વા દમયન્ત્યાઃ પ્રભાષિતમ્। વાર્ષ્ણેયમાનયામાસ પુરુષૈરાપ્તકારિભિઃ
બૃહત્સેના એ દમયંતીના શબ્દો સાંભળી, વિશ્વાસપાત્ર માણસો સાથે વાર્ષ્ણેયને લઇ આવી.
વાર્ષ્ણેયં તુ તતો ભૈમી સાન્ત્વયઞ્છ્લક્ષ્ણયા ગિરા। ઉવાચ દેશકાલજ્ઞા પ્રાપ્તકાલમનિન્દિતા
પછી ભીમપુત્રી દમયંતીએ યોગ્ય સમયે, મૃદુ અને શાંત વાણીથી વાર્ષ્ણેયને ધીરજ આપી અને વાત કરી.
જાનષે ત્વં યથા રાજા સમ્યગ્વૃત્તઃ સદા ત્વયિ। તસ્ય ત્વં વિપમસ્થસ્ય સાહાય્યં કર્તુમર્હસિ
તને ખબર છે કે રાજાએ તારી સાથે હંમેશા સારા વર્તન કર્યું છે; હવે જ્યારે તે મુશ્કેલીમાં છે, ત્યારે તારે તેની મદદ કરવી જોઈએ.
યથાયથા હિ નૃપતિઃ પુષ્કરેણૈવ જીયતે। તથાતથાઽસ્ય વૈ દ્યૂતે રાગો ભૂયોઽભિવર્ધતે
જેમ રાજા પુષ્કર પાસે વારંવાર જુગારમાં હારે છે, તેમ તેનું જુગાર પ્રત્યેનું આકર્ષણ પણ વધતું જાય છે.
યથા ચ પુષ્કરસ્યાક્ષાઃ પતન્તિ વશવર્તિનઃ। તથા વિપર્યયશ્ચાપિ નલસ્યાક્ષેષુ દૃશ્યતે
પુષ્કર માટે હંમેશા પાંસાં તેની ઇચ્છા મુજબ પડે છે, પણ નલ માટે તો એનું ઉલટું જ થાય છે.
સુહૃત્સ્વજનવાક્યાનિ યથાઽયં ન શૃણોતિ ચ। મમાપિ ચ તથા વાક્યં નાભિનન્દતિ નૈષધ
રાજા તો મિત્ર અને સગાંઓના શબ્દો સાંભળતો નથી, અને મારા શબ્દો પણ નિષધના રાજા ધ્યાનથી લેતો નથી.
યથા રાજ્ઞઃ પ્રદીપ્તાનાં ભાગ્યાનામદ્ય સારથે। નૂનં મન્યે ન શેષોસ્તિ નૈષધસ્ય મહાત્મનઃ
હે રથચાલક, રાજાના તેજસ્વી ભાગ્ય હવે પૂરા થઇ ગયા છે એવું મને લાગે છે; મહાન આત્માવાળા નિષધ પાસે હવે કશું બચ્યું નથી.
યત્તુ મે વચનં રાજા નાભિનન્દતિ મોહિતઃ। શરણં ત્વાં પ્રપન્નાઽસ્મિ સારથે કુરુ મદ્વચઃ। ન હિ મે શુધ્તે ભાવો વિનાશં પ્રતિ સારથે
રાજા મોહમાં પડીને મારી વાત સ્વીકારતો નથી, એટલે હવે હું તને આશ્રય લઉં છું; હે રથચાલક, મારી વાત કર. મારા દિલમાં તેની હાનિ માટે કોઈ દુભાવ નથી.
નલસ્ય દયિતાનશ્વાન્યોજયિત્વા મનોજવાન્। રથમારોપ્ય મિથુનં કુણ્ડિનં યાતુર્મહસિ
નલના પ્રિય અને ઝડપી ઘોડાં રથમાં જોડ, અને એ દંપતીને લઇને કુણ્ડિન નગરમાં લઇ જા.
મમ જ્ઞાતિષુ નિક્ષિપ્ય દારકૌ સ્યન્દનં તથા। અશ્વાંશ્ચેમાન્યથાકામં વસ વાઽન્યત્ર ગચ્છવા
મારા સગાંઓ પાસે બંને બાળકો અને રથ છોડી દે; ઘોડાં તારે રાખવા હોય તો રાખ, નહિ તો જ્યાં મન થાય ત્યાં જા.
દમયન્ત્યાસ્તુ તદ્વાક્યં વાર્ણ્યેયો નલસારથિઃ। ન્યવેદયદશેષેણ નલામાત્યેષુ મુખ્યશઃ
નલના રથચાલક વાર્ષ્ણેયે દમયંતીની વાત પૂરી રીતે નલના મુખ્ય મંત્રીઓ સુધી પહોંચાડી.
તૈઃ સમેત્ય વિનિશ્ચિત્ય સોઽનુજ્ઞાતો મહીપતે। યયૌ મિથુનમારોપ્ય વિદર્ભાંસ્તેન વાહિના
મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કરીને અને રાજાની મંજૂરીથી, તેણે એ દંપતીને લઇને વિદર્ભ દેશ તરફ પ્રયાણ કર્યું.
હયાંસ્તત્ર વિનિક્ષિપ્ય સૂતો રથવરં ચ તમ્। ઇન્દ્રસેનાં ચ તાં કન્યામિન્દ્રસેનં ચ બાલકમ્
ત્યાં રથચાલકે ઘોડાં અને એ ઉત્તમ રથ, તેમજ ઇન્દ્રસેના નામની દીકરી અને ઇન્દ્રસેન નામના પુત્રને પણ છોડી દીધા.
આમન્ત્ર્ય ભીમં રાજાનમાર્તઃ શોચન્નલં નૃપમ્। ક્વ નુ યાસ્યામિ મનસા ચિન્તયાનો મુહુર્મુહુઃ। અટમાનસ્તતોઽયોધ્યાં જગામ નગરીં તદા
ભીમ રાજાને વિદાય લઇ, નલ માટે દુઃખી થઈ, વારંવાર મનમાં વિચારે કે હવે કયાં જઉં, એમ વિચારી, ભટકતો ભટકતો તે પછી અયોધ્યા નગરમાં ગયો.
ઋતુપર્ણં સ રાજાનમુપતસ્થે સુદુઃખિતઃ। ભૃતિં ચ સ દદૌ ચાસ્ય સારથ્યેન નિયોજિતઃ
ત્યાં તે ખૂબ દુઃખી થઈ ઋતુપર્ણ રાજા પાસે ગયો; રાજાએ તેને રથચાલક તરીકે રાખ્યો અને તેને જીવનનિર્વાહ માટે આપ્યું.
તતસ્તુ યાતે વાર્ષ્ણેયે પુણ્યશ્લોકસ્ય દીવ્યતઃ। પુષ્કરેણ હૃતં રાજ્યં યચ્ચાપિ વસુ કિંચન
પછી, જ્યારે વાર્ષ્ણેય ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો અને પુણ્યશ્લોક નલ જુગાર રમી રહ્યો હતો, ત્યારે પુષ્કરે રાજ્ય અને જે કાંઈ ધન હતું તે બધું હરી લીધું.
હૃતરાજ્યં નલં રાજન્પ્રહસન્પુષ્કરોઽબ્રવીત્। દ્યૂતં પ્રવર્તતાં ભૂયઃ પ્રતિપાણોઽસ્તિ કસ્તવ
પુષ્કરે, રાજ્ય ગુમાવેલા નલને હસતાં હસતાં કહ્યું: 'હવે ફરી જુગાર ચાલું રહે, રાજા; હવે તારી તરફથી કોણ દાવ લગાવશે?'
શિષ્ટા તે દમયન્ત્યેકા સર્વમન્યદ્ધૃતં મયા। દમયન્ત્યાઃ પણઃ સાધુ વર્તતાં યદિ મન્યસે
હવે તને માત્ર દમયંતી જ રહી છે, બાકી બધું હું લઈ ગયો છું. જો તારે ઇચ્છા હોય તો દમયંતીને જ પણ તરીકે રાખ.
પુષ્રેણૈવમુક્તસ્ય પુણ્યશ્લોકસ્ય મન્યુના। વ્યદીર્યતેવ હૃદયં ન ચૈનં કિંચિદબ્રવીત્
પુષ્કરએ આવું કહ્યું ત્યારે પ્રસિદ્ધ નલ ગુસ્સાથી અંદરથી તૂટી પડ્યો, પણ તેણે કંઈ બોલ્યું નહીં.
તતઃ પુષ્કરમાલોક્ય નલઃ પરમમન્યુમાન્। `ઉવાચ વિદ્યતેઽન્યચ્ચ ધનં મમ નરાધમ
પછી નલએ પુષ્કરને જોઈને ભારે રોષથી કહ્યું: 'મારા પાસે બીજું પણ ધન છે, માનવોમાં સૌથી નીચા તું.'
ષણરૂપેણ નિક્ષિપ્ય પુણ્યશ્લોકઃ સુદુર્મનાઃ। ઉત્તરીયં તથા વસ્ત્રં તસ્યાશ્ચાભરણાનિ ચ'। ઉન્સૃજ્ય સર્વગાત્રભ્યો ભૂષણાનિ સહાયશાઃ
નામના ધણી દુઃખી મનથી પોતાના ઉપરનું કપડું, પછી બાકી વસ્ત્રો અને દમયંતીના બધા ગહણા પણ પણમાં મૂક્યા અને શરીર પરથી બધાં આભૂષણો ઉતારી દીધા.
સુકવાસા હ્યસંવીતઃ સુહૃચ્છોકવિવર્ધનઃ। નિશ્ચક્રામ તતોરાજા ત્યક્ત્વા સુવિપુલાં શ્રિયમ્
માત્ર એક કપડામાં, બિનશોભિત, મિત્રોનું દુઃખ વધારતો રાજા પોતાની વિશાળ સંપત્તિ છોડી ને બહાર નીકળી પડ્યો.
દમયન્ત્યેકવસ્ત્રાઽથ ગચ્છન્તં પૃષ્ઠતોઽન્વગાત્। સ તયા નગરાભ્યાશે ત્રિરાત્રં નૈપધોઽવસત્
દમયંતી પણ એક જ કપડામાં, પીઠ પાછળથી ચાલતી રહી; બંને શહેરની બહાર ત્રણ રાત સુધી આશ્રય વિના રહ્યા.
પુષ્કરસ્તુ મહારાજ ધોષયામાસ વૈ પુરે। નલે યઃ સમ્યગાતિષ્ઠેત્સ ગચ્છેદ્વધ્યતાં મમ
પુષ્કરે શહેરમાં જાહેર કર્યું: 'જે નલને આશ્રય આપશે, તે મારી સજા પાત્ર બનશે.'
પુષ્કરસ્ય તુ વાક્યેન તસ્ય વિદ્વેષણેન ચ। પૌરા ન તસ્ય સત્કારં કૃતવન્તો યુધિષ્ઠિર
પુષ્કરના આ શબ્દો અને તેની દુશ્મનાવટને કારણે, યુધિષ્ઠિર, શહેરવાસીઓએ નલનું આદર આપ્યું નહીં.
સ તથા નગરાભ્યાશે સત્કારાર્હો ન સન્કૃતઃ। ત્રિરત્રમુષિતો રાજા જલમાત્રેણ વર્તયન્
એ રીતે, આદર લાયક હોવા છતાં, રાજાને શહેરની બહાર કોઈએ સ્વાગત કર્યું નહીં; ત્રણ રાત સુધી એ માત્ર પાણી પી ને જીવતો રહ્યો.
[પીડ્યમાનઃ ક્ષુધા તત્ર ફલમૃલાનિ કર્પયન્। પ્રાતિષ્ઠત તતો રાજા દમયન્તી તમન્વગાત્ ।।]
ભૂખથી પીડાઈને, ત્યાં ફળ અને મૂળ એકઠાં કર્યા; પછી રાજા ચાલવા લાગ્યા અને દમયંતી પણ પાછળથી ગઈ.
ક્ષુધયા પીડ્યમાનમ્તુ નલો બહુતિથેઽહનિ। અપશ્યચ્છકુનાન્કાંશ્ચિદ્ધિરણ્યસદૃશચ્છદાન્
ઘણા દિવસથી ભૂખ્યા નલને ત્યાં સોનાની જેમ ચમકતા પાંખવાળા કેટલાક પક્ષીઓ દેખાયા.
સ ચિન્તયામાસ તદા નિષધાધિપતિર્બલી। અસ્તિ ભક્ષ્યો મમાદ્યાપિ વસુ ચેદં ભવિષ્યતિ
ત્યારે નિષધના પરાક્રમી રાજાએ વિચાર્યું: 'હજી તો મને ખાવાનું મળી શકે છે; જો આ મળી જાય તો એ પણ ધન જ છે.'