આહૂતશ્ચ પુનર્દ્યૂતે નાસ્મિ શક્તો નિવર્તિતુમ્। પણે ચ મમ નાત્યર્થં વસુ કિંચન વિદ્યતે
અને જો મને ફરીથી દયાળુ રમવા બોલાવશે, તો હું ના પાડી શકીશ નહીં; પણ મારી પાસે હવે કોઈ વિશેષ ધન બચ્યું નથી.
એતત્સર્વમનુધ્યાયંશ્ચિન્તયાનો દિવાનિશમ્। ન મત્તો દુઃખિતતરઃ પુમાનસ્તીહ કશ્ચન
આ બધું દિવસ-રાત વિચારીને, મને લાગે છે કે અહીં મારા કરતાં વધુ દુઃખી બીજું કોઈ નથી.
નાસ્તિ રાજા મયા કશ્ચિદલ્પભાગ્યતરો ભુવિ। ભવતા દૃષ્ટપૂર્વો વા શ્રુતપૂર્વોપિ વા ક્વચિત્। ન મત્તો દુઃખિતતરઃ પુમાનસ્તીતિ મે મતિઃ
મારા કરતાં ઓછું નસીબદાર રાજા ધરતી પર બીજું કોઈ નથી; તમે ક્યારેય કોઈને મારા કરતાં વધુ દુઃખી જોયો કે સાંભળ્યો છે? મને તો એવું જ લાગે છે.
એવં બ્રુવન્તં દુઃખાર્તમુવાચ ભગવાનૃષિઃ। શોકં વ્યપનુદન્રાજ્ઞો ધર્મરાજસ્ય ધીમતઃ
આ રીતે દુઃખથી વ્યાકુળ થયેલા રાજાને ભગવાન ઋષિએ શાંતવના આપતાં કહ્યું અને ધર્મરાજનું શોક દૂર કર્યું.
ન વિષાદે મનઃ ત્વયા બુદ્ધિમતાંવર। આગમિષ્યતિ બીભત્સુરમિત્રાંશ્ચ વિજેષ્યતે
હે બુદ્ધિશાળી, તારા મનમાં નિરાશા ન લાવ; બીભત્સુ અર્જુન પાછો આવશે અને તારા શત્રુઓને જીતશે.
યદ્બ્રવીષિ મહારાજ ન મત્તો વિદ્તે ક્વચિત્। અલ્પભાગ્યતરઃ કશ્ચિત્પુમાનસ્તીતિ પાણ્ડવ
હે મહારાજ, તું જે કહે છે કે પૃથ્વી પર તારા કરતાં ઓછું નસીબદાર બીજું કોઈ નથી—
અત્ર તે વર્ણયિષ્યામિ યદિ શુશ્રૂષસેઽનઘ। યસ્ત્વત્તો દુઃખિતતરો રાજાઽઽસીત્પૃથિવીપતે
હે નિર્દોષ, જો તું સાંભળવા ઇચ્છે તો હું તને એ રાજાની વાત કહું, જે તારા કરતાં વધુ દુઃખી હતો, હે પૃથ્વીના સ્વામી.
અથૈનમબ્રવીદ્રાજા બ્રવીતુ ભગવાનિતિ। ઇમામવસ્થાં સંપ્રાપ્તં શ્રોતુમિચ્છામિ પાર્થિવમ્
પછી રાજાએ કહ્યું: 'ભગવાન કહો, હું એ રાજાની સ્થિતિ સાંભળવા ઇચ્છું છું.'
શૃણુ રાજન્નવહિતઃ સહ ભ્રાતૃભિરચ્યુત। યસ્ત્વત્તો દુઃખિતતરો રાજાઽઽસીત્પૃથિવોપતે
હે રાજા, તું ભાઈઓ અને કૃષ્ણા સાથે ધ્યાનથી સાંભળ, જે રાજા તારા કરતાં વધુ દુઃખી હતો તેની વાત.
નિષધેષુ મહીપાલો વીરસેન ઇતિ શ્રુતઃ। તસ્ય પુત્રોઽભવન્નામ્ના નલો ધર્માર્તકોવિદઃ
નિષધ દેશમાં વીરસેન નામે એક રાજા હતો, એમ કહેવાય છે; તેનો પુત્ર નલ ધર્મ અને કર્તવ્યમાં પારંગત હતો.
સ નિકૃત્યાજતો રાજા પુષ્કરેણેતિ નઃ શ્રુતમ્। વનવાસં સુદુઃખાર્તો ભાર્યયા ન્યવસત્સહ
એ રાજાને પુષ્કરે છેતરપિંડીથી હરાવ્યો હતો, એમ અમે સાંભળ્યું છે; પછી એ રાજા ખૂબ દુઃખી થઈ પત્ની સાથે વનમાં રહ્યો.
ન તસ્ય દાસા ન રથો ન ભ્રાતા ન ચ ભાન્ધવાઃ। વને નિવસતો રાજન્નશ્રૂયન્ત કદાચન
હે રાજા, જ્યારે એ વનમાં રહ્યો ત્યારે તેની પાસે ન તો દાસો, ન રથ, ન ભાઈ, ન કોઈ સગાં-વહાલા હતા.
ભવાન્હિ સંવૃતો વીરૈર્ભ્રાતૃભિર્દેવસંમિતૈઃ। બ્રહ્મકલ્પૈર્દ્વિજાગ્ર્યૈશ્ચ તસ્માન્નાર્હસિ શોચિતુમ્
પણ તું તો દેવો સમાન ભાઈઓ અને પ્રાચીનકાળના શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો દ્વારા ઘેરાયેલો છે; તેથી તારે શોક કરવો યોગ્ય નથી.
વિસ્તરેણાહમિચ્છામિ નલસ્ય સુમહાત્મનઃ। ચરિતં વદતાંશ્રેષ્ઠ તન્મમાખ્યાતુમર્હસિ
હું મહાન આત્માવાળા નલના જીવનકથા વિગતે સાંભળવા ઇચ્છું છું; હે શ્રેષ્ઠ વક્તા, કૃપા કરીને મને એ કહો.
આસીદ્રાજા નલો નામ વીરસેનસુતો બલી। ઉપપન્નો ગુણૈરિષ્ટૈ રૂપવાનશ્વકોવિદઃ
એક વિરસેનાનો પુત્ર નલ નામનો એક રાજા હતો. તે બલવાન, સૌંદર્યથી યુક્ત અને ઘોડાઓની સમજણમાં પારંગત હતો. તેમાં બધા ઇચ્છિત ગુણો પણ હતા.
યજ્વા દાનપતિર્દક્ષઃ સદા શીલપુરસ્કૃતઃ'। અતિષ્ઠન્મનુજેન્દ્રાણાં મૂર્ધ્નિ દેવપતિર્યથા। ઉપર્યુપરિ સર્વેષામાદિત્ય ઇવ તેજસા
તે હંમેશાં યજ્ઞ કરતો, દાનમાં આગળ, કુશળ અને સારા આચરણવાળો હતો. રાજાઓમાં તે સર્વોપરી ગણાતો, દેવરાજ જેવી મહિમા ધરાવતો અને સૌને તેજમાં અતિક્રમતો હતો.
બ્રહ્મણ્યો વેદવિચ્છ્રરો નિષધેષુ મહીપતિઃ। અક્ષપ્રિયઃ સત્યવાદી મહાનક્ષૌહિણીપતિઃ
તે બ્રાહ્મણપ્રેમી, વેદોમાં નિષ્ણાત અને નિષધ દેશનો રાજા હતો. તેને જૂવામાં આનંદ આવતો, હંમેશાં સાચું બોલતો અને વિશાળ સેના ધરાવતો હતો.
ઈપ્સિતો નરનારીણામુદારઃ સંયતેન્દ્રિયઃ। રક્ષિતા ધન્વિનાં શ્રેષ્ઠઃ સાક્ષાદિવ મનુઃ સ્વયમ્
તે પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બંને માટે આકર્ષક હતો, ઉદાર અને ઇન્દ્રિયજિત હતો. ધનુર્ધારોમાં શ્રેષ્ઠ અને રક્ષક હતો, અને માનવમાં મનુ જેવા ગણાતો હતો.
તથૈવાસીદ્વિદર્ભેષુ ભીમો ભીમપરાક્રમઃ। શૂરઃ સર્વગુણૈર્યુક્તઃ પ્રજાકામઃ સ ચાપ્રજાઃ
એ જ રીતે વિદર્ભ દેશમાં ભીમ નામનો એક મહાપરાક્રમી અને બહાદુર રાજા હતો. તે સર્વગુણસંપન્ન અને સંતાનની ઇચ્છા ધરાવતો, પણ સંતાન વિના હતો.
સ પ્રજાર્થે પરં યત્નમકરોત્સુસમાહિતઃ। તમભ્યગચ્છદ્બ્રહ્મર્ષિર્દમનો નામ ભારત
તે રાજાએ સંતાન માટે ખૂબ જ પ્રયત્ન કર્યા. ત્યારે તેના ઘરે દમન નામના મહાન બ્રાહ્મણ ઋષિ આવ્યા.
તં સ ભીમઃ પ્રજાકામસ્તોષયામાસ ધર્મવિત્। મહિષ્યા સહ રાજેનદ્ર સત્કારેણ સુવર્ચસમ્
ભીમે, સંતાનની ઇચ્છા રાખીને અને ધર્મને જાણીને, પોતાની રાણી સાથે મહાન આદરથી તેજસ્વી ઋષિનું સન્માન કર્યું.
તસ્મૈ પ્રસન્નો દમનઃ સભાર્યાય વરં દદૌ। કન્યારત્નં કુમારાંશ્ચ ત્રીનુદારાન્મહાયશાઃ
દમન ઋષિ પ્રસન્ન થઈને, ભીમ અને તેની પત્નીને આશીર્વાદ આપ્યા કે તેમને એક રત્ન સમી પુત્રી અને ત્રણ ઉત્તમ પુત્રો થશે.
દમયન્તીં દમં દાન્તં દમનં ચ સુવર્ચસમ્। ઉપપન્નાન્ગુણૈઃ સર્વૈર્ભીમાન્ભીમપરાક્રમાન્
ભીમને દમયંતી, દમ, દંત અને દમન નામના સંતાન મળ્યા, જે બધા સર્વગુણસંપન્ન અને ભીમની જેમ પરાક્રમી હતા.
દમયન્તી તુ રૂપેણ તેજસા વપુષા શ્રિયા। સૌભાગ્યેન ચ લોકેષુ યશઃ પ્રાપ સુમધ્યમા
દમયંતીએ પોતાના રૂપ, તેજ, કાયાની સુંદરતા, વૈભવ અને સોભાગ્યથી સમગ્ર જગતમાં પ્રસિદ્ધિ મેળવી.
અથ તાં વયસિ પ્રાપ્તે દાસીનાં સમલંકૃતમ્। શતં સખીનાં ચ તદા પર્યુપાસ્તે શચીમિવ ।। [શતં શતં સખીનાં ચ પર્યુપાસચ્છચીમિવ ।।]
પછી, જ્યારે દમયંતી યુવાન થઈ, ત્યારે તેની પાસે શણગારેલી સો દાસીઓ અને સો સાથિનીઓ હંમેશાં હાજર રહેતી, જેમ શચી પાસે રહે છે.
તત્ર સ્મ રાજતે ભૈમી સર્વાભરણભૂષિતા। સખીમધ્યેઽનવદ્યાઙ્ગી વિદ્યુત્સૌદામની યથા
ત્યાં ભીમની પુત્રી દમયંતી સર્વાંગે આભૂષણોથી શોભતી, પોતાની સાથિનીઓમાં નિર્દોષ અને વાદળોમાં વીજળી જેવી તેજસ્વી લાગતી.
અતીવ રૂપસંપન્ના શ્રીરિવાયતલોચના। ન દેવેષુ ન યક્ષેષુ તાદૃગ્રૂપવતી ક્વચિત્
દમયંતી અત્યંત રૂપાળી અને વિશાળ નેત્રોવાળી હતી, જાણે લક્ષ્મી સ્વયં અવતરેલી હોય. દેવોમાં કે યક્ષોમાં પણ એવી સુંદરતા ક્યાંય નહોતી.
માનુષેષ્વપિ ચાન્યેષુ દૃષ્ટપૂર્વાઽથવા શ્રુતા। ચિત્તપ્રમાથિની બાલા દેવાનામપિ સુન્દરી
અન્ય માનવોમાં પણ, જોઈ કે સાંભળી, એવી સુંદર યુવતી ક્યાંય નહોતી. એ તો દેવોને પણ પોતાના રૂપથી મોહી લે એવી હતી.
નલશ્ચ નરશાર્દૂલો રૂપેણાપ્રતિમો ભુવિ। કંદર્પ ઇવ રૂપેણ મૂર્તિમાનભવત્સ્વયમ્
નલ પણ મનુષ્યોમાં વાઘ સમાન અને રૂપમાં અદ્વિતીય હતો. જાણે કામદેવ પોતે માનવ સ્વરૂપે અવતર્યો હોય એવી તેની સુંદરતા હતી.
તસ્યાઃ સમીપે તુ નલં પ્રશશંસુઃ કુતૂહલાત્। નૈષધસ્ય સમીપે તુ દમયન્તીં પુનઃ પુનઃ
લોકો ઉત્સુકતાથી દમયંતીના આસપાસ નલની પ્રશંસા કરતા અને નિષધના રાજા પાસે દમયંતીની વારંવાર પ્રશંસા કરતા.