સખ્યશ્ચાસ્યા મયા દૃષ્ટાસ્તાભિશ્ચાપ્યુપલક્ષિતઃ। વિસ્મિતાશ્ચાભવન્સર્વા દૃષ્ટ્વા માં વિબુધેશ્વરાઃ
મારે તેની સખીઓ પણ જોઈ અને તેમણે પણ મને ધ્યાનથી જોયો; બધા દેવતાઓના સ્વામીઓ મને જોઈને આશ્ચર્યચકિત થયા.
વર્ણ્યમાનેષુ ચ મયા ભવત્સુ રુચિરાનનાં। મામેવ ગતસંકલ્પા વૃણીતે સા સુરોત્તમાઃ
જ્યારે હું સુંદર મુખવાળી તમારી વાતો કહી રહ્યો હતો, ત્યારે એ કન્યાનું મન માત્ર મારી ઉપર સ્થિર થયું અને તેણે મને પસંદ કર્યો.
અબ્રવીચ્ચૈવ માં બાલા આયાન્તુ સહિતાઃ સુરાઃ। ત્વયા સહ નરવ્યાઘ્ર મમ યત્રસ્વયંવરઃ
એ યુવાનીએ મને કહ્યું, 'દેવતાઓ અને તું, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, મારા સ્વયંવર સ્થળે આવો.'
તેષામહં સંનિધૌ ત્વાં વરયિષ્યામિ નૈષધ। એવં તવ મહાબાહો દોષો ન ભવિતેતિ હ
તેમની હાજરીમાં, નિષધના નળ, હું તને પસંદ કરીશ; આ રીતે, મહાબાહુ, તને કોઈ દોષ નહિ આવે.
એતાવદેવ વિબુધા યથાવૃત્તમુપાહૃતમ્। મયા શેષે પ્રમાણં તુ ભવન્તસ્ત્રિદશેશ્વરાઃ
દેવતાઓ, જે કંઈ બન્યું તે બધું મેં કહી દીધું છે; બાકીનું તો, અમરલોકના સ્વામીઓ, તમે જ સાક્ષી છો.
અથ કાલે શુભે પ્રાપ્તે તથૌ પુણ્યે ક્ષણે તથા। આજુહાવ મહીપાલાન્ભીમો રાજા સ્વયંવરે
પછી શુભ અને પવિત્ર ક્ષણ આવી, ત્યારે રાજા ભીમાએ બધા રાજાઓને સ્વયંવરમાં બોલાવ્યા.
તચ્છ્રુત્વા પૃથિવીપાલાઃ સર્વે હૃચ્છયપીડિતાઃ। ત્વરિતાઃ સમપાજગ્મુર્દમયન્તીમભીપ્સવઃ
આ સાંભળીને, પ્રેમથી પીડિત બધા પૃથ્વીના રાજાઓ ઝડપથી દમયંતીને ઈચ્છતા આવ્યા.
કનકસ્તમ્ભરુચિરં તોરણેન વિરાજિતમ્। વિવિશુસ્તે નૃપા રઙ્ગં મહાસિંહ ઇવાચલમ્
સુવર્ણના સ્તંભવાળા સુંદર તોરણથી શોભતા મંડપમાં રાજાઓ મહાસિંહો જેવી શાનથી પ્રવેશ્યા.
તત્રાસનેષુ વિવિધેષ્વાસીનાઃ પૃથિવીક્ષિતઃ। સુરભિસ્રગ્ધરાઃ સર્વે પ્રમૃષ્ટમણિકુણ્ડલાઃ
ત્યાં વિવિધ આસનો પર બેઠેલા પૃથ્વીના રાજાઓ સૌ સુગંધિત હાર અને ચમકતા મણિકુંડલ પહેરેલા હતા.
સંપૂર્ણાં પુરુષવ્યાઘ્રૈર્વ્યાઘ્રૈર્ગિરિગુહામિવ। `પ્રવિવેશ નલો દેવૈઃ પુણ્યશ્લોકો નરાધિપ
સિંહ સમાન પુરુષોથી ભરેલી એ જગ્યા, જાણે પર્વતની ગુફા હોય એવી, ત્યાં પુણ્યશ્લોક રાજા નળ દેવતાઓ સાથે પ્રવેશ્યો.
તત્ર સ્મ પીના દૃશ્યન્તે બાહવઃ પરિઘોપમાઃ। આકારવર્ણસુશ્લક્ષ્ણાઃ પઞ્ચશીર્ષા ઇવોરગાઃ
ત્યાં મજબૂત હાથો દેખાતા, જે લોખંડના દંડ જેવા જડબેસલાક હતા, આકૃતિ અને રંગે સુંદર અને મૃદુ, જાણે પાંચ માથાવાળા સાપો હોય એમ.
સુકેશાન્તાનિ ચારૂણિ સુનાસાનિ શુભાનિ ચ। મુખાનિ રાજ્ઞાં શોભન્તે નક્ષત્રાણિ યથા દિવિ
રાજાઓમાં સુંદર વાળવાળા, સરસ નાકવાળા અને શુભ ચહેરાવાળા મુખમંડળો ચમકી ઉઠ્યા, જેમ આકાશમાં તારાઓ ઝગમગે છે.
દમયન્તી તતો રઙ્ગં પ્રવિવેશ શુભાનના। મુષ્ણન્તી પ્રભયા રાજ્ઞાં ચક્ષૂષિ ચ મનાંસિ ચ
પછી દમયંતી તેજસ્વી ચહેરા સાથે રંગમંચમાં પ્રવેશી, પોતાની કાંતિથી રાજાઓના નેત્રો અને મનને મોહી લીઘા.
તસ્યા ગાત્રેષુ પતિતા તેષાં દૃષ્ટિર્મહાત્મનામ્। તત્રતત્રૈવ સક્તાઽભૂન્ન ચચાલ ચ પશ્યતામ્
એ મહાન આત્માઓની નજર દમયંતીના અંગો પર પડી રહી, અને જોતા-જોતા તેમની દૃષ્ટિ ત્યાં જ અટકી રહી, એકે પગ પણ હલ્યો નહીં.
તતઃ સંકીર્ત્યમાનેષુ રાજ્ઞાં નામસુ ભારત। દદર્શ ભૈમી પુરુષાન્પઞ્ચ તુલ્યાકૃતીનિહ
પછી જ્યારે રાજાઓના નામો બોલાવાતા હતા, ત્યારે ભીમપુત્રીએ અહીં પાંચ પુરુષોને જોયા, બધા એકસરખા દેખાતા.
તાન્સમીક્ષ્ય તતઃ સર્વાન્નિર્વિશેષાકૃતીન્સ્થિતાન્। સંદેહાદથ વેદર્ભી નાભ્યજાનાન્નલં નૃપમ્
એ બધાને એકરૂપ અને એકસમાન ઊભેલા જોઈ, વિદર્ભની રાજકુમારીને સંશય થયો અને તે નળ રાજાને ઓળખી શકી નહીં.
નિર્વિશેષવયોવેષરૂપાણાં તત્ર સા શુભા।' યંયં હિ દદૃશે તેષાં તંતં મેને નલં નૃપમ્। સાચિન્તયન્તી બુદ્ધ્યાઽથ તર્કયામાસ ભામિની
જ્યાં બધાના વય, વેશ અને રૂપ એકસમાન હતા, ત્યાં એ શુભાંગી, જેને પણ જોઈ, એને જ નળ રાજા માની લેતી; મનમાં વિચારતી રહી અને અંદાજવા લાગી.
કથં નુ દેવાઞ્જાનીયાં કથં વિદ્યાં નલં નૃપમ્। એવં સંચિન્તયન્તી સા વૈદર્ભી ભૃશદુઃખિતા
હું દેવતાઓને કેવી રીતે ઓળખી શકું? અને નળ રાજાને કેવી રીતે ઓળખી શકું? એમ વિચારતી વિદર્ભકુમારી ખૂબ દુઃખી થઈ.
શ્રુતાનિ દેવલિઙ્ગાનિ તર્કયામાસ ભારત। દેવાનાં યાનિ લિઙ્ગાનિ સ્થવિરેભ્યઃ શ્રુતાનિ મે
એણે વડીલોથી સાંભળેલા દેવતાઓના ચિહ્નો યાદ કર્યા અને, હે ભારત, એ દેવલક્ષણો વિશે મનમાં વિચારવા લાગી.
તાનીહ તિષ્ઠતાં ભૂમાવેકસ્યાપિ ન લક્ષયે। એવં વિચિન્ત્ય બહુધા વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ
પણ ત્યાં ઊભેલા કોઈમાં પણ એ ચિહ્નો દેખાયા નહીં; આમ ઘણી રીતે વિચારતી અને વારંવાર મનન કરતી રહી.
શરણં પ્રતિ દેવાનાં પ્રાપ્તકાલમમન્યત। વાચા ચ મનસા ચૈવ નમસ્કારં પ્રયુજ્ય સા
હવે દેવતાઓનું આશ્રય લેવાનો સમય આવ્યો છે એમ માની, એણે વાણી અને મનથી નમસ્કાર કર્યો.
દેવેભ્યઃ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા વેપમાનેદમબ્રવીત્। હંસાનાં વચનં શ્રુત્વા યથા મે નૈષધો વૃતઃ। પતિત્વે તેન સત્યેન દેવાસ્તં પ્રદિશન્તુ મે
હાથ જોડીને, કાંપતી અવાજે એણે દેવતાઓને કહ્યું: 'હંસોનું વચન સાંભળી, જેમ મેં નૈષધને પતિ તરીકે પસંદ કર્યો, એ સત્યના બળે દેવતાઓ મને એ બતાવે.'
મનસા વચસા ચૈવ યથા નાતિચરામ્યહમ્। તેન સત્યેન વિબુધાસ્તમેવ પ્રદિશન્તુ મે
‘મનથી કે વાણીથી મેં કદી પણ અતિક્રમ કર્યું નથી, એ સત્યના બળે દેવતાઓ મને એ બતાવે.’
યથા દેવૈઃ સ મે ભર્તા વિહિતો નિષધાધિષઃ। તેન સત્યેન મે દેવાસ્તમેવ પ્રદિશન્તુ મે
‘જેમ દેવોએ નૈષધના રાજાને મને પતિ તરીકે નિર્ધાર્યો છે, એ સત્યના બળે દેવતાઓ મને એ બતાવે.’
યથેદં વ્રતમારબ્ધં નલસ્યારાધને મયા। તેન સત્યેન મે દેવાસ્તમેવ પ્રદિશન્તુ મે
‘નળની આરાધનામાં મેં જે વ્રત લીધું છે, એ સત્યના બળે દેવતાઓ મને એ બતાવે.’
સ્વં ચૈવ રૂપં પુષ્યન્તુ લોકપાલા મહેશ્વરાઃ। યથાઽહમભિજાનીયાં પુણ્યશ્લોકં નરાધિપમ્
‘લોકપાલ મહેશ્વરો પોતાનું સ્વરૂપ પાછું મેળવે, જેથી હું પુણ્યશ્લોક, સર્વેના વખાણેલા એ નરાધિપને ઓળખી શકું.’
નિશમ્ય દમયન્ત્યાસ્તત્કરુણં પ્રતિદેવિતમ્। નિશ્ચયંપરમં તથ્યમનુરાગં ચ નૈષધે
દમયંતીના કરુણ અને વારંવાર કરેલા પ્રાર્થના, એની અડગ નિશ્ચય, સત્યતા અને નૈષધ માટેનો પ્રેમ સ્પષ્ટ દેખાયો.
મનોવિશુદ્ધિં બુદ્ધિં ચ ભક્તિં રાગં ચ નૈષધે। યથોક્તં ચક્રિરે દેવાઃ સામર્થ્યં લિઙ્ગધારણે
એની મનની પવિત્રતા, બુદ્ધિ, ભક્તિ અને નૈષધ માટેનો લાગણીભર્યો પ્રેમ સ્પષ્ટ હતો; અને જેમ એણે કહ્યું, તેમ દેવતાઓએ સ્વરૂપ ધારણ કરવાની પોતાની શક્તિ બતાવી.
સાઽપશ્યદ્વિબુધાન્સર્વાનસ્વેદાન્સ્તબ્ધલોચનાન્। અમ્લાનસ્રગ્રજોહીનાન્સ્થિતાનસ્પૃશતઃ ક્ષિતિમ્
તેણીએ બધા દેવતાઓને ઊભા જોયા, જેમના શરીરે પસીનો હતો, આંખો સ્થિર હતી, માળા તાજી હતી, અને તેઓ જમીનને સ્પર્શ્યા વિના અડગ ઊભા હતા.
છાયાદ્વિતીયો મ્લાનસ્રગ્રજઃસ્વેદસમન્વિતઃ। ભૂમિષ્ઠો નૈષધશ્ચૈવ નિમેષેણ ચ સૂચિતઃ
બીજો, છાયાવાળો પુરુષ, જમીન પર ઊભો હતો, તેની માળા સુકાઈ ગઈ હતી અને શરીરે પસીનો હતો; એ નૈષધ હતો, જે પળમાં ઓળખાઈ ગયો.