દદર્શ તત્ર વૈદર્ભીં સખીગણસમાવૃતામ્। દેદીપ્યમાનાં વપુષા શ્રિયા ચ વરવર્ણિનીમ્
ત્યાં તેણે વિદર્ભની રાજકુમારીને તેની સખીઓથી ઘેરાયેલી જોઈ. તે પોતાના રૂપ અને તેજથી ઝગમગતી અને સુંદર રંગની હતી.
અતીવ સુકુમારાઙ્ગીં તનુમધ્યાં સુલોચનામ્। આક્ષિપન્તીમિવ ચ તાં શશિનં સ્વેન તેજસા
તેના અંગો બહુ કોમળ હતા, કમર પાતળી અને આંખો સુંદર. તે પોતાની કાંતિથી ચાંદનીને પણ લજાવતી હોય તેમ લાગતી હતી.
તસ્ય દૃષ્ટ્વૈવ વવૃધે કામસ્તાં ચારુહાસિનીમ્। સત્યં ચિકીર્ષમાણસ્તુધારયામાસ હૃચ્છયમ્
જેમજ તેણે એ ચાહનારી, મીઠાં હસતી દમયંતીને જોયા, તેમજ નળના મનમાં ઇચ્છા વધવા લાગી; પણ સત્યનિષ્ઠા રાખીને તેણે પોતાના મનને સંયમમાં રાખ્યું.
તતસ્તા નૈષધં દૃષ્ટ્વા સંભ્રાન્તાઃ પરમાઙ્ગનાઃ। આસનેભ્યઃ સમુત્પેતુસ્તેજસા તસ્ય ધર્ષિતાઃ
પછી જ્યારે એ મહાનારીયોએ નળને જોયો, ત્યારે તેઓ ખૂબ ગભરાઈ ગઈ; તેના તેજથી પ્રભાવિત થઈ બેઠેલી જગ્યાથી ઊભી રહી.
પ્રશશંસુશ્ચ મુપ્રીતા નલં તા વિસ્મયાન્વિતાઃ। ન ચૈનમભ્યભાષન્ત મનોભિસ્ત્વભ્યપૂજયન્
આશ્ચર્ય અને આનંદથી ભરાઈ, એ સ્ત્રીઓએ મનમાં નળની પ્રશંસા કરી, પણ કોઈએ પણ મોઢેથી કંઈ કહ્યું નહીં; તેઓએ મનથી જ તેનું સન્માન કર્યું.
અહો રૂપમહો કાન્તિરહો ધૈર્યં મહાત્મનઃ। કોઽયં દેવોઽથવા યક્ષો ગન્ધર્વો વા ભવિષ્યતિ
'આહ, શું રૂપ છે! શું તેજ છે! શું ધૈર્ય છે આ મહાન આત્મામાં! આ કોણ છે—દેવ છે, યક્ષ છે કે ગંધર્વ?'
ન તાસ્તં શક્નુવન્તિ સ્મ વ્યાહર્તુમપિ કિંચન। તેજસા ધર્ષિતાસ્તસ્ય લજ્જાવત્યો વરાઙ્ગનાઃ
એ મહાનારીયોએ તેના તેજથી લજાઈને એક પણ શબ્દ બોલી શક્યા નહીં.
અથૈનં સ્મયમાનેવ સ્મિતપૂર્વાભિભાષિણી। દમયન્તી નલં વીરમભ્યભાષત વિસ્મિતા
પછી દમયંતીએ હળવું સ્મિત કરીને, સૌપ્રથમ બોલી, આશ્ચર્યથી નળને સંબોધ્યો.
કસ્ત્વં સર્વાનવદ્યાઙ્ગ મમ હૃચ્છયવર્ધન। પ્રાપ્તોસ્યમરવદ્વીર જ્ઞાતુમિચ્છામિ તેઽનઘ
'તમે કોણ છો, સર્વે અંગોમાં નિર્દોષ, જે મારા હૃદયની તરસ વધારી રહ્યા છો? હે વીર, તમે અહીં દેવ સમાન આવ્યા છો; હું તમારું નામ જાણવા માંગું છું, પાપરહિત.'
કથમાગમનં ચેહ કથં ચાસિ ન લક્ષિતઃ। સુરક્ષિતં હિ મે વેશ્મ રાજા ચૈવોગ્રશાસનઃ
'તમે અહીં કેવી રીતે આવ્યા અને કોઈએ તમને કેમ જોયા નહીં? મારું મહેલ તો સારી રીતે રક્ષાયેલું છે અને રાજાનું આદેશ પણ કડક છે.'
એવમુક્તસ્તુ વૈદર્ભ્યા નલસ્તાં પ્રત્યુવાચ હ। નલં માં વિદ્ધિ કલ્યાણિ દેવદૂતમિહાગતમ્
વિદર્ભની રાજકુમારીના આ પ્રશ્ન પર નળે કહ્યું: 'હે શુભે, મને નળ જાણ, હું અહીં દેવદૂત તરીકે આવ્યો છું.'
દેવાસ્ત્વાં પ્રાપ્તુમિચ્છન્તિ શક્રોઽગ્નિર્વરુણો યમઃ। તેષામન્યતમં દેવં પતિં વરય શોભને
'દેવતાઓ—ઇન્દ્ર, અગ્નિ, વરુણ અને યમ—તને મેળવવા ઈચ્છે છે; હે સુંદર, એ દેવોમાંથી જેને તું પસંદ કરે તેને પતિ રૂપે પસંદ કર.'
તેષામેવ પ્રભાવેણ પ્રવિષ્ટોઽહમલક્ષિતઃ। પ્રવિશન્તં ન માં કશ્ચિદપશ્યન્નાપ્યવારયત્
'માત્ર તેમના પ્રભાવથી જ હું અહીં અજાણ્યો રીતે આવી શક્યો છું; મને આવતો કોઈએ જોયો નહીં કે રોક્યો પણ નહીં.'
એતદર્થમહં ભદ્રે પ્રેષિતઃ સુરસત્તમૈઃ। એતચ્છ્રુત્વા શુભે બુદ્ધિં પ્રકુરુષ્વ યથેચ્છસિ
'આ માટે જ, હે ભદ્રે, શ્રેષ્ઠ દેવતાઓએ મને મોકલ્યો છે; હવે આ બધું સાંભળી, હે શુભે, તું પોતાની ઈચ્છા મુજબ નિર્ણય કર.'
સા નમસ્કૃત્ય દેવેભ્યઃ પ્રહસ્ય નલમબ્રવીત્। પ્રણયસ્વ યથાશ્રદ્ધં રાજન્કિં કરવાણિ તે
તે દેવતાઓને વંદન કરી, હસતાં નલને કહ્યું: 'રાજા, તું જે ઇચ્છે છે તે નિર્ભયપણે કહો, હું તારી માટે શું કરું?'
અહં ચૈવ હિ યચ્ચાન્યન્મમાસ્તિ વસુ કિંચના। તત્સર્વં તવ વિસ્રબ્ધં કુરુ પ્રણયમીશ્વર
મારે પાસે જે કંઈ છે, અને મારા બધા ધન-સંપત્તિ, એ બધું નિઃશંકપણે તારા માટે છે, હે સ્વામી, તું જે ઇચ્છે તે કરી લે.
હંસાનાં વચનં યત્તુ તન્માં દહતિ પાર્થિવ। ત્વત્કૃતે હિ મયા વીર રાજાનઃ સન્નિપાતિતાઃ
પણ, રાજા, હંસોએ જે કહ્યું હતું એ વાત મને હજુયે દુઃખ આપે છે; કેમ કે તારા માટે જ મેં બધા રાજાઓને અહીં ભેગા કર્યા છે.
યદિ ત્વં ભજમાનાં માં પ્રત્યાખ્યાસ્યસિ માનદ। વિષમગ્નિં જલં રજ્જુમાસ્થાસ્યે તવ કારણાત્
હે માન આપનારા, જો તું મને સ્વીકારશે નહીં, તો હું તારા કારણે ઝેર, અગ્નિ, પાણી કે ફાંસને અપનાવીશ.
એવમુક્તસ્તુ વૈદર્ભ્યા નલસ્તાં પ્રત્યુવાચ હ। તિષ્ઠત્સુ લોકપાલેષુ કથં માનુષમિચ્છસિ
વિદર્ભની રાજકન્યાએ આવું કહ્યાના પછી, નલે જવાબ આપ્યો: 'જ્યારે દેવતાઓ અહીં હાજર છે, ત્યારે તને માનવને કેમ પસંદ છે?'
યેષામહં લોકકૃતામીશ્વરાણાં મહાત્મનામ્। ન પાદરજસા તુલ્યો મનસ્તે તેષુ વર્તતામ્
જે મહાન આત્માવાળા દેવતાઓ જગતના સર્જનહાર છે, હું તો એમના પગની ધૂળ પણ નથી; તારો મન એમા જ રહે.
વિપ્રિયં હ્યાચરન્મર્ત્યો દેવાનાં મૃત્યુચ્છતિ। ત્રાહિ મામનવદ્યાઙ્ગિ વરયસ્વ સુરોત્તમાન્
માણસ જો દેવતાઓની ઇચ્છા વિરુદ્ધ કરે, તો તેને મૃત્યુ મળે છે; હે નિર્દોષે, મને બચાવ અને શ્રેષ્ઠ દેવતાને પસંદ કર.
વિરજાંસિ ચ વાસાંસિ દિવ્યાશ્ચિત્રાઃ સ્રજસ્તથા। ભૂષણાનિ તુ દિવ્યાનિ દેવાન્પ્રાપ્ય તુ ભુઙ્ક્ષ્વ વૈ
દેવતાઓને પ્રાપ્ત કરીને, તું નિષ્કલંક વસ્ત્રો, દિવ્ય અને સુંદર માળાઓ અને દિવ્ય આભૂષણોનો આનંદ માણ.
ય ઇમાં પૃથિવીં કૃત્સ્નાં સંક્ષિપ્ય ગ્રસતે પુનઃ। હુતાશમીશં દેવાનાં કા તં ન વરયેત્પતિમ્
જે અગ્નિદેવ આખી પૃથ્વીને સંકુચિત કરીને ફરીથી ગ્રહણ કરે છે, એવા દેવોના રાજાને કોણ પતિ તરીકે પસંદ નહીં કરે?
યસ્ દણ્ડભયાત્સર્વે ભૂતગ્રામાઃ સમાગતાઃ। ધર્મમેવાનુરુધ્યન્તિ કા તં ન વરયેત્પતિમ્
જેના દંડના ભયથી બધા જીવો એકઠા થાય છે અને માત્ર ધર્મને જ પાળે છે, એવા દેવને કોણ પતિ તરીકે પસંદ નહીં કરે?
ધર્માત્માનં મહાત્માનં દૈત્યદાનવમર્દનમ્। મહેન્દ્રં સર્વદેવાનાં કા તં ન વરયેત્પતિમ્
ધર્મમય, મહાન આત્માવાળા, દૈત્ય-દાનવોને દમન કરનાર અને સર્વ દેવોના રાજા મહેન્દ્રને કોણ પતિ તરીકે પસંદ નહીં કરે?
ક્રિયતામવિશઙ્કેન મનસા યદિ મન્યસે। વરુણં લોકપાલાનાં સુહૃદ્વાક્યમિદં શૃણુ
જો તારે યોગ્ય લાગે તો નિર્ભય મનથી આવું કર; લોકપાલોના મિત્ર વરુણના આ વચન સાંભળ.
નૈષધેનૈવમુક્તા સા દમયન્તી બચોઽબ્રવીત્। સમાપ્લુતાભ્યાં નેત્રાભ્યાં શોકજેનાથ વારિણા
નૈષધ રાજાએ આવું કહ્યાના પછી, શોકથી આંખોમાં આંસુ ભરેલી દમયંતીએ કહ્યું:
દેવેભ્યોઽહં નમસ્કૃત્ યસર્વેભ્યઃ પૃથિવીપતે। વૃણે ત્વામેવ ભર્તારં સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે
હું બધા દેવતાઓને વંદન કરીને, હે પૃથ્વીનાથ, તને જ પતિ તરીકે પસંદ કરું છું—આ હું સાચું કહું છું.
તામુવાચ તતો રાજા વેષમાનાં કૃતાઞ્જલિમ્। દૌત્યેનાગત્ય કલ્યાણિ નોત્સહે સ્વાર્થમીપ્સિતં
પછી રાજાએ, જે હાથ જોડીને ઊભી હતી અને વેશ બદલ્યો હતો, તેને કહ્યું: 'હું દૂત બનીને આવ્યો છું, હે કલ્યાણી, તેથી હું મારી ઇચ્છા વ્યક્ત કરી શકતો નથી.'
કથં હ્યહં પ્રતિશ્રુત્ય દેવતાનાં વિશેષતઃ। પરાર્થે યત્નમારભ્ય કથં સ્વાર્થમિહોત્સહે
કેવી રીતે હું ખાસ કરીને દેવતાઓને વચન આપ્યા પછી, બીજાના હિત માટે પ્રયત્ન કરીને, હવે અહીં મારી ઇચ્છા રાખી શકું?