તં સ ભીમઃ પ્રજાકામસ્તોષયામાસ ધર્મવિત્। મહિષ્યા સહ રાજેનદ્ર સત્કારેણ સુવર્ચસમ્
ભીમે, સંતાનની ઇચ્છા રાખીને અને ધર્મને જાણીને, પોતાની રાણી સાથે મહાન આદરથી તેજસ્વી ઋષિનું સન્માન કર્યું.
તસ્મૈ પ્રસન્નો દમનઃ સભાર્યાય વરં દદૌ। કન્યારત્નં કુમારાંશ્ચ ત્રીનુદારાન્મહાયશાઃ
દમન ઋષિ પ્રસન્ન થઈને, ભીમ અને તેની પત્નીને આશીર્વાદ આપ્યા કે તેમને એક રત્ન સમી પુત્રી અને ત્રણ ઉત્તમ પુત્રો થશે.
દમયન્તીં દમં દાન્તં દમનં ચ સુવર્ચસમ્। ઉપપન્નાન્ગુણૈઃ સર્વૈર્ભીમાન્ભીમપરાક્રમાન્
ભીમને દમયંતી, દમ, દંત અને દમન નામના સંતાન મળ્યા, જે બધા સર્વગુણસંપન્ન અને ભીમની જેમ પરાક્રમી હતા.
દમયન્તી તુ રૂપેણ તેજસા વપુષા શ્રિયા। સૌભાગ્યેન ચ લોકેષુ યશઃ પ્રાપ સુમધ્યમા
દમયંતીએ પોતાના રૂપ, તેજ, કાયાની સુંદરતા, વૈભવ અને સોભાગ્યથી સમગ્ર જગતમાં પ્રસિદ્ધિ મેળવી.
અથ તાં વયસિ પ્રાપ્તે દાસીનાં સમલંકૃતમ્। શતં સખીનાં ચ તદા પર્યુપાસ્તે શચીમિવ ।। [શતં શતં સખીનાં ચ પર્યુપાસચ્છચીમિવ ।।]
પછી, જ્યારે દમયંતી યુવાન થઈ, ત્યારે તેની પાસે શણગારેલી સો દાસીઓ અને સો સાથિનીઓ હંમેશાં હાજર રહેતી, જેમ શચી પાસે રહે છે.
તત્ર સ્મ રાજતે ભૈમી સર્વાભરણભૂષિતા। સખીમધ્યેઽનવદ્યાઙ્ગી વિદ્યુત્સૌદામની યથા
ત્યાં ભીમની પુત્રી દમયંતી સર્વાંગે આભૂષણોથી શોભતી, પોતાની સાથિનીઓમાં નિર્દોષ અને વાદળોમાં વીજળી જેવી તેજસ્વી લાગતી.
અતીવ રૂપસંપન્ના શ્રીરિવાયતલોચના। ન દેવેષુ ન યક્ષેષુ તાદૃગ્રૂપવતી ક્વચિત્
દમયંતી અત્યંત રૂપાળી અને વિશાળ નેત્રોવાળી હતી, જાણે લક્ષ્મી સ્વયં અવતરેલી હોય. દેવોમાં કે યક્ષોમાં પણ એવી સુંદરતા ક્યાંય નહોતી.
માનુષેષ્વપિ ચાન્યેષુ દૃષ્ટપૂર્વાઽથવા શ્રુતા। ચિત્તપ્રમાથિની બાલા દેવાનામપિ સુન્દરી
અન્ય માનવોમાં પણ, જોઈ કે સાંભળી, એવી સુંદર યુવતી ક્યાંય નહોતી. એ તો દેવોને પણ પોતાના રૂપથી મોહી લે એવી હતી.
નલશ્ચ નરશાર્દૂલો રૂપેણાપ્રતિમો ભુવિ। કંદર્પ ઇવ રૂપેણ મૂર્તિમાનભવત્સ્વયમ્
નલ પણ મનુષ્યોમાં વાઘ સમાન અને રૂપમાં અદ્વિતીય હતો. જાણે કામદેવ પોતે માનવ સ્વરૂપે અવતર્યો હોય એવી તેની સુંદરતા હતી.
તસ્યાઃ સમીપે તુ નલં પ્રશશંસુઃ કુતૂહલાત્। નૈષધસ્ય સમીપે તુ દમયન્તીં પુનઃ પુનઃ
લોકો ઉત્સુકતાથી દમયંતીના આસપાસ નલની પ્રશંસા કરતા અને નિષધના રાજા પાસે દમયંતીની વારંવાર પ્રશંસા કરતા.
તયોરદૃષ્ટઃ કામોઽભૂચ્છૃણ્વતોઃ સતતં ગુણાન્। અન્યોન્યં પ્રતિકૌન્તેય સ વ્વર્ધત હૃચ્છયઃ
કુંતીપુત્ર, બંનેએ એકબીજાને ક્યારેય જોયા નહોતા, પણ સતત એકબીજાના ગુણો સાંભળતા રહેતાં, તેથી તેમના હૃદયમાં પ્રેમ વધતો ગયો.
અશક્નવન્નલઃ કામં તદા ધારયિતું હૃદા। અન્તઃપુરસમીપસ્થે વન આસ્તે રહોગતઃ
નલ પોતાના હૃદયમાં રહેલો પ્રેમ રોકી શકતો નહોતો. સ્ત્રીઓના મહેલ નજીક હોવા છતાં, તે એકલો જ વનમાં જઈને રહેતો.
સ દદર્શૈ તતો હંસાઞ્જાતરૂપપરિચ્દાન્। વને વિચરતાં તેષામેકં જગ્રાહ પક્ષિણમ્
પછી તેણે જંગલમાં સુંદર પાંખવાળા હંસોને ફરતાં જોયા અને એમાંથી એક પક્ષીને પકડી લીધો.
તતો।ડન્તરિક્ષગો વાચં વ્યાજહાર નલં તદા। હન્તવ્યોસ્મિ ન તેરાજન્કરિષ્યામિ તવપ્રિયમ્
એ સમયે, તેના હાથમાં આવેલા પક્ષીએ આકાશમાંથી બોલીને નલને કહ્યું: 'હું મારવામાં આવું છું, પણ હું તને ખુશ કરું એવી વાત કરીશ.'
દમયન્તીસકાશે ત્વાં કથયિષ્યામિ નૈષધ। યથા ત્વદન્યં પુરુષં ન સા મંસ્યતિ કર્હિચિત્
હું દમયંતી પાસે તારો ઉલ્લેખ કરીશ, હે નલ, જેથી કરીને એ ક્યારેય તારા સિવાય બીજા કોઈ પુરુષને મનમાં લાવશે નહીં.
તવ ચૈવ યથા ભાર્યા ભવિષ્યતિ તથાઽનઘ। વિધાસ્યામિ નરવ્યાઘ્ર સોઽનુજાનાતુ માં ભવાન્
અને હું એનું પણ આયોજન કરીશ કે એ તારી પત્ની બને, હે નિર્દોષ, તું મને જવા દે.
એવમુક્તસ્તતો હંસમુત્સસર્જ મહીપતિઃ। તે તુ હંસાઃ સમુત્પત્ય વિદર્ભાનગમંસ્તતઃ
આ રીતે કહેતાં રાજાએ હંસને છોડી દીધો; પછી બધા હંસો ઉડીને વિદર્ભ તરફ ગયા.
વિદર્ભનગરીં ગત્વા દમયન્ત્યાસ્તદાન્તિકે। નિપેતુસ્તે ગરુત્મન્તઃ સા દદર્શાથ તાન્ખગાન્
વિદર્ભના શહેરમાં પહોંચી, એ હંસો દમયંતીના નજીક ઊતરી આવ્યા; દમયંતીએ એ પક્ષીઓને જોયા.
સા તાનદ્ભુતરૂપાન્વૈ દૃષ્ટ્વા સખિગણાવૃતા। હૃષ્ટા ગ્રહીતું ખગમાંસ્ત્વરમાણોપચક્રમે
દમયંતી પોતાની સખીઓથી ઘેરાઈને, એ અદ્ભુત રૂપવાળા પક્ષીઓને જોઈને આનંદિત થઈ, અને ઝડપથી તેમને પકડવા દોડી.
અથ હંસા વિસસૃપુઃ સર્વતઃ પ્રમદાવને। એકૈકશસ્તદા કન્યાસ્તાન્હંસાન્સમુપાદ્રવન્
પછી હંસો બગીચામાં ચારે તરફ ફેલાઈ ગયા અને દરેક કન્યાએ એક-એક હંસને પકડવા દોડ કરી.
દમયન્તી તુ યં હંસં સમુપાધાવદન્તિકે। સ માનુષીં ગિરં કૃત્વા દમયન્તીમથાબ્રવીત્
દમયંતી જે હંસની નજીક ગઈ, એ હંસે માનવીની ભાષામાં દમયંતીને સંબોધી કહ્યું.
દમયન્તિ નલો નામ નિષધેષુ મહીપતિઃ। અશ્વિનોઃ સદૃશો રૂપે ન સમાસ્તસ્ય માનુષાઃ
દમયંતી, નિષધ દેશમાં નલ નામનો રાજા છે; સૌંદર્યમાં એ અશ્વિનીકુમારો જેવો છે, અને કોઈ મનુષ્ય તેની સરખામણી કરી શકે નહીં.
[કન્દર્પ ઇવ રૂપેણ મૂર્તિમાનભવત્સ્વયમ્।] તસ્ય વૈ યદિભાર્યા ત્વં ભવેથા વરવર્ણિનિ। સફલંતે ભવેજ્જન્મ રૂપં ચેદં સુમધ્યમે
એ કામદેવ જેવો રૂપાળો છે; જો તું, સુશોભિત દમયંતી, તેની પત્ની બનશે તો તારો જન્મ અને તારી સુંદરતા બંને સફળ થશે.
વયં હિ દેવગન્ધર્વમનુષ્યોરગરાક્ષસાન્। દૃષ્ટવન્તો ન ચાસ્માભિર્દૃષ્ટપૂર્વસ્તથાવિધઃ
અમે દેવો, ગંધર્વો, મનુષ્યો, સાપો અને રાક્ષસો બધાને જોયા છે, પણ એવા કોઈને ક્યારેય જોયા નથી જે નલ જેવો હોય.
ત્વં ચાપિ રત્નં નારીણાં નરેષુ ચ નલો વરઃ। વિશિષ્ટાયા વિશિષ્ટેન સંગમો ગુણવાન્ભવેત્
તું સ્ત્રીઓમાં રત્ન છે અને નલ પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ છે; શ્રેષ્ઠનો શ્રેષ્ઠ સાથે મિલન સદગુણપૂર્ણ ગણાય.
એવમુક્તા તુ હંસેન દમયન્તી વિશાંપતે। અબ્રવીત્તત્ર તં હંસં ત્વમપ્યેવં નલં વદ
હંસે આવી રીતે વાત કરી ત્યારે દમયંતીએ કહ્યું: 'તમે પણ આવી જ રીતે મારી વાત નલને કહેજો.'
તથેત્યુક્ત્વાઽણ્ડજઃ કન્યાં વિદર્ભસ્ય વિશાંપતે। પુનરાગમ્ય નિષધાન્નલે સર્વં ન્યવેદયત્
પક્ષીએ 'જેમ તું કહે તેમ' કહી, વિદર્ભથી પાછો જઈને નિષધના રાજા નલને બધું જણાવી દીધું.
દમયન્તી તુ તચ્છ્રુત્વા વચો હંસસ્ય ભારત। તદા પ્રભૃતિ ન સ્વસ્થા નલં પ્રતિ બભૂવ સા
દમયંતીએ હંસની વાત સાંભળી ત્યારથી નલ વિશે એના મનને શાંતિ રહી નહીં.
તતશ્ચિન્તાપરા દીના વિવર્ણવદના કૃશા। બભૂવદમયન્તી તુ નિઃશ્વાસપરમા તદા
પછી દમયંતી ચિંતામાં ડૂબી ગઈ, દુઃખી, મુલાયમ, દુર્બળ અને ઊંડી ઉછાસો લેતી થઈ ગઈ.
ઊર્ધ્વદૃષ્ટિર્ધ્યાનપરા બભૂવોન્મત્તદર્શના। પાણ્ડુવર્ણા ક્ષણેનાથ હૃચ્છયાવિષ્ટચેતના
એનો નજર ઉપર જ રહેતો, ધ્યાનમાં લીન અને ઉલઝળકટ દેખાવતી; એક ક્ષણમાં જ એ ફિક્કી પડી ગઈ અને પ્રેમથી એનું મન ઘેરાઈ ગયું.