તમક્ષમદસંમત્તં સુહૃદાં ન તુ કશ્ચન। નિવારણેઽભવચ્છક્તો દીવ્યમાનમરિંદમમ્
જૂઆની માયામાં મસ્ત અને ઉન્મત્ત થયેલા નલને, કોઈ મિત્ર—even દુશ્મનવિજયી હોવા છતાં—રોકી શક્યો નહીં.
તતઃ પૌરજનાઃ સર્વે મન્ત્રિભિઃ સહ ભારત। રાજાનં દ્રષ્ટુમાગચ્છન્નિવારયિતુમાતુરમ્
પછી બધા નાગરિકો અને મંત્રીઓ, હે ભરત, રાજાને જોવા અને તેને રોકવા માટે ઉત્સુક બનીને ત્યાં આવ્યા.
તતઃ સૂત ઉપાગમ્ય દમયન્ત્યૈ ન્યવેદયત્। એષ પૌરજનો દેવિ દ્વારિ તિષ્ઠતિ કાર્યવાન્
પછી રથચાલકે દમયંતીને આવીને કહ્યું: 'મહારાણી, શહેરના લોકો દરવાજા પર ઉભા છે, કોઈ કામ માટે આવ્યા છે.'
નિવેદ્યતાં નૈષધાય સર્વાઃ પ્રકૃતયઃ સ્થિતાઃ। અમૃષ્યમાણા વ્યસનં રાજ્ઞો ધર્માર્થદર્શિનઃ
નળને કહી દો કે બધા પ્રજાજનો દરબારમાં આવ્યા છે, રાજાના દુઃખને સહન કરી શકતા નથી, અને ધર્મ તથા સુખાકારીમાં લાગેલા છે.
તતઃ સા બાષ્પકલયા વાચા દુઃખેન કર્શિતા। ઉવાચ નૈષધં ભૈમી શોકોપહતચેતના
પછી ભીમરાજાની દિકરી, દુઃખથી કંટાળીને, આંખોમાં આંસુ સાથે, નળને દુઃખભરી વાણીમાં બોલી.
રાજન્પૌરજનો દ્વારિ ત્વાં દિદૃક્ષુરવસ્થિતઃ। `વૃદ્ધૈર્બ્રાહ્મણમુખ્યૈશ્ચ વણિગ્ભિશ્ચ સમન્વિતઃ
મહારાજ, શહેરના લોકો, વડીલ, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો અને વેપારીઓ સાથે, તમને જોવા દરવાજા પર ઉભા છે.
આગતં સહિતં રાજંસ્ત્વત્પ્રસાદાવલમ્બનમ્।' તં દ્રષ્ટુમર્હસીત્યેવં પુનઃ પુનરભાષત
મહારાજ, એ લોકો તમારી કૃપા અને આશ્રય માટે આવ્યા છે; એ તેમને મળો એવી વાત દમયંતી વારંવાર કહેતી રહી.
તાં તથા રુચિરાપાઙ્ગીં વિલપન્તીં તથાવિધામ્। આવિષ્ટઃ કલિના રાજા નાભ્યભાષત કિંચન
એવી સુંદર આંખોવાળી દમયંતી દુઃખથી રડતી રહી, પણ કળીના પ્રભાવે રાજા નળે એક શબ્દ પણ બોલ્યો નહીં.
તતસ્તે મન્ત્રિણઃ સર્વે તે ચૈવ પુરવાસિનઃ। નાયમસ્તીતિ દુઃખાર્તા વ્રીડિતા જગ્મુરાલયાન્
પછી બધા મંત્રીઓ અને શહેરવાસીઓ દુઃખી અને શરમાઈને, 'હવે રાજા આવશે નહીં' એમ માની, પોતાના ઘેર પાછા ફર્યા.
તથા તદભવદ્દ્યૂતં પુષ્કરસ્ય નલસ્ય ચ। યુધિષ્ઠિર બહૂન્માસાન્પુણ્યશ્લોકસ્ત્વજીયત
એ રીતે પુષ્કર અને નળ વચ્ચે જુગાર ઘણા મહિના ચાલ્યો, યુધિષ્ઠિર, અને અંતે પ્રસિદ્ધ નળ હારી ગયો.
દમયન્તી તતો દૃષ્ટ્વા પુણ્યશ્લોકં નરાધિપમ્। ઉન્મત્તવદનુન્મત્તા દેવને કૃતચેતસમ્
પછી દમયંતીએ પ્રસિદ્ધ રાજાને ઉન્મત્ત જેવો જોઈ, પોતે પણ વ્યાકુળ થઈ, મન દેવતાઓમાં લગાડ્યું.
ભયશોકસમાવિષ્ટા રાજન્ભીમસુતા તતઃ। ચિન્તયામાસ તત્કાર્યં સુમહત્પાર્થિવં પ્રતિ
ભય અને દુઃખથી ઘેરાયેલી ભીમરાજાની દિકરીએ પછી રાજાને લગતી મોટી વાત વિચારવા લાગી.
સા શઙ્કમાના તત્પાપં ચિકીર્ષન્તી ચ તત્પ્રિયમ્। નલં ચ હૃતસર્વસ્વમુપલભ્યેદમબ્રવીત્
કોઈ દુઃખદ ઘટના થાય છે એવી શંકા સાથે અને નળને પ્રિય લાગે એવું કરવા ઈચ્છીને, દમયંતીએ સર્વસ્વ ગુમાવેલા નળને જોઈને કહ્યું.
બૃહત્સેનામતિયશાં તાં ધાત્રીં પરિચારિકામ્। હિતાં સર્વાર્થકુશલામનુરક્તાં સુભાષિતામ્
એ પછી દમયંતીએ પ્રસિદ્ધ અને સર્વકુશળ ધાયમા, ભક્ત અને મીઠી બોલનારી બૃહત્સેના સાથે વાત કરી.
બૃહત્સેને વ્રજામાત્યાનાનાય્ય નલશાસનાત્। આચક્ષ્વ યદ્ધૃતં દ્રવ્યમવશિષ્ટં ચ યદ્વસુ
બૃહત્સેના, તું જઈને નળના આદેશથી મંત્રીઓને બોલાવી લા અને તેમને કહેજે કે શું બધું ગુમાયું છે અને શું બચ્યું છે.
ઇત્યેવં સા સમાદિષ્ટા બૃહત્સેના નરેશ્વર। ઉવાચ દેવ્યા વચનં મન્ત્રિણાં સા સમીપત
મહારાજ, એમ કહીને બૃહત્સેનાએ રાણીનું સંદેશ મંત્રીઓ સુધી પહોંચાડ્યું.
તતસ્તે મન્ત્રિણઃ સર્વે વિજ્ઞાય નલશાસનમ્। અપિ નો ભાગધેયં સ્યાદિત્યુક્ત્વા પુનરાવ્રજન્
પછી બધા મંત્રીઓએ નળના આદેશને સમજીને કહ્યું: 'કદાચ અમારો પણ કોઈ ભાગ બચ્યો હશે,' અને પાછા ગયા.
તાસ્તુ સર્વાઃ પ્રકૃતયો દ્વિતીયં સમુપસ્થિતાઃ। ન્યવેદયદ્ભીમસુતા ન ચ તત્પ્રત્યનન્દત
પછી બધા પ્રજાજનો બીજું વખત ભેગા થયા, અને ભીમરાજાની દિકરીએ તેમને જાણ કર્યું, પણ રાજાએ તેમને આવકાર્યો નહીં.
વાક્યમપ્રતિનન્દન્તં ભર્તારમભિવીક્ષ્ય સા। દમયન્તી પુનર્વેશ્મ વ્રીડિતા પ્રવિવેશ હ
પતિએ કોઈ જવાબ ન આપ્યો તે જોઈને, દમયંતી શરમાઈને ફરી પોતાના ઓરડામાં ગઈ.
નિશામ્ય સતતં ચાક્ષાન્પુણ્યશ્લોકપરાઙ્યુખાન્। નલં ચ હૃતસર્વસ્વં ધાત્રીં પુનરુવાચ હ
પ્રસિદ્ધ નળ હંમેશા જુગાર તરફથી મોઢું ફેરવે છે અને બધું ગુમાવી બેઠો છે, એ જોઈને ધાયમાએ ફરી દમયંતી સાથે વાત કરી.
બૃહત્સેને પુનર્ગચ્છ વાર્ષ્ણેયં નલશાસનાત્। સૂતમાનય કલ્યાણિ મહત્કાર્યમુપસ્થિતમ્
બૃહત્સેને, ફરી જા અને નલના આદેશથી વાર્ષ્ણેયને બોલાવી લા; હે પ્રિય, રથચાલકને લઇ આવ, કારણ કે મોટું કામ આવી પડ્યું છે.
બૃહત્સેના તુ સા શ્રુત્વા દમયન્ત્યાઃ પ્રભાષિતમ્। વાર્ષ્ણેયમાનયામાસ પુરુષૈરાપ્તકારિભિઃ
બૃહત્સેના એ દમયંતીના શબ્દો સાંભળી, વિશ્વાસપાત્ર માણસો સાથે વાર્ષ્ણેયને લઇ આવી.
વાર્ષ્ણેયં તુ તતો ભૈમી સાન્ત્વયઞ્છ્લક્ષ્ણયા ગિરા। ઉવાચ દેશકાલજ્ઞા પ્રાપ્તકાલમનિન્દિતા
પછી ભીમપુત્રી દમયંતીએ યોગ્ય સમયે, મૃદુ અને શાંત વાણીથી વાર્ષ્ણેયને ધીરજ આપી અને વાત કરી.
જાનષે ત્વં યથા રાજા સમ્યગ્વૃત્તઃ સદા ત્વયિ। તસ્ય ત્વં વિપમસ્થસ્ય સાહાય્યં કર્તુમર્હસિ
તને ખબર છે કે રાજાએ તારી સાથે હંમેશા સારા વર્તન કર્યું છે; હવે જ્યારે તે મુશ્કેલીમાં છે, ત્યારે તારે તેની મદદ કરવી જોઈએ.
યથાયથા હિ નૃપતિઃ પુષ્કરેણૈવ જીયતે। તથાતથાઽસ્ય વૈ દ્યૂતે રાગો ભૂયોઽભિવર્ધતે
જેમ રાજા પુષ્કર પાસે વારંવાર જુગારમાં હારે છે, તેમ તેનું જુગાર પ્રત્યેનું આકર્ષણ પણ વધતું જાય છે.
યથા ચ પુષ્કરસ્યાક્ષાઃ પતન્તિ વશવર્તિનઃ। તથા વિપર્યયશ્ચાપિ નલસ્યાક્ષેષુ દૃશ્યતે
પુષ્કર માટે હંમેશા પાંસાં તેની ઇચ્છા મુજબ પડે છે, પણ નલ માટે તો એનું ઉલટું જ થાય છે.
સુહૃત્સ્વજનવાક્યાનિ યથાઽયં ન શૃણોતિ ચ। મમાપિ ચ તથા વાક્યં નાભિનન્દતિ નૈષધ
રાજા તો મિત્ર અને સગાંઓના શબ્દો સાંભળતો નથી, અને મારા શબ્દો પણ નિષધના રાજા ધ્યાનથી લેતો નથી.
યથા રાજ્ઞઃ પ્રદીપ્તાનાં ભાગ્યાનામદ્ય સારથે। નૂનં મન્યે ન શેષોસ્તિ નૈષધસ્ય મહાત્મનઃ
હે રથચાલક, રાજાના તેજસ્વી ભાગ્ય હવે પૂરા થઇ ગયા છે એવું મને લાગે છે; મહાન આત્માવાળા નિષધ પાસે હવે કશું બચ્યું નથી.
યત્તુ મે વચનં રાજા નાભિનન્દતિ મોહિતઃ। શરણં ત્વાં પ્રપન્નાઽસ્મિ સારથે કુરુ મદ્વચઃ। ન હિ મે શુધ્તે ભાવો વિનાશં પ્રતિ સારથે
રાજા મોહમાં પડીને મારી વાત સ્વીકારતો નથી, એટલે હવે હું તને આશ્રય લઉં છું; હે રથચાલક, મારી વાત કર. મારા દિલમાં તેની હાનિ માટે કોઈ દુભાવ નથી.
નલસ્ય દયિતાનશ્વાન્યોજયિત્વા મનોજવાન્। રથમારોપ્ય મિથુનં કુણ્ડિનં યાતુર્મહસિ
નલના પ્રિય અને ઝડપી ઘોડાં રથમાં જોડ, અને એ દંપતીને લઇને કુણ્ડિન નગરમાં લઇ જા.