એવમુક્તે નૈષધેન મઘવાનભ્યભાષત। અમરાન્વૈ નિબોધાસ્માન્દમયન્ત્યર્થમાગતાન્
નલએ આવું પૂછ્યું ત્યારે મઘવાને કહ્યું: 'અમને અમર માન, અમે દમયંતી માટે આવ્યા છીએ.'
અહમિન્દ્રોઽયમગ્નિશ્ચ તથૈવાયમપાંપતિઃ। શરીરાન્તકરો નૄણાં યમોઽયમપિ પાર્થિવ
હું ઇન્દ્ર છું, આ અગ્નિ છે, આ જલના સ્વામી વર્ણ છે અને આ, હે રાજા, મનુષ્યોના અંતક યમ છે.
ત્વં વૈ સમાગતાનસ્માન્દમયન્ત્યૈ નિવેદય। લોકપાલા મહેન્દ્રાદ્યાઃ સમાયાન્તિ દિદૃક્ષવઃ
તારે દમયંતીને કહેવું છે કે મહેન્દ્રઆદિક લોકપાલો તેને જોવા આવ્યા છે.
પ્રાપ્તુમિચ્છન્તિ દેવાસ્ત્વાં શક્રોઽગ્નિર્વરુણો યમઃ। તેષામન્યતમં દેવં પતિત્વે વરયસ્વ હ
દેવતાઓ – શક્ર, અગ્નિ, વર્ણ અને યમ – તને પામવા ઈચ્છે છે; એમાં કોઈ એકને પતિ તરીકે પસંદ કર.
એવમુક્તઃ સ શક્રેણ નલઃ પ્રાઞ્જલિરબ્રવીત્। એકાર્થસમવેતં માં ન પ્રેષયિતુમર્હથ
શક્રએ આવું કહ્યું ત્યારે નલે હાથ જોડીને કહ્યું: 'જેનું મન પણ એમાં જોડાયું છે, એવા મને તમે દૂત બનાવી ન મોકલો.'
કથ હિ જાતસંકલ્પઃ સ્ત્રિયમુત્સૃજતે પુમાન્। પરાર્થમીદૃશં વક્તં તદ્વૈ પશ્યામરેશ્વર
કારણ કે, જે પુરુષનું મન નિશ્ચિત થઈ ગયું હોય, એ સ્ત્રીને કેવી રીતે છોડે અને બીજાના કામ માટે આવું બોલે? હે અમરેશ, તમે આ વિચાર કરો.
એવમુક્તો નૈષધેન મઘવાન્પુનરબ્રવીત્।' કરિષ્ય ઇતિસંશ્રુત્ય પૂર્વમસ્માસુ નૈષધ। ન કરિષ્યસિ કસ્માત્ત્વં વ્રજ નૈષધ માચિરમ્
નળે આવું કહ્યું ત્યારે મેઘરાજાએ ફરી કહ્યું: 'નળ, તું પહેલાં અમને વચન આપ્યું હતું કે તું આ કામ કરશે, તો હવે કેમ ઇનકાર કરે છે? નળ, હવે વિલંબ ન કર, તરત જ જઈ આવ.'
સ વૈ ત્વમાગતાનસ્માન્દમયન્ત્યૈ નિવેદય। શ્રેયસા યોક્ષ્યસે હિ ત્વં કુર્વન્નમરશાસનમ્
તું જઈ દમયંતીને જણાવ કે અમે આવ્યા છીએ. અમરદેવતાઓનું આ આજ્ઞાપાલન કરીને તને મોટું પુણ્ય મળશે.
એવમુક્તઃ સ દેવૈસ્તૈર્નૈષધઃ પુનરબ્રવીત્। સુરક્ષિતાનિ વેશ્માનિ પ્રવેષ્ટું કથમુત્સહે
એ દેવતાઓએ આવું કહ્યું ત્યારે નળે ફરી પૂછ્યું: 'હું સુરક્ષિત હોવા છતાં સ્ત્રીઓના મહેલમાં કેવી રીતે જઈ શકું?'
પ્રવેક્ષ્યસીતિ તં શક્રઃ પુનરેવાભ્યભાષત। જગામ સ તથેત્યુક્ત્વા દમયન્ત્યા નિવેશનમ્
ત્યારે ઇન્દ્રે કહ્યું: 'તું જરૂર જઈશ.' નળે 'જેમ કહ્યું તેમ' કહી દમયંતીના મહેલ તરફ પગલાં લીધાં.
દદર્શ તત્ર વૈદર્ભીં સખીગણસમાવૃતામ્। દેદીપ્યમાનાં વપુષા શ્રિયા ચ વરવર્ણિનીમ્
ત્યાં તેણે વિદર્ભની રાજકુમારીને તેની સખીઓથી ઘેરાયેલી જોઈ. તે પોતાના રૂપ અને તેજથી ઝગમગતી અને સુંદર રંગની હતી.
અતીવ સુકુમારાઙ્ગીં તનુમધ્યાં સુલોચનામ્। આક્ષિપન્તીમિવ ચ તાં શશિનં સ્વેન તેજસા
તેના અંગો બહુ કોમળ હતા, કમર પાતળી અને આંખો સુંદર. તે પોતાની કાંતિથી ચાંદનીને પણ લજાવતી હોય તેમ લાગતી હતી.
તસ્ય દૃષ્ટ્વૈવ વવૃધે કામસ્તાં ચારુહાસિનીમ્। સત્યં ચિકીર્ષમાણસ્તુધારયામાસ હૃચ્છયમ્
જેમજ તેણે એ ચાહનારી, મીઠાં હસતી દમયંતીને જોયા, તેમજ નળના મનમાં ઇચ્છા વધવા લાગી; પણ સત્યનિષ્ઠા રાખીને તેણે પોતાના મનને સંયમમાં રાખ્યું.
તતસ્તા નૈષધં દૃષ્ટ્વા સંભ્રાન્તાઃ પરમાઙ્ગનાઃ। આસનેભ્યઃ સમુત્પેતુસ્તેજસા તસ્ય ધર્ષિતાઃ
પછી જ્યારે એ મહાનારીયોએ નળને જોયો, ત્યારે તેઓ ખૂબ ગભરાઈ ગઈ; તેના તેજથી પ્રભાવિત થઈ બેઠેલી જગ્યાથી ઊભી રહી.
પ્રશશંસુશ્ચ મુપ્રીતા નલં તા વિસ્મયાન્વિતાઃ। ન ચૈનમભ્યભાષન્ત મનોભિસ્ત્વભ્યપૂજયન્
આશ્ચર્ય અને આનંદથી ભરાઈ, એ સ્ત્રીઓએ મનમાં નળની પ્રશંસા કરી, પણ કોઈએ પણ મોઢેથી કંઈ કહ્યું નહીં; તેઓએ મનથી જ તેનું સન્માન કર્યું.
અહો રૂપમહો કાન્તિરહો ધૈર્યં મહાત્મનઃ। કોઽયં દેવોઽથવા યક્ષો ગન્ધર્વો વા ભવિષ્યતિ
'આહ, શું રૂપ છે! શું તેજ છે! શું ધૈર્ય છે આ મહાન આત્મામાં! આ કોણ છે—દેવ છે, યક્ષ છે કે ગંધર્વ?'
ન તાસ્તં શક્નુવન્તિ સ્મ વ્યાહર્તુમપિ કિંચન। તેજસા ધર્ષિતાસ્તસ્ય લજ્જાવત્યો વરાઙ્ગનાઃ
એ મહાનારીયોએ તેના તેજથી લજાઈને એક પણ શબ્દ બોલી શક્યા નહીં.
અથૈનં સ્મયમાનેવ સ્મિતપૂર્વાભિભાષિણી। દમયન્તી નલં વીરમભ્યભાષત વિસ્મિતા
પછી દમયંતીએ હળવું સ્મિત કરીને, સૌપ્રથમ બોલી, આશ્ચર્યથી નળને સંબોધ્યો.
કસ્ત્વં સર્વાનવદ્યાઙ્ગ મમ હૃચ્છયવર્ધન। પ્રાપ્તોસ્યમરવદ્વીર જ્ઞાતુમિચ્છામિ તેઽનઘ
'તમે કોણ છો, સર્વે અંગોમાં નિર્દોષ, જે મારા હૃદયની તરસ વધારી રહ્યા છો? હે વીર, તમે અહીં દેવ સમાન આવ્યા છો; હું તમારું નામ જાણવા માંગું છું, પાપરહિત.'
કથમાગમનં ચેહ કથં ચાસિ ન લક્ષિતઃ। સુરક્ષિતં હિ મે વેશ્મ રાજા ચૈવોગ્રશાસનઃ
'તમે અહીં કેવી રીતે આવ્યા અને કોઈએ તમને કેમ જોયા નહીં? મારું મહેલ તો સારી રીતે રક્ષાયેલું છે અને રાજાનું આદેશ પણ કડક છે.'
એવમુક્તસ્તુ વૈદર્ભ્યા નલસ્તાં પ્રત્યુવાચ હ। નલં માં વિદ્ધિ કલ્યાણિ દેવદૂતમિહાગતમ્
વિદર્ભની રાજકુમારીના આ પ્રશ્ન પર નળે કહ્યું: 'હે શુભે, મને નળ જાણ, હું અહીં દેવદૂત તરીકે આવ્યો છું.'
દેવાસ્ત્વાં પ્રાપ્તુમિચ્છન્તિ શક્રોઽગ્નિર્વરુણો યમઃ। તેષામન્યતમં દેવં પતિં વરય શોભને
'દેવતાઓ—ઇન્દ્ર, અગ્નિ, વરુણ અને યમ—તને મેળવવા ઈચ્છે છે; હે સુંદર, એ દેવોમાંથી જેને તું પસંદ કરે તેને પતિ રૂપે પસંદ કર.'
તેષામેવ પ્રભાવેણ પ્રવિષ્ટોઽહમલક્ષિતઃ। પ્રવિશન્તં ન માં કશ્ચિદપશ્યન્નાપ્યવારયત્
'માત્ર તેમના પ્રભાવથી જ હું અહીં અજાણ્યો રીતે આવી શક્યો છું; મને આવતો કોઈએ જોયો નહીં કે રોક્યો પણ નહીં.'
એતદર્થમહં ભદ્રે પ્રેષિતઃ સુરસત્તમૈઃ। એતચ્છ્રુત્વા શુભે બુદ્ધિં પ્રકુરુષ્વ યથેચ્છસિ
'આ માટે જ, હે ભદ્રે, શ્રેષ્ઠ દેવતાઓએ મને મોકલ્યો છે; હવે આ બધું સાંભળી, હે શુભે, તું પોતાની ઈચ્છા મુજબ નિર્ણય કર.'
સા નમસ્કૃત્ય દેવેભ્યઃ પ્રહસ્ય નલમબ્રવીત્। પ્રણયસ્વ યથાશ્રદ્ધં રાજન્કિં કરવાણિ તે
તે દેવતાઓને વંદન કરી, હસતાં નલને કહ્યું: 'રાજા, તું જે ઇચ્છે છે તે નિર્ભયપણે કહો, હું તારી માટે શું કરું?'
અહં ચૈવ હિ યચ્ચાન્યન્મમાસ્તિ વસુ કિંચના। તત્સર્વં તવ વિસ્રબ્ધં કુરુ પ્રણયમીશ્વર
મારે પાસે જે કંઈ છે, અને મારા બધા ધન-સંપત્તિ, એ બધું નિઃશંકપણે તારા માટે છે, હે સ્વામી, તું જે ઇચ્છે તે કરી લે.
હંસાનાં વચનં યત્તુ તન્માં દહતિ પાર્થિવ। ત્વત્કૃતે હિ મયા વીર રાજાનઃ સન્નિપાતિતાઃ
પણ, રાજા, હંસોએ જે કહ્યું હતું એ વાત મને હજુયે દુઃખ આપે છે; કેમ કે તારા માટે જ મેં બધા રાજાઓને અહીં ભેગા કર્યા છે.
યદિ ત્વં ભજમાનાં માં પ્રત્યાખ્યાસ્યસિ માનદ। વિષમગ્નિં જલં રજ્જુમાસ્થાસ્યે તવ કારણાત્
હે માન આપનારા, જો તું મને સ્વીકારશે નહીં, તો હું તારા કારણે ઝેર, અગ્નિ, પાણી કે ફાંસને અપનાવીશ.
એવમુક્તસ્તુ વૈદર્ભ્યા નલસ્તાં પ્રત્યુવાચ હ। તિષ્ઠત્સુ લોકપાલેષુ કથં માનુષમિચ્છસિ
વિદર્ભની રાજકન્યાએ આવું કહ્યાના પછી, નલે જવાબ આપ્યો: 'જ્યારે દેવતાઓ અહીં હાજર છે, ત્યારે તને માનવને કેમ પસંદ છે?'
યેષામહં લોકકૃતામીશ્વરાણાં મહાત્મનામ્। ન પાદરજસા તુલ્યો મનસ્તે તેષુ વર્તતામ્
જે મહાન આત્માવાળા દેવતાઓ જગતના સર્જનહાર છે, હું તો એમના પગની ધૂળ પણ નથી; તારો મન એમા જ રહે.