દમયન્તી તુ યં હંસં સમુપાધાવદન્તિકે। સ માનુષીં ગિરં કૃત્વા દમયન્તીમથાબ્રવીત્
દમયંતી જે હંસની નજીક ગઈ, એ હંસે માનવીની ભાષામાં દમયંતીને સંબોધી કહ્યું.
દમયન્તિ નલો નામ નિષધેષુ મહીપતિઃ। અશ્વિનોઃ સદૃશો રૂપે ન સમાસ્તસ્ય માનુષાઃ
દમયંતી, નિષધ દેશમાં નલ નામનો રાજા છે; સૌંદર્યમાં એ અશ્વિનીકુમારો જેવો છે, અને કોઈ મનુષ્ય તેની સરખામણી કરી શકે નહીં.
[કન્દર્પ ઇવ રૂપેણ મૂર્તિમાનભવત્સ્વયમ્।] તસ્ય વૈ યદિભાર્યા ત્વં ભવેથા વરવર્ણિનિ। સફલંતે ભવેજ્જન્મ રૂપં ચેદં સુમધ્યમે
એ કામદેવ જેવો રૂપાળો છે; જો તું, સુશોભિત દમયંતી, તેની પત્ની બનશે તો તારો જન્મ અને તારી સુંદરતા બંને સફળ થશે.
વયં હિ દેવગન્ધર્વમનુષ્યોરગરાક્ષસાન્। દૃષ્ટવન્તો ન ચાસ્માભિર્દૃષ્ટપૂર્વસ્તથાવિધઃ
અમે દેવો, ગંધર્વો, મનુષ્યો, સાપો અને રાક્ષસો બધાને જોયા છે, પણ એવા કોઈને ક્યારેય જોયા નથી જે નલ જેવો હોય.
ત્વં ચાપિ રત્નં નારીણાં નરેષુ ચ નલો વરઃ। વિશિષ્ટાયા વિશિષ્ટેન સંગમો ગુણવાન્ભવેત્
તું સ્ત્રીઓમાં રત્ન છે અને નલ પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ છે; શ્રેષ્ઠનો શ્રેષ્ઠ સાથે મિલન સદગુણપૂર્ણ ગણાય.
એવમુક્તા તુ હંસેન દમયન્તી વિશાંપતે। અબ્રવીત્તત્ર તં હંસં ત્વમપ્યેવં નલં વદ
હંસે આવી રીતે વાત કરી ત્યારે દમયંતીએ કહ્યું: 'તમે પણ આવી જ રીતે મારી વાત નલને કહેજો.'
તથેત્યુક્ત્વાઽણ્ડજઃ કન્યાં વિદર્ભસ્ય વિશાંપતે। પુનરાગમ્ય નિષધાન્નલે સર્વં ન્યવેદયત્
પક્ષીએ 'જેમ તું કહે તેમ' કહી, વિદર્ભથી પાછો જઈને નિષધના રાજા નલને બધું જણાવી દીધું.
દમયન્તી તુ તચ્છ્રુત્વા વચો હંસસ્ય ભારત। તદા પ્રભૃતિ ન સ્વસ્થા નલં પ્રતિ બભૂવ સા
દમયંતીએ હંસની વાત સાંભળી ત્યારથી નલ વિશે એના મનને શાંતિ રહી નહીં.
તતશ્ચિન્તાપરા દીના વિવર્ણવદના કૃશા। બભૂવદમયન્તી તુ નિઃશ્વાસપરમા તદા
પછી દમયંતી ચિંતામાં ડૂબી ગઈ, દુઃખી, મુલાયમ, દુર્બળ અને ઊંડી ઉછાસો લેતી થઈ ગઈ.
ઊર્ધ્વદૃષ્ટિર્ધ્યાનપરા બભૂવોન્મત્તદર્શના। પાણ્ડુવર્ણા ક્ષણેનાથ હૃચ્છયાવિષ્ટચેતના
એનો નજર ઉપર જ રહેતો, ધ્યાનમાં લીન અને ઉલઝળકટ દેખાવતી; એક ક્ષણમાં જ એ ફિક્કી પડી ગઈ અને પ્રેમથી એનું મન ઘેરાઈ ગયું.
ન શય્યાસનભોગેષુ રતિં વિન્દતિ કર્હિચિત્। ન નક્તં ન દિવા શેતે હાહેતિ રુદતી મુહુઃ
એ કદી પણ સુખી થતી નથી, ન સુવાસનામાં, ન બેસવામાં, ન આરામમાં. રાતે કે દિવસે ક્યારેય ઊંઘતી નથી, વારંવાર 'હાય હાય' કહીને રડતી રહે છે.
તામસ્વસ્થાં તદાકારાં સખ્યસ્તા જજ્ઞિરિઙ્ગિતૈઃ
એની સખીઓએ એના હાવભાવથી જાણી લીધું કે એનું મન દુઃખી અને ઉદાસ છે.
તતો વિદર્ભપતયે દમયન્ત્યાઃ સખીજનઃ। ન્યવેદયત્તામસ્વસ્થાં દમયન્તીં નરેશ્વરઃ
પછી દમયંતીની સખીઓએ એના દુઃખી અવસ્થાની જાણ વિદર્ભના રાજાને કરી.
તચ્છ્રુત્વા નૃપતિર્ભીમો દમયન્તીસખીગણાત્। કિમર્થં દુહિતા મેઽદ્યનાતિસ્વસ્થેવ લક્ષ્યતે
દમયંતીની સખીઓ પાસેથી આ સાંભળીને રાજા ભીમએ પૂછ્યું, 'આજે મારી દીકરી કેમ અસ્વસ્થ લાગે છે?'
સ સમીક્ષ્ય મહીપાલઃ સ્વાં સુતાં પ્રાપ્તયૌવનામ્। અપશ્યદાત્મના કાર્યં દમયન્ત્યાઃ સ્વયંવરમ્
પછી રાજાએ પોતાની યુવાન દીકરી દમયંતીને જોઈને સમજ્યું કે હવે એનું સ્વયંવર કરાવવું જરૂરી છે.
સ સન્નિપાતયામાસ મહીપાલાન્વિશાંપતિઃ। એષોઽનુભૂયતાં ચીરાઃ સ્વયંવર ઇતિ પ્રભો
પછી એ લોકોએ રાજાઓને બોલાવીને કહ્યું, 'હવે દમયંતીનું સ્વયંવર રાખો, જેમ રિવાજ છે તેમ.'
શ્રુત્વા તુ પાર્થિવાઃ સર્વે દમયન્ત્યાઃ સ્વયંવરમ્। અભિજગ્મુસ્તતો વીરા રાજાનો ભીમશાસનાત્
દમયંતીના સ્વયંવરનું સાંભળીને બધા રાજાઓ ભીમના આદેશે ત્યાં આવ્યા.
હસ્ત્યશ્વરથઘોષેણ નાદયન્તો વસુંધરામ્। વિચિત્રમાલ્યાભરણૈર્બલૈર્દૃશ્યૈઃ સ્વલંકૃતૈઃ
હાથી, ઘોડા અને રથના ઘોંઘાટથી ધરતી ગૂંજી ઉઠી; રાજાઓ સુંદર ફૂલોની માળા, આભૂષણો અને શોભાયમાન સેના સાથે સજ્જ થઈને આવ્યા.
તેષાં ભીમો મહાબાહુઃ પાર્થિવાનાં મહાત્મનામ્। યથાર્હમકરોત્પૂજાં તેઽવસંસ્તત્ર પૂજિતાઃ
મહાબાહુ ભીમે એ મહાન રાજાઓનું યોગ્ય રીતે સન્માન કર્યું અને તેઓ ત્યાં સન્માનથી રહ્યા.
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સુરાણામૃષિસત્તમૌ। અટમાનૌ મહાત્માનાવિન્દ્રલોકમિતો ગતૌ
એ જ સમયે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા બે મહર્ષિ, ઇન્દ્રલોકમાંથી ફરતા ફરતા નીકળી પડ્યા.
નારદઃ પર્વતશ્ચૈવ મહાપ્રાજ્ઞૌ મહાવ્રતૌ। દેવરાજસ્ ભવનં વિવિશાતે સુપૂજિતૌ
નારદ અને પર્વત, જે મહા વિદ્વાન અને મહાન વ્રતવાળા હતા, તેઓ દેવરાજના મહેલમાં પહોંચ્યા અને ખૂબ સન્માન પામ્યા.
તાવર્ચયિત્વા મઘવા તતઃ કુશલમવ્યયમ્। પપ્રચ્છાનામયં ચાપિ તયોઃ સર્વગતં વિભુઃ
મઘવાને બંનેનું પૂજન કરીને એમની અવિનાશી સુખ-શાંતિ પૂછી અને એમના સર્વત્ર સુખની ખબર લીધી.
આવયોઃ કશલં દેવ સર્વત્રગતમીશ્વર। લોકે ચ મઘવન્કૃત્સ્નો નૃપાઃ કુશલિનો વિભો
દેવ, અમારું સુખ સર્વત્ર છે, હે ઈશ્વર; અને હે મઘવાન, સમગ્ર જગતમાં બધા રાજાઓ સુખી છે.
નારદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પપ્રચ્છ બલવૃત્રહા। ધર્મજ્ઞાઃ પૃથિવીપાલાસ્ત્યક્તજીવિતયોધિનઃ
નારદના વચન સાંભળી વૃત્રના સંહારકએ પૂછ્યું, 'પૃથ્વીના રાજાઓ ધર્મનિષ્ઠ અને જીવન ત્યાગીને યુદ્ધ કરતા રહે છે ને?'
શસ્ત્રેણ નિધનં કાલે યે ગચ્છન્ત્યપરાડ્યુખાઃ। અયં લોકોઽક્ષયસ્તેષાં યથૈવ મમ કામધુક્
જે યુદ્ધમાં નિર્વિકારપણે મૃત્યુ પામે છે, એમને એ લોક કદી ખૂટતો નથી, જેમ કે મારી કામધેનુ કદી ખૂટતી નથી.
ક્વનુ તે ક્ષત્રિયાઃ શૂરા નહિ પશ્યામિ તાનહમ્। આગચ્છતો મહીપાલાન્દયિતામનિથીન્મમ
એવા શૂરવીર ક્ષત્રિયઓ ક્યાં છે? હું એ રાજાઓને આવતાં નથી જોતો, જે મારા પ્રિય મહેમાન છે.
એવમુક્તસ્તુ શક્રેણ નારદઃ પ્રત્યભાષત। શૃણુ મે મઘવન્યેન ન દૃશ્યન્તે મહીક્ષિતઃ
શક્રે એમ પૂછતાં, નારદે જવાબ આપ્યો, 'હે મઘવાન, સાંભળો, કેમ રાજાઓ અહીં દેખાતા નથી.'
વિદર્ભરાજ્ઞો દુહિતા દમયન્તીતિ વિશ્રુતા। રૂપેણ સમતિક્રાન્તા પૃથિવ્યાં સર્વયોષિતઃ
વિદર્ભના રાજાની દીકરી દમયંતી, જે સૌંદર્યમાં આખી પૃથ્વીની સ્ત્રીઓથી વધુ છે, એનું નામ આજે સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ છે.
તસ્યાઃ સ્વયંવરઃ શક્ર ભવિતા નચિરાદિવ। તત્ર ગચ્છન્તિ રાજાનો રાજપુત્રાશ્ચ સર્વશઃ
હે ઇન્દ્ર, તેનો સ્વયંવર બહુ જલ્દી થવાનો છે; ત્યાં બધા રાજાઓ અને રાજકુમારો જવા વાળા છે.
તાં રત્નભૂતાં લોકસ્ય પ્રાર્થયન્તો મહીક્ષિતઃ। કાઙ્ક્ષન્તિ સ્મ વિશેષેણ બલવૃત્રનિષૂદન
એ સ્ત્રી તો બધામાં રત્ન સમાન છે, એ માટે ધરતીના બધા રાજાઓ ખાસ ઈચ્છા રાખતા હતા, હે વૃત્રને મારનાર.