નિરસ્ય વિદુરં ભીષ્મં દ્રોણં શારદ્વતં કૃપમ્। વિગ્રહે તુમુલે તસ્મિન્દહન્ક્ષત્રં પરસ્પરમ્
વિદુર, ભીષ્મ, દ્રોણ, શારદ્વત અને કૃપને અવગણીને, એ ભયાનક ઝઘડામાં ક્ષત્રિયો પરસ્પર દુશ્મનાઈથી સળગ્યા.
જયત્સુ પાણ્ડુપુત્રેષુ શ્રુત્વા સુમહદપ્રિયમ્। દુર્યોધનમતં જ્ઞાત્વા કર્ણસ્ય શકુનેસ્તથા
પાંડુપુત્રો જીત્યા ત્યારે, એ મોટું દુઃખ સાંભળીને અને દુર્યોધન, કર્ણ અને શકુનીના ઇરાદા જાણી...
ધૃતરાષ્ટ્રશ્ચિરં ધ્યાત્વા સંજયં વાક્યમબ્રવીત્। શૃણુ સંજય સર્વં મે નચાસૂયિતુમર્હસિ
ધૃતરાષ્ટ્રે લાંબા વિચાર પછી સંજયને કહ્યું: 'સંજય, હવે મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળ અને મનમાં કોઈ દુઃખ ન રાખજે.'
શ્રુતવાનસિ મેધાવી બુદ્ધિમાન્પ્રાજ્ઞસંમતઃ। ન વિગ્રહે મમ મતિર્ન ચ પ્રીયે કુલક્ષયે
તુ તો વિદ્વાન, બુદ્ધિશાળી અને સમજદાર છે. મને ઝઘડામાં કોઈ રસ નથી અને કુટુંબના વિનાશમાં પણ મને આનંદ નથી.
ન મે વિશેષઃ પુત્રેષુ સ્વેષુ પામ્ડુસુતેષુ વા। વૃદ્ધં મામભ્યસૂયન્તિ પુત્રા મન્યુપરાયણાઃ
મારે માટે મારા પુત્રો અને પાંડુના પુત્રોમાં કોઈ ફરક નથી. છતાં મારા પુત્રો, ગુસ્સાવાળા છે, તેઓ મારી ઉંમર જોઈને પણ મને દોષ આપે છે.
અહં ત્વચક્ષુઃ કાર્પણ્યાત્પુત્રપ્રીત્યા સહામિ તત્। મુહ્યન્તં ચાનુમુહ્યામિ દુર્યોધનમચેતનમ્
મારે આંખો નથી, પણ પુત્રપ્રેમ અને નબળાઈને કારણે હું બધું સહન કરું છું. દુર્યોધનની મૂર્ખાઈથી હું પણ ગુંચવાઈ ગયો છું.
રાજસૂયે શ્રિયં દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવસ્ય મહૌજસઃ। તચ્ચાવહસનં પ્રાપ્ય સભારોહણદર્શને
રાજસૂય યજ્ઞમાં જ્યારે મેં પાંડવની મહિમા અને વૈભવ જોયું અને તેના સિંહાસન પર બેસવાનો દૃશ્ય જોયો, ત્યારે મારા પુત્રને અપમાન સહન કરવું પડ્યું.
અમર્ષિતઃ સ્વયં જેતુમશક્તઃ પાણ્ડવાન્રણે। નિરુત્સાહશ્ચ સંપ્રાપ્તું સુશ્રિયં ક્ષત્રિયોઽપિ સન્
પાંડવો સામે યુદ્ધમાં હારીને, ગુસ્સામાં પણ, મારા પુત્રે કશુ જ જીત્યું નહીં અને ક્ષત્રિય હોવા છતાં તે હિંમત ગુમાવી બેઠો.
ગાન્ધારરાજસહિતશ્છદ્મદ્યૂતમમન્ત્રયત્। તત્ર યદ્યદ્યથા જ્ઞાતં મયાં સંજય તચ્છૃણુ
ગાંધીરના રાજા સાથે મળી તેણે કપટથી જૂઆ રમવાનું યોજના બનાવી. સંજય, ત્યાં જે થયું તે બધું મને જેટલું ખબર છે, તે તું સાંભળ.
શ્રુત્વા તુ મમ વાક્યાનિ બુદ્ધિયુક્તાનિ તત્ત્વતઃ। તતો જ્ઞાસ્યસિ માં સૌતે પ્રજ્ઞાટચક્ષુષમિત્યુત
જ્યારે તું મારી વાતો સાચી સમજણ અને વિચારપૂર્વક સાંભળશે, ત્યારે તને ખબર પડશે કે હું પણ સમજદારીથી જોઈ શકું છું.
યદાઽશ્રૌષં ધનુરાયમ્ય ચિત્રં વિદ્ધં લક્ષ્યં પાતિતં વૈ પૃથિવ્યામ્। કૃષ્ણાં હૃતાં પ્રેક્ષતાં સર્વરાજ્ઞાં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે અર્જુને ધનુષ ખેંચી નિશાન ભેદ્યું અને પૃથ્વી પર પાડી દીધું, અને કૃષ્ણા (દ્રૌપદી)ને બધા રાજાઓ સામે જીત્યો, ત્યારે સંજય, મને જીતવાની આશા રહી નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં દ્વારકાયાં સુભદ્રાં પ્રસહ્યોઢાં માધવીમર્જુનેન। ઇન્દ્રપ્રસ્થં વૃષ્ણિવીરૌ ચ યાતૌ તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે દ્વારકાની સુભદ્રાને અર્જુને બળજબરીથી લગ્ન કર્યા અને વૃષ્ણિ વંશના બે વીર ઇન્દ્રપ્રસ્થ ગયા, ત્યારે પણ સંજય, મને જીતવાની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં દેવરાજં પ્રવૃષ્ટં શરૈર્દિવ્યૈર્વારિતં ચાર્જુનેન। અગ્નિં તથા તર્પિતં ખાણ્ડવે ચ તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે અર્જુને દેવરાજને દિવ્ય બાણોથી પરાસ્ત કર્યો અને ખાંડવ વનમાં અગ્નિ દેવ તૃપ્ત થયા, ત્યારે પણ સંજય, મને જીતવાની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં જાતુષાદ્વેશ્મનસ્તા- ન્મુક્તાન્પાર્થાન્પઞ્ચ કુન્ત્યા સમેતાન્। યુક્તં ચૈષાં વિદુરં સ્વાર્થસિદ્ધ્યૈ તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે કુંતીના પાંચે પુત્રો લાકડાના મહેલમાંથી બચી ગયા અને વિદુરે તેમની મદદ કરી, ત્યારે પણ સંજય, મને જીતવાની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં દ્રૌપદીં રઙ્ગમધ્યે લક્ષ્યં ભિત્ત્વા નિર્જિતામર્જુનેન। શૂરાન્પઞ્ચાલાન્પાણ્ડવેયાંશ્ચ યુક્તાં- સ્તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે અર્જુને મંચ પર નિશાન ભેદી દ્રૌપદીને જીતવી, અને પાંડવ-પાંચાલ વીરોએ એકતા પામી, ત્યારે પણ સંજય, મને જીતવાની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં માગધાનાં વરિષ્ઠં જરાસન્ધં ક્ષ્વમધ્યે જ્વલન્તમ્। દોર્ભ્યાં હતં ભીમસેનેન ગત્વા તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે ભીમસેને એકલાં જ યુદ્ધમાં મગધના શ્રેષ્ઠ જરાસંધને મારી નાખ્યો, ત્યારે પણ સંજય, મને જીતવાની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં દિગ્જયે પાણ્ડુપુત્રૈ- ર્વશીકૃતાન્ભૂમિપાલાન્પ્રસહ્ય। મહાક્રતું રાજસૂયં કૃતં ચ તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે પાંડુપુત્રોએ દિશા વિજય કરીને બધા રાજાઓને જીત્યા અને મહાન રાજસૂય યજ્ઞ કર્યો, ત્યારે પણ સંજય, મને જીતવાની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં દ્રૌપદીમશ્રુકણ્ઠીં સભાં નીતાં દુઃખિતામેકવસ્ત્રામ્। રજસ્વલાં નાથવતીમનાથવ- ત્તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે દ્રૌપદી રડતી, દુઃખી, એક વસ્ત્રમાં, રજસ્વલા અવસ્થામાં સભામાં ખેંચાઈ આવી, અને હોવા છતાં પણ અનાથ જેવી બની, ત્યારે પણ સંજય, મને જીતવાની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં વાસસાં તત્ર રાશિં સમાક્ષિપત્કિતવો મન્દબુદ્ધિઃ। દુઃશાસનો ગતવાન્નૈવં ચાન્તં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે દુશાસને ત્યાં કપડાંનો ઢગલો એકઠો કર્યો અને મૂર્ખતાથી એ બધું અટકાવ્યું નહીં, ત્યારે પણ સંજય, મને જીતવાની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં હૃતરાજ્યં યુધિષ્ઠિરં પરાજિતં સૌબલેનાક્ષવત્યામ્। અન્વાગતં ભ્રાતૃભિરપ્રમેયૈ- સ્તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે યુધિષ્ઠિરને શકુનિએ જૂવામાં હરાવ્યો, રાજપદ છીનવી લીધું અને તેના અપ્રતિમ ભાઈઓ પણ તેની સાથે ગયા, ત્યારે પણ સંજય, મને જીતવાની આશા નહોતી.
યદાશ્રૌષં વિવિધાસ્તત્ર ચેષ્ટા ધર્માત્મનાં પ્રસ્થિતાનાં વનાય। જ્યેષ્ઠપ્રીત્યા ક્લિશ્યતાં પાણ્ડવાનાં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
હું જ્યારે સાંભળ્યું કે ધર્મવંત પાંડવો પોતાના મોટા ભાઈ માટે પ્રેમથી વનમાં ગયા અને અનેક દુઃખ સહન કર્યા, ત્યારે, સંજય, મને જીતવાની આશા રહી નહોતી.
યદાઽ?શ્રૌષં સ્નાતકાનાં સહસ્રૈ- રન્વાગતં ધર્મરાજં વનસ્થમ્। ભિક્ષાભુજાં બ્રાહ્મણાનાં મહાત્મનાં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
હું જ્યારે સાંભળ્યું કે ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર વનમાં રહ્યા ત્યારે હજારો ભિક્ષાથી જીવન ગુજારતા મહાન બ્રાહ્મણો તેમના સાથે જોડાયા, ત્યારે, સંજય, મને જીતવાની આશા રહી નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં વનવાસેન પાર્થા- ન્સમાગતાન્મહર્ષિભિઃ પુરાણૈઃ। ઉપાસ્યમાનાન્સગણૈર્જાતસખ્યાં- સ્તદા નાશંસે વિજયાય સંજર્ય
હું જ્યારે સાંભળ્યું કે પૃથાપુત્રો વનમાં રહ્યા ત્યારે પ્રાચીન મહર્ષિઓ અને તેમના શિષ્યો સાથે મળીને તેમના મિત્ર અને સેવક બન્યા, ત્યારે, સંજય, મને જીતવાની આશા રહી નહોતી.
યદાશ્રૌષં ત્રિદિવસ્થં ધનંજયં શક્રાત્સાક્ષાદ્દિવ્યમસ્ત્રં યથાવત્। અધીયાનં શંસિતં સત્યસન્ધં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
હું જ્યારે સાંભળ્યું કે ધનંજયે સ્વર્ગમાં ઇન્દ્ર પાસે થી સીધા જ દિવ્ય શસ્ત્રો મેળવ્યા અને સાચા મનથી શીખ્યા, ત્યારે, સંજય, મને જીતવાની આશા રહી નહોતી.
યદાઽશ્રોષં કાલકેયાસ્તતસ્તે પૌલોમાનો વરદાનાચ્ચ દૃપ્તાઃ। દેવૈરજેયા નિર્જિતાશ્ચાર્જુનેન તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
હું જ્યારે સાંભળ્યું કે કાલકેયો અને ગર્વીલા પૌલોમો, જેમને દેવતાઓ પણ હરાવી શકતા નહોતા, તે સૌ અર્જુને હરાવ્યા, ત્યારે, સંજય, મને જીતવાની આશા રહી નહોતી.
યદાઽશ્રૌષમસુરાણાં વધાર્થે કિરીટિનં યાન્તમમિત્રકર્શનમ્। કૃતાર્થં ચાપ્યાગતં શક્રલોકા- ત્તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
હું જ્યારે સાંભળ્યું કે મુક્તા ધારણ કરનાર અર્જુન અસુરોનો વિનાશ કરવા ગયો અને ઇન્દ્રલોકથી સફળતાપૂર્વક પરત આવ્યો, ત્યારે, સંજય, મને જીતવાની આશા રહી નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં તીર્થયાત્રાપ્રવૃત્તં પાણ્ડોઃ સુતં સહિતં લોમશેન। બૃહદશ્વાદક્ષહૃદયં ચ પ્રાપ્તં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
હું જ્યારે સાંભળ્યું કે પાંડુપુત્ર લોમશ સાથે તીર્થયાત્રા પર નીકળ્યા અને બૃહદશ્વ પાસેથી જુગારનું રહસ્ય જાણ્યું, ત્યારે, સંજય, મને જીતવાની આશા રહી નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં વૈશ્રવણેન સાર્ધં સમાગતં ભીમન્યાંશ્ચ પાર્થાન્। તસ્મિન્દેશે માનુષાણામગમ્યે તદા નાશંસિ વિજયાય સંજયા
હું જ્યારે સાંભળ્યું કે ભીમ અને બીજા પાંડવો માનવો માટે અપ્રાપ્ય એવા પ્રદેશમાં વૈશ્વરવણ સાથે મળ્યા, ત્યારે, સંજય, મને જીતવાની આશા રહી નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં ઘોષયાત્રાગતાનાં બન્ધં ગન્ધર્વૈર્મોક્ષણં ચાર્જુનેન। સ્વેષાં સુતાનાં કર્ણબુદ્ધૌ રતાનાં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
હું જ્યારે સાંભળ્યું કે ગૌચર યાત્રા દરમ્યાન મારા પુત્રો ગંધર્વો દ્વારા પકડાયા અને અર્જુને તેમને મુક્ત કર્યા, ત્યારે, સંજય, મને જીતવાની આશા રહી નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં યક્ષરૂપેણ ધર્મં સમાગતં ધર્મરાજેન સૂત। પ્રશ્નાન્કાંશ્ચિદ્વિબ્રુવાણં ચ સમ્યક્ તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
હું જ્યારે સાંભળ્યું કે યુધિષ્ઠિરે યક્ષ રૂપે આવેલા ધર્મ સાથે મુલાકાત કરી અને તેણે પુછેલા બધા પ્રશ્નોના યોગ્ય જવાબ આપ્યા, ત્યારે, સંજય, મને જીતવાની આશા રહી નહોતી.