યો ન યાતયતે વૈરમલ્પસત્વોદ્યમઃ પુમાન્। અફલં જન્મ તસ્યાહં મન્યે દુર્જાતજીવિનઃ
જે પુરુષ દુશ્મનાવટ દૂર કરતો નથી, જેમાં શક્તિ અને મહેનત ઓછી છે, એનું જન્મ વ્યર્થ છે, એમ હું માનું છું; એ દુર્ભાગ્યથી જીવે છે.
હૈરણ્યૌ ભવતો બાહૂ શ્રુતિર્ભવતિ પાર્થિવી। હત્વા દ્વિષન્તં સંગ્રામે ભુઙ્ક્ષ્વ બાહુજિતં વસુ
તારા બાહુ સોનાની જેમ તેજસ્વી છે, તારી કીર્તિ આખી ધરતી પર પ્રસરી છે; યુદ્ધમાં દુશ્મનને હરાવીને, તારા બાહુએ જીતેલું ધન આનંદથી ભોગવી.
હત્વા વૈ પુરુષો રાજન્નિકર્તારમરિંદમ્। અહ્નાય નરકં ગચ્છેત્સ્વર્ગેણાસ્ય સ સંમિતઃ
જે પુરુષ રાજાને કે દુશ્મનને કે પાપી ને મારે છે, હે દુશ્મનવિજયી, એ નરકમાં જતો નથી, પણ સ્વર્ગના સમાન માનવામાં આવે છે.
અમર્ષજો હિ સંતાપઃ પાવકાદ્દીપ્તિમત્તરઃ। યેનાહમભિસંતપ્તો ન નક્તં ન દિવા શયે
અપમાનથી જે દુઃખ થાય છે એ અગ્નિ કરતાં પણ વધુ પ્રખર છે; એ દુઃખથી હું એટલો પીડાયેલો છું કે રાતે કે દિવસે ઊંઘી શકતો નથી.
અયં ચ પાર્થો બીભત્સુર્વરિષ્ઠો જ્યાવિકર્ષણે। આસ્તે પરમસંતપ્તો નૂનં સિંહ ઇવાશયે
આ પાર્થે, ભયંકર ધનુર્ધર, પણ ખૂબ જ દુઃખી થઈને, સિંહ પોતાની ગુફામાં બેઠો હોય એમ બેઠો છે.
યોઽયમેકો નુદેત્સર્વાંલ્લોકે રાજન્ધનુર્ભૃતઃ। સોયમાત્મજમૂષ્માણં ગ્રહાહસ્તીવ યચ્છતિ
મહારાજ, આ એકલો જ દુનિયાના બધા ધનુર્ધરોને હાંકી શકે છે; છતાં પોતાનાં પુત્રને, મહાવટાળાના હાથમાં હાથી હોય એમ, રોકી રાખે છે.
નકુલઃ સહદેવશ્ચ વૃદ્ધા માતા ચ વીરસૂઃ। તવૈવ પ્રિયમિચ્છન્ત આસતે જડમૂકવત્
નકુલ, સહદેવ અને વીર પુત્રોને જન્મ આપનાર વૃદ્ધ માતા, તારો હિત જ ઈચ્છીને, મૌન અને નિર્વિકાર બનીને બેઠા છે.
સર્વે તેઽપ્રિયમિચ્છન્તિ બાન્ધવાઃ સહ સૃઞ્જયૈઃ। અહમેકશ્ચ સંતપ્તો માતા ચ પ્રતિબિન્ધ્યતઃ
તમારા બધા સગાં અને શ્રુંજયો, તને ન ગમતું જ ઈચ્છે છે; હું એકલો અને માતા, હે પ્રતિબંધકપુત્ર, દુઃખી છીએ.
પ્રિયમેવ તુ સર્વેષાં યદ્બ્રવીમ્યુત કિંચન। સર્વે હિ વ્યસનં પ્રાપ્તાઃ સર્વે યુદ્ધાભિનન્દિનઃ
હું જે કહું છું એ બધાને પ્રિય જ છે; કેમ કે બધા દુઃખમાં છે અને બધા યુદ્ધની ઈચ્છા રાખે છે.
નાતઃ પાપીયસી કાચિદાપદ્રાજન્ભવિષ્યતિ। યન્નો નીચૈરલ્પબલૈ રાજ્યમાચ્છિદ્ય ભુજ્યતે
મહારાજ, આથી વધારે દુષ્કર્મ અને દુઃખદ ઘટના બીજું કંઈ નથી: કે નબળા અને નીચ માણસો આપણું રાજ્ય કબજે કરીને ભોગવે છે.
શીલદોષાદ્ધૃણાવિષ્ટ આનૃશંસ્યાત્પરંતપ। ક્લેશાંસ્તિતિક્ષસે રાજન્નાન્યઃ કશ્ચિત્પ્રશંસતિ
તારા સ્વભાવની દયાળુતા કારણે, હે દુશ્મનવિનાશક, તું દુઃખ સહન કરે છે; પણ આને બીજું કોઈ વખાણતું નથી.
શ્રોત્રિયસ્યેવ તે રાજન્મન્દકસ્યાવિપશ્ચિતઃ। અનુવાકહતા બુદ્ધિર્નૈષા તત્ત્વાર્થદર્શિની
મહારાજ, તારી બુદ્ધિ એ મંદમતિ અને અજ્ઞાન બ્રાહ્મણ જેવી છે, જેનું મન માત્ર પાઠ કરવાથી બગડી ગયું છે; એ સાચો અર્થ જોઈ શકતી નથી.
ઘૃણી બ્રાહ્મણરૂપોસિ કથં ક્ષત્રેષ્વજાયથાઃ। અસ્યાં હિ યોનૌ જાયન્તે પ્રાયશઃ ક્રૂરબુદ્ધયઃ
તુ દયાળુ છે અને બ્રાહ્મણ જેવો દેખાય છે, પણ તું ક્ષત્રિયોમાં કેમ જન્મ્યો? કેમ કે આ વંશમાં તો મોટાભાગે ક્રૂરમન વાળા લોકો જન્મે છે.
અશ્રૌષીસ્ત્વં રાજધર્માન્યથા વૈ મનુરબ્રવીત્। ક્રૂરાન્નિકૃતિસંપન્નાન્વિહિતાનશમાત્મકાન્
તમે રાજધર્મો તો સાંભળ્યા છે, જેમ મનુએ કહ્યું છે; એ ધર્મો તો ક્રૂર, કપટમાં નિપુણ અને નિર્દય લોકો માટે જ નિર્ધારિત છે.
ધાર્તરાષ્ટ્રાન્મહારાજ ક્ષમસે કિં દુરાત્મનઃ। કર્તવ્યે પુરુષવ્યાઘ્ર કિમાસ્સે પીઠસર્પવત્
હે મહારાજ, તમે ધૃતરાષ્ટ્રના દુષ્ટ પુત્રોને શા માટે સહન કરો છો? હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, જ્યારે કામ કરવાનું હોય ત્યારે તમે પીઠ પર વળેલા સાપની જેમ શા માટે શાંત બેઠા રહો છો?
બુદ્ધ્યા વીર્યેણ સંયુક્તઃ શ્રુતેનાભિજનેન ચ। તૃણાનાં મુષ્ટિનૈકેન હિમવન્તં ચ પર્વતમ્। છન્નમિચ્છસિ કૌન્તેય યોઽસ્માન્સંવર્તુમિચ્છસિ
કુંતીપુત્ર, તારી પાસે બુદ્ધિ, બળ, જ્ઞાન અને ઉચિત વંશ છે, તો પણ શું તું એક મુઠ્ઠી ઘાસથી હિમાલયને છુપાવવા ઈચ્છે છે? તું અમને છુપાવવાનો પ્રયાસ કરે છે?
અજ્ઞાતચર્યાગૂઢેન પૃથિવ્યાં વિશ્રુતેન ચ। દિવીવ પાર્થ સૂર્યેણ ન શક્યાઽઽચરિતું ત્વયા
પૃથ્વી પર તારી ખ્યાતિ પ્રસિદ્ધ છે, તું છુપાઈને કે ખુલ્લેઆમ ફર, પણ પાર્થ, જેમ આકાશમાં સૂર્ય છુપાઈ શકતો નથી, તેમ તું પણ છુપાઈ શકતો નથી.
બૃહત્સાલ ઇવાનૂપે શાખાપુષ્પપલાવાન્। હસ્તી શ્વેત ઇવાજ્ઞાતઃ કથં જિષ્ણુશ્ચરિષ્તિ
મોટા સાળ વૃક્ષની જેમ, જેની ડાળીઓ, ફૂલો અને પાંદડા ભરપૂર છે, અથવા સફેદ હાથીની જેમ, અર્જુન કેવી રીતે અજાણ્યો રહી શકે?
ઇમૌ ચ સિંહસંકાશૌ ભ્રાતરૌ સહિતૌ શિશૂ। નકુલઃ સહદેવશ્ચ કથં પાર્થ ચરિષ્યતઃ
અને આ બે ભાઈઓ, નકુલ અને સહદેવ, સિંહ સમાન અને હંમેશા સાથે રહે છે, પાર્થ, તેઓ કેવી રીતે અજાણ્યા રહી શકે?
પુણ્યકીર્તી રાજપુત્રી દ્રૌપદી વીરસૂરિયમ્। વિશ્રુતા કથમજ્ઞાતા કૃષ્ણા પાર્થ ચરિષ્યતિ
પુણ્યવંતી અને વિરસંતાનની માતા, રાજકુમારી દ્રૌપદી, જેની કીર્તિ સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ છે, પાર્થ, કૃષ્ણા કેવી રીતે અજાણ્યા રહી શકે?
માં ચાપિ રાજઞ્જાનન્તિ હ્યાકુમારમિમાઃ પ્રજાઃ। અજ્ઞાતચર્યાં પશ્યન્તિ મેરોરિવ નિગૂહનમ્
હે રાજા, મને પણ આ પ્રજાઓ યુવાન રાજકુમાર તરીકે ઓળખે છે; મારી છુપાઈને તેઓ મેરુ પર્વતને છુપાવા જેટલી અશક્ય માને છે.
તથૈવ બહવ્રોઽસ્માભી રાષ્ટ્રેભ્યો વિપ્રવાસિતાઃ। રાજાનો રાજપુત્રાશ્ચ ધાર્તરાષ્ટ્રમનુવ્રતાઃ
એ જ રીતે, ઘણા રાજા અને રાજકુમારો, જેમને અમે તેમના રાજ્યમાંથી દૂર કર્યા છે, તેઓ હજુ પણ ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો તરફ વફાદાર છે.
ન હિ તેઽપ્યુપશામ્યન્તિ નિકૃતા વા નિરાકૃતાઃ। અવશ્યં તૈર્નિકર્તવ્યમસ્માકં તત્પ્રિયૈષિભિઃ
તેઓ પણ શાંત નહીં બેસે, ભલે તેઓ દુઃખી હોય કે ત્યજાયેલા હોય; જે લોકો તેમને ખુશ કરવા માંગે છે, તેઓ નિશ્ચિતપણે અમને નષ્ટ કરવાનો પ્રયાસ કરશે.
તેઽપ્યસ્માસુ પ્રયુઞ્જીરન્પ્રચ્છન્નાન્સુબહૂંશ્ચરાન્। આચક્ષીરંશ્ચ નો જ્ઞાત્વા તતઃ સ્યાત્સુમહદ્ભયમ્
તેઓ પણ અમારે સામે ગુપ્ત રીતે ઘણા ગુપ્તચરો મોકલી શકે છે; જો તેઓ અમને ઓળખી લેશે, તો મોટું સંકટ ઊભું થશે.
અસ્માભિરુષિતાઃ સમ્યગ્વને માસાસ્ત્રયોદશ। પરિમાણએન તાન્પશ્ય તાવતઃ પરિવત્સરાન્
અમે વનમાં ત્રેયોદશ માસ પૂર્ણપણે વિતાવ્યા છે; એ જ સમયને આખા વર્ષનું માપ માન.
અસ્તિ માસઃ પ્રતિનિધિર્યથા પ્રાહુર્મનીષિણઃ। પૂતિકાનિવ સોમસ્ય તથેદં ક્રિયતામિતિ
જેમ વિદ્વાનો કહે છે તેમ એક અધિક માસ હોય છે; જેમ ચંદ્રમાસમાં અધિમાસ આવે છે, તેમ અહીં પણ એ રીતે માનવું જોઈએ.
અથવાઽનડુહે રાજન્સાધને સાધુવાહિને। સૌહિત્યદાનાદેતસ્માદેનસઃ પ્રતિમુચ્યતે
અથવા, હે રાજા, જેમ દુધ ન આપતી ગાય, યોગ્ય વાહન કે મિત્રતા આપવાથી દોષ માફ થાય છે, તેમ એ દોષમાંથી મુક્તિ મળે છે.
તસ્માચ્છત્રુવધે રાજન્ક્રિયતાં નિશ્ચયસ્ત્વયા। ક્ષત્રિયસ્ય હિ સર્વસ્ય નાન્યો ધર્મોસ્તિ સંયુગાત્
એથી, હે રાજા, દુશ્મનના વિનાશનો નિશ્ચય કર; ક્ષત્રિય માટે યુદ્ધ કરતા મોટો ધર્મ બીજો નથી.
ભીમસેનવચઃ શ્રુત્વા કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ। નિઃશ્વસ્ય પુરુષવ્યાઘ્રઃ સંપ્રદધ્યૌ પરંતપઃ
ભીમસેનના વચન સાંભળીને, કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરે ઊંડો શ્વાસ લીધો અને વિચારોમાં ગરકાવ થયો.
શ્રુતા મે રાજધર્માશ્ચ વર્ણાનાં ચ પૃથક્પૃથક્। આયત્યાં ચ તદાત્વે ચ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ
મને રાજધર્મ અને દરેક વર્ણના અલગ-અલગ કર્તવ્ય સમજાયાં છે; જે વર્તમાન અને ભવિષ્ય બંનેને સમજે છે, એ સાચો દ્રષ્ટા છે.