વિદ્યાબલં પન્નગેન્દ્ર પશ્ય મેઽદ્ય વનસ્પતૌ। અહં સંજીવયામ્યેનં પશ્યતસ્તે ભુજંગમ
પન્નગરાજ, આજે મારી વિદ્યા શક્તિ આ વૃક્ષ પર જો. હું તેને જીવંત કરી બતાવું છું, તું જોઈ લે, ભુજંગ.
તતઃ સ ભગવાન્વિદ્વાન્કાશ્યપો દ્વિજસત્તમઃ। ભસ્મરાશીકૃતં વૃક્ષં વિદ્યયા સમજીવયત્
પછી એ મહાન અને વિદ્વાન કાશ્યપજીએ, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાની વિદ્યા વડે એ રાખના ઢગલામાંથી વૃક્ષને જીવંત કરી દીધું.
અઙ્કુરં કૃતવાંસ્તત્ર તતઃ પર્ણદ્વયાન્વિતમ્। પલાશિનં શાખિનં ચ તથા વિટપિનં પુનઃ
ત્યાં તેણે પહેલો અંકુર પેદા કર્યો, પછી બે પાંદડાવાળું, પછી ડાળવાળું, પાંદડાવાળું અને ફરીથી ફેલાયેલી શાખાવાળું વૃક્ષ ઊભું કર્યું.
તં દૃષ્ટ્વા જીવિતં વૃક્ષં કાશ્યપેન મહાત્મના। ઉવાચ તક્ષકો બ્રહ્મન્નૈતદત્યદ્ભુતં ત્વયિ
મહાત્મા કાશ્યપ દ્વારા એ વૃક્ષ જીવતું થયું જોઈને તક્ષકે કહ્યું: 'બ્રાહ્મણ, તારી અંદર આ તો અતિ આશ્ચર્યજનક છે.'
દ્વિજેન્દ્ર યદ્વિષં હન્યા મમ વા મદ્વિધસ્ય વા। કં ત્વમર્થમભિપ્રેપ્સુર્યાસિ તત્ર તપોધન
દ્વિજ શ્રેષ્ઠ, જો તું મારું કે મારા જેવા કોઈનું ઝેર નિર્વિષ કરી શકે છે, તો તું ત્યાં કયા હેતુથી જઈ રહ્યો છે, તપસ્વી?
યત્તેઽભિલષિતં પ્રાપ્તં ફલં તસ્માન્નૃપોત્તમાત્। અહમેવ પ્રદાસ્યામિ તત્તે યદ્યપિ દુર્લભમ્
તને જે ફળ એ શ્રેષ્ઠ રાજાથી મેળવવું છે, એ હું જ તને આપીશ—even જો તે દુર્લભ હોય તો પણ.
વિપ્રશાપાભિભૂતે ચ ક્ષીણાયુષિ નરાધિપે। ઘટમાનસ્ય તે વિપ્ર સિદ્ધિઃ સંશયિતા ભવેત્
રાજા તો બ્રાહ્મણના શાપથી પીડાઈ રહ્યો છે અને તેનું આયુષ્ય પણ ઓછું રહ્યું છે, બ્રાહ્મણ, તારા પ્રયત્નમાં સફળતા સંશયાસ્પદ બની શકે છે.
તતો યશઃ પ્રદીપ્તં તે ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્। નિરંશુરિવ ઘર્માંશુરન્તર્ધાનમિતો વ્રજેત્
પછી તારો ત્રણે લોકમાં પ્રસિદ્ધ તેજસ્વી યશ અહીંથી એ રીતે અદૃશ્ય થઈ જશે જેમ સૂર્યાસ્ત સમયે કિરણો ઓગળી જાય છે.
ધનાર્થી યામ્યહં તત્ર તન્મે દેહિ ભુજંગમ। તતોઽહં વિનિવર્તિષ્યે સ્વાપતેયં પ્રગૃહ્ય વૈ
હું ત્યાં ધન માટે જઈ રહ્યો છું, એ મને આપ, ભુજંગ. પછી હું મારું મળતું લઈ પાછો ફરી જઈશ.
યાવદ્ધનં પ્રાર્થયસે તસ્માદ્રાજ્ઞસ્તતોઽધિકમ્। અહમેવ પ્રદાસ્યામિ નિવર્તસ્વ દ્વિજોત્તમ
તને જે ધન એ રાજાથી જોઈએ છે, એથી વધારે હું તને આપીશ, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તું પાછો વળી જા.
તક્ષકસ્ય વચઃ શ્રુત્વા કાશ્યપો દ્વિજસત્તમઃ। પ્રદધ્યૌ સુમહાતેજારાજાનં પ્રતિ બુદ્ધિમાન્
તક્ષકના વચન સાંભળી કાશ્યપ, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ અને મહાતેજસ્વી, રાજા વિશે વિચાર કરવા લાગ્યા.
દિવ્યજ્ઞાનઃ સ તેજસ્વી જ્ઞાત્વા તં નૃપતિં તદા। ક્ષીણાયુષં પાણ્ડવેયમપાવર્તત કાશ્યપઃ
એ તેજસ્વી ઋષિ, દૈવી જ્ઞાનથી, એ સમયે પાંડવોના રાજાને આયુષ્ય ઓછું રહ્યું છે એમ જાણી, કાશ્યપ પાછો વળી ગયો.
લબ્ધ્વા વિત્તં મુનિવરસ્તક્ષકાદ્યાવદીપ્સિતમ્। નિવૃત્તે કાશ્યપે તસ્મિન્સમયેન મહાત્મનિ
તક્ષક પાસેથી મનગમતું ધન મેળવી, એ મહાન આત્મા કાશ્યપ એ સમયે જ પાછો વળી ગયો.
જગામ તક્ષકસ્તૂર્ણં નગરં નાગસાહ્વયમ્। અથ શુશ્રાવ ગચ્છન્સ તક્ષકો જગતીપતિમ્
તક્ષક ઝડપથી નાગસાહ્વય નામના શહેરમાં ગયો. રસ્તામાં જતાં જ તેણે ધરતીના રાજા વિશે સાંભળ્યું.
મન્ત્રૈર્વિષહરૈર્દિવ્યૈ રક્ષ્યમાણં પ્રયત્નતઃ
ત્યાં રાજાને દિવ્ય ઝેરનાશક મંત્રોથી ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક રક્ષવામાં આવી રહ્યો હતો.
મયા વઞ્ચયિતવ્યોઽસૌ ક ઉપાયો ભવેદિતિ। તતસ્તાપસરૂપેણ પ્રાહિણોત્સ ભુજંગમાન્
'મારે એને છેતરવો છે—કયો ઉપાય કરું?' એમ વિચારી, તક્ષકે તપસ્વીનું રૂપ ધારણ કરીને સાપોને મોકલ્યા.
ગચ્છધ્વં યૂયમવ્યગ્રા રાજાનં કાર્યવત્તયા
તમે બધા નિડર બનીને, તમારો કામ ધ્યાનપૂર્વક કરીને, રાજા પાસે જાઓ.
તે તક્ષકસમાદિષ્ટાસ્તથા ચક્રુર્ભુજઙ્ગમાઃ
તક્ષકના આદેશ મુજબ, તે બધાં સાપોએ એ જ રીતે વર્તન કર્યું.
ઉપનિન્યુસ્તથા રાજ્ઞે દર્ભાનમ્ભઃ ફલાનિ ચ। તચ્ચ સર્વં સ રાજેન્દ્રઃ પ્રતિજગ્રાહ વીર્યવાન્
એમણે રાજાને દર્ભ, પાણી અને ફળો આપી દીધાં; અને તે બળવાન રાજાએ બધું સ્વીકારી લીધું.
કૃત્વા તેષાં ચ કાર્યાણિ ગમ્યતામિત્યુવાચ તાન્। ગતેષુ તેષુ નાગેષુ તાપસચ્છદ્મરૂપિષુ
જ્યારે એમણે પોતાનું કામ પૂરું કર્યું, ત્યારે રાજાએ એમને કહ્યું, 'હવે તમે જઈ શકો.' પછી તે સાપો, જે તપસ્વીનું રૂપ ધારણ કરીને આવ્યા હતા, ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા.
અમાત્યાન્સુહૃદશ્ચૈવ પ્રોવાચ સ નરાધિપઃ। ભક્ષયન્તુ ભવન્તો વૈ સ્વાદૂનીમાનિ સર્વશઃ
પછી રાજાએ પોતાના મંત્રીઓ અને મિત્રોને કહ્યું: 'તમારે બધા આ મીઠાં ફળો ખાવાં જોઈએ.'
તાપસૈરુપનીતાનિ ફલાનિ સહિતા મયા। તતો રાજા સસચિવઃ ફલાન્યાદાતુમૈચ્છત
તપસ્વીઓએ જે ફળો લાવ્યાં હતાં, એ મને મળ્યાં; પછી રાજાએ પોતાના મંત્રીઓ સાથે એ ફળો ખાવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી.
વિધિના સંપ્રયુક્તો વૈ ઋષિવાક્યેન તેન તુ। યસ્મિન્નેવ ફલે નાગસ્તમેવાભક્ષયત્સ્વયમ્
વિધિ અને ઋષિના વચનથી બંધાયેલો રાજા એ જ ફળ ખાધું, જેમાં સાપ છુપાયેલો હતો.
તતો ભક્ષયતસ્તસ્ય ફલાત્કૃમિરભૂદણુઃ। હ્રસ્વકઃ કૃષ્ણનયનસ્તામ્રવર્ણોઽથ શૌનક
જ્યારે રાજા એ ફળ ખાઈ રહ્યો હતો, ત્યારે એમાંથી એક નાનકડો, ટૂંકો, કાળા આંખો અને તાંબાના રંગવાળો કીડો બહાર આવ્યો.
સ તં ગૃહ્ય નૃપશ્રેષ્ઠઃ સચિવાનિદમબ્રવીત્। અસ્તમભ્યેતિ સવિતા વિષાદદ્ય ન મે ભયમ્
એ કીડો પકડીને, મહાન રાજાએ પોતાના મંત્રીઓને કહ્યું: 'હવે સૂર્ય અસ્ત થઈ રહ્યો છે; આજે મને ઝેરથી કોઈ ડર નથી.'
સત્યવાગસ્તુ સ મુનિઃ કૃમિર્માં દશતામયમ્। તક્ષકો નામ ભૂત્વા વૈ તથા પરિહૃતં ભવેત્
પણ સત્યવચન ઋષિએ કહ્યું: 'આ કીડો મને દંશે; પછી એ તક્ષક નામે સાપ બની જશે અને એ રીતે મારી વાત સાચી થશે.'
તે ચૈનમન્વવર્તન્ત મન્ત્રિણઃ કાલચોદિતાઃ। એવમુક્ત્વા સ રાજેન્દ્રો ગ્રીવાયાં સન્નિવેશ્યહ
સમયની પ્રેરણાથી મંત્રીઓ રાજાને અનુસરી રહ્યા હતા; અને રાજાએ એ કીડાને પોતાની ગળામાં રાખી દીધો.
કૃમિકં પ્રાહસત્તૂર્ણં મુમૂર્ષુર્નષ્ટચેતનઃ। પ્રહસન્નેવ ભોગેન તક્ષકેણાભિવેષ્ટિતઃ
મરણની ઇચ્છા રાખીને અને ચેતના ગુમાવીને, રાજાએ હસતાં હસતાં એ કીડો ગળામાં મૂકી દીધો; અને એ જ સમયે, તક્ષકે પોતાના ફણાથી રાજાને વળી લીધો.
તસ્માત્ફલાદ્વિનિષ્ક્રમ્ય યત્તદ્રાજ્ઞે નિવેદિતમ્। વેષ્ટયિત્વા ચ ભોગેન વિનદ્ય ચ મહાસ્વનમ્। અદશત્પૃથિવીપાલં તક્ષકઃ પન્નગેશ્વરઃ
ફળમાંથી બહાર આવીને, જેમ રાજાને જણાવાયું હતું, તક્ષક, સાપોના રાજાએ, રાજાને પોતાના ફણાથી વળી લીધો, જોરથી ગર્જના કરી, અને પૃથ્વીના રાજાને દંશ્યો.
તં તથા મન્ત્રિણો દૃષ્ટ્વા ભોગેન પરિવેષ્ટિતમ્। વિષણ્ણવદનાઃ સર્વે રુરુદુર્ભૃશદુઃખિતાઃ
રાજાને એ રીતે સાપના ફણાથી વળાયેલો જોઈને, બધા મંત્રીઓ દુઃખથી ભરીને, ઉદાસ ચહેરા સાથે રડવા લાગ્યા.