તત્ર સ્મ પીના દૃશ્યન્તે બાહવઃ પરિઘોપમાઃ। આકારવર્ણસુશ્લક્ષ્ણાઃ પઞ્ચશીર્ષા ઇવોરગાઃ
ત્યાં મજબૂત હાથો દેખાતા, જે લોખંડના દંડ જેવા જડબેસલાક હતા, આકૃતિ અને રંગે સુંદર અને મૃદુ, જાણે પાંચ માથાવાળા સાપો હોય એમ.
સુકેશાન્તાનિ ચારૂણિ સુનાસાનિ શુભાનિ ચ। મુખાનિ રાજ્ઞાં શોભન્તે નક્ષત્રાણિ યથા દિવિ
રાજાઓમાં સુંદર વાળવાળા, સરસ નાકવાળા અને શુભ ચહેરાવાળા મુખમંડળો ચમકી ઉઠ્યા, જેમ આકાશમાં તારાઓ ઝગમગે છે.
દમયન્તી તતો રઙ્ગં પ્રવિવેશ શુભાનના। મુષ્ણન્તી પ્રભયા રાજ્ઞાં ચક્ષૂષિ ચ મનાંસિ ચ
પછી દમયંતી તેજસ્વી ચહેરા સાથે રંગમંચમાં પ્રવેશી, પોતાની કાંતિથી રાજાઓના નેત્રો અને મનને મોહી લીઘા.
તસ્યા ગાત્રેષુ પતિતા તેષાં દૃષ્ટિર્મહાત્મનામ્। તત્રતત્રૈવ સક્તાઽભૂન્ન ચચાલ ચ પશ્યતામ્
એ મહાન આત્માઓની નજર દમયંતીના અંગો પર પડી રહી, અને જોતા-જોતા તેમની દૃષ્ટિ ત્યાં જ અટકી રહી, એકે પગ પણ હલ્યો નહીં.
તતઃ સંકીર્ત્યમાનેષુ રાજ્ઞાં નામસુ ભારત। દદર્શ ભૈમી પુરુષાન્પઞ્ચ તુલ્યાકૃતીનિહ
પછી જ્યારે રાજાઓના નામો બોલાવાતા હતા, ત્યારે ભીમપુત્રીએ અહીં પાંચ પુરુષોને જોયા, બધા એકસરખા દેખાતા.
તાન્સમીક્ષ્ય તતઃ સર્વાન્નિર્વિશેષાકૃતીન્સ્થિતાન્। સંદેહાદથ વેદર્ભી નાભ્યજાનાન્નલં નૃપમ્
એ બધાને એકરૂપ અને એકસમાન ઊભેલા જોઈ, વિદર્ભની રાજકુમારીને સંશય થયો અને તે નળ રાજાને ઓળખી શકી નહીં.
નિર્વિશેષવયોવેષરૂપાણાં તત્ર સા શુભા।' યંયં હિ દદૃશે તેષાં તંતં મેને નલં નૃપમ્। સાચિન્તયન્તી બુદ્ધ્યાઽથ તર્કયામાસ ભામિની
જ્યાં બધાના વય, વેશ અને રૂપ એકસમાન હતા, ત્યાં એ શુભાંગી, જેને પણ જોઈ, એને જ નળ રાજા માની લેતી; મનમાં વિચારતી રહી અને અંદાજવા લાગી.
કથં નુ દેવાઞ્જાનીયાં કથં વિદ્યાં નલં નૃપમ્। એવં સંચિન્તયન્તી સા વૈદર્ભી ભૃશદુઃખિતા
હું દેવતાઓને કેવી રીતે ઓળખી શકું? અને નળ રાજાને કેવી રીતે ઓળખી શકું? એમ વિચારતી વિદર્ભકુમારી ખૂબ દુઃખી થઈ.
શ્રુતાનિ દેવલિઙ્ગાનિ તર્કયામાસ ભારત। દેવાનાં યાનિ લિઙ્ગાનિ સ્થવિરેભ્યઃ શ્રુતાનિ મે
એણે વડીલોથી સાંભળેલા દેવતાઓના ચિહ્નો યાદ કર્યા અને, હે ભારત, એ દેવલક્ષણો વિશે મનમાં વિચારવા લાગી.
તાનીહ તિષ્ઠતાં ભૂમાવેકસ્યાપિ ન લક્ષયે। એવં વિચિન્ત્ય બહુધા વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ
પણ ત્યાં ઊભેલા કોઈમાં પણ એ ચિહ્નો દેખાયા નહીં; આમ ઘણી રીતે વિચારતી અને વારંવાર મનન કરતી રહી.
શરણં પ્રતિ દેવાનાં પ્રાપ્તકાલમમન્યત। વાચા ચ મનસા ચૈવ નમસ્કારં પ્રયુજ્ય સા
હવે દેવતાઓનું આશ્રય લેવાનો સમય આવ્યો છે એમ માની, એણે વાણી અને મનથી નમસ્કાર કર્યો.
દેવેભ્યઃ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા વેપમાનેદમબ્રવીત્। હંસાનાં વચનં શ્રુત્વા યથા મે નૈષધો વૃતઃ। પતિત્વે તેન સત્યેન દેવાસ્તં પ્રદિશન્તુ મે
હાથ જોડીને, કાંપતી અવાજે એણે દેવતાઓને કહ્યું: 'હંસોનું વચન સાંભળી, જેમ મેં નૈષધને પતિ તરીકે પસંદ કર્યો, એ સત્યના બળે દેવતાઓ મને એ બતાવે.'
મનસા વચસા ચૈવ યથા નાતિચરામ્યહમ્। તેન સત્યેન વિબુધાસ્તમેવ પ્રદિશન્તુ મે
‘મનથી કે વાણીથી મેં કદી પણ અતિક્રમ કર્યું નથી, એ સત્યના બળે દેવતાઓ મને એ બતાવે.’
યથા દેવૈઃ સ મે ભર્તા વિહિતો નિષધાધિષઃ। તેન સત્યેન મે દેવાસ્તમેવ પ્રદિશન્તુ મે
‘જેમ દેવોએ નૈષધના રાજાને મને પતિ તરીકે નિર્ધાર્યો છે, એ સત્યના બળે દેવતાઓ મને એ બતાવે.’
યથેદં વ્રતમારબ્ધં નલસ્યારાધને મયા। તેન સત્યેન મે દેવાસ્તમેવ પ્રદિશન્તુ મે
‘નળની આરાધનામાં મેં જે વ્રત લીધું છે, એ સત્યના બળે દેવતાઓ મને એ બતાવે.’
સ્વં ચૈવ રૂપં પુષ્યન્તુ લોકપાલા મહેશ્વરાઃ। યથાઽહમભિજાનીયાં પુણ્યશ્લોકં નરાધિપમ્
‘લોકપાલ મહેશ્વરો પોતાનું સ્વરૂપ પાછું મેળવે, જેથી હું પુણ્યશ્લોક, સર્વેના વખાણેલા એ નરાધિપને ઓળખી શકું.’
નિશમ્ય દમયન્ત્યાસ્તત્કરુણં પ્રતિદેવિતમ્। નિશ્ચયંપરમં તથ્યમનુરાગં ચ નૈષધે
દમયંતીના કરુણ અને વારંવાર કરેલા પ્રાર્થના, એની અડગ નિશ્ચય, સત્યતા અને નૈષધ માટેનો પ્રેમ સ્પષ્ટ દેખાયો.
મનોવિશુદ્ધિં બુદ્ધિં ચ ભક્તિં રાગં ચ નૈષધે। યથોક્તં ચક્રિરે દેવાઃ સામર્થ્યં લિઙ્ગધારણે
એની મનની પવિત્રતા, બુદ્ધિ, ભક્તિ અને નૈષધ માટેનો લાગણીભર્યો પ્રેમ સ્પષ્ટ હતો; અને જેમ એણે કહ્યું, તેમ દેવતાઓએ સ્વરૂપ ધારણ કરવાની પોતાની શક્તિ બતાવી.
સાઽપશ્યદ્વિબુધાન્સર્વાનસ્વેદાન્સ્તબ્ધલોચનાન્। અમ્લાનસ્રગ્રજોહીનાન્સ્થિતાનસ્પૃશતઃ ક્ષિતિમ્
તેણીએ બધા દેવતાઓને ઊભા જોયા, જેમના શરીરે પસીનો હતો, આંખો સ્થિર હતી, માળા તાજી હતી, અને તેઓ જમીનને સ્પર્શ્યા વિના અડગ ઊભા હતા.
છાયાદ્વિતીયો મ્લાનસ્રગ્રજઃસ્વેદસમન્વિતઃ। ભૂમિષ્ઠો નૈષધશ્ચૈવ નિમેષેણ ચ સૂચિતઃ
બીજો, છાયાવાળો પુરુષ, જમીન પર ઊભો હતો, તેની માળા સુકાઈ ગઈ હતી અને શરીરે પસીનો હતો; એ નૈષધ હતો, જે પળમાં ઓળખાઈ ગયો.
સા સમીક્ષ્ય તુ તાન્દેવાન્પુણ્યશ્લોકં ચ ભારત। નૈષધં વરયામાસ ભૈમી ધર્મેણ પાણ્ડવ
ભારત, ભીમાની દીકરીએ તે દેવતાઓ અને પ્રસિદ્ધ નૈષધને જોયા પછી, ધર્મપૂર્વક નૈષધને પતિ તરીકે પસંદ કર્યો.
વિલજ્જમાના વસ્ત્રાન્તં જગ્રાહાયતલોચના। સ્કન્ધદેશેઽસૃજત્તસ્ય સ્રજં પરમશોભનામ્
લજ્જાશીલ અને નજર નીચે રાખીને, તેણે પોતાના વસ્ત્રનો કિનારો પકડી, તેની ખભા પર સુંદર માળા મુકી.
વરયામાસ ચૈવૈનં પતિત્વે વરવર્ણિની। તતો હાહેતિ સહસા મુક્તઃ શબ્દો નરાધિપૈઃ
તે તેજસ્વી કન્યાએ તેને પતિ તરીકે પસંદ કર્યો; ત્યારે રાજાઓની સભામાં અચાનક 'હાય, હાય'નો અવાજ ઊઠ્યો.
દેવૈર્મહર્ષિભિસ્તત્ર સાધુસાધ્વિતિ ભારત। વિસ્મિતૈરીરિતઃ શબ્દઃ પ્રશંસદ્ભિર્નલં નૃપમ્
ત્યાં દેવતાઓ અને મહર્ષિઓએ, આશ્ચર્યથી, 'શાબાશ, શાબાશ' કહીને નલ રાજાની પ્રશંસા કરી.
દમયન્તીં તુ કૌરવ્ય વીરસેનસુતો નૃપઃ। આશ્વાસયદ્વરારોહાં પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના
વીરસેનાના પુત્ર રાજાએ, અંતરમાં આનંદથી ભરાઈ, સુંદર દમયંતીને શાંત અને આશ્વાસન આપ્યું.
યત્ત્વં ભજસિ કલ્યાણિ પુમાંસં દેવસન્નિધૌ। તસ્માન્માં વિદ્ધિ ભર્તારમેતત્તે વચને રતમ્
હે કલ્યાણી, તું દેવોની હાજરીમાં પુરુષોમાંથી મને પસંદ કર્યો છે, તેથી મને તારો પતિ જાણ; હું તારા વચનને સમર્પિત છું.
યાવચ્ચ મે ધરિષ્યન્તિ પ્રાણા દેહે શુચિસ્મિતે। તાવત્ત્વયિ ભવિષ્યામિ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે
હે સુંદર સ્મિતવાળી, જ્યા સુધી મારા શરીરમાં પ્રાણ રહેશે, ત્યા સુધી હું તારો જ રહીશ; આ હું તને સાચું કહી રહ્યો છું.
દમયન્તી તથા વાગ્ભિરભિનન્દ્ય કૃતાઞ્જલિઃ
દમયંતીએ હાથ જોડીને આનંદપૂર્વક આ વચનો સાથે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરી.
તૌ પરસ્પરતઃ પ્રીતૌ દૃષ્ટ્વા ત્વગ્નિપુરોગમાન્। તાનેવ શરણં દેવાઞ્જગ્મતુર્મનસા તદા
તેમની પરસ્પર પ્રીતિ અને અગ્નિઆદિ દેવતાઓને જોઈ, તેમણે મનથી એzelfde દેવતાઓમાં આશ્રય લીધું.
વૃતે તુ નૈષધે ભૈમ્યા લોકપાલા મહૌજસઃ। પ્રહૃષ્ટમનસઃ સર્વે નલાયાષ્ટૌ વરાન્દદુઃ
ભીમાની દીકરીએ નૈષધને પસંદ કર્યા પછી, બધા શક્તિશાળી લોકપાલોએ આનંદથી નલને આઠ વરદાન આપ્યા.