યદા હિ પૂર્વં નિકૃતોનિકૃન્તે- દ્વૈરં સપુષ્પં સફલં વિદિત્વા। મહાગુણં હરતિ હિ પૌરુષેણ તદા વીરો જીવતિ જીવલોકે
જ્યારે કોઈએ છેતરાઈને, પાછું છેતરવું પડે અને દુશ્મનાવ આખરે ફળીફૂલી જાય, ત્યારે પોતાની શક્તિથી વીર પુરુષ મહાન યશ મેળવે છે અને સાચે જીવતો કહેવાય છે.
શ્રિયં ચ લોકે લભતે સમગ્રાં મન્યે ચાસ્મૈ શત્રવઃ સન્નમન્તે। મિત્રાણિ ચૈનમતિરાગાદ્ભજન્તે દેવા ઇવેનદ્રમુપજીવન્તિ ચૈનમ્
એને જગતમાં સંપૂર્ણ સમૃદ્ધિ મળે છે, અને મને લાગે છે કે દુશ્મનો પણ એને વંદન કરે છે; મિત્રો પ્રેમથી એની સેવા કરે છે અને દેવતાઓ જેવી પ્રજાએ પણ એના પર આધાર રાખે છે.
મમ પ્રતિજ્ઞાં ચ નિબોધ સત્યાં વૃણે સત્યમમૃતીજ્જીવિતાચ્ચ। રાજ્યં ચ પુત્રાશ્ચ યશો ધનં ચ સર્વં ન સત્યસ્ય કલામુપૈતિ
મારી સાચી પ્રતિજ્ઞા સાંભળ – હું સત્યને અમરતા અને જીવનથી પણ વધારે પસંદ કરું છું; રાજ્ય, સંતાન, યશ કે ધન – એ બધું પણ સત્યની એક અંશને પણ નથી પહોંચતું.
સન્ધિં કૃત્વૈવ કાલેન હ્યન્તકેન પતત્રિણા। અનન્તેનાપ્રમેયેણ સ્રોતસા સર્વહારિણા
સમયે, પંખી જેવા અંત સાથે, અનંત અને અપરિમિત ધારા જે બધું વહેંચી નાખે છે, એ સાથે શાંતિ કરીને.
પ્રત્યક્ષં મન્યસે કાલં મર્ત્યઃ સન્કાલબન્ધનઃ। ફેનધર્મા મહારાજ ફલધર્મા તથૈવ ચ
માણસે, તું તો સમયને દેખાતો માને છે, પણ તું તો સમયના બંધનમાં બંધાયેલો છે; મહારાજા, તારી સ્થિતિ તો ફેન જેવી અને ફળ જેવી છે.
નિમેષાદપિ કૌન્તેય યસ્યાયુરપચીયતે। સૂચ્યેવાઞ્જનચૂર્ણાનિ કિમિતિ પ્રતિપાલયેત્
કુંતીપુત્ર, પળક ઝપકતાં પણ, માણસનું આયુષ્ય ઘટી જાય છે; જેમ સૂઈ પરથી કાજળની ભૂકી પડી જાય છે, એમ પછી શા માટે વિલંબ કરવો?
યો નૂનમમિતાયુઃ સ્યાદથવાઽઽયુઃપ્રમાણવિત્। સ કાલં વૈ પ્રતીક્ષેત સર્વપ્રત્યક્ષદર્શિવાન્
જેને જીવનનો અંત નથી કે જીવન કેટલું છે એ જાણે છે, એ માણસે બધું પોતાની આંખે જોઈને યોગ્ય સમયની રાહ જોવી જોઈએ.
પ્રતીક્ષ્યમાણઃ કાલો નઃ સમા રાજંસ્ત્રયોદશ। આયુષોપચયં કૃત્વા મરણાયોપનેષ્યતિ
મહારાજ, આપણે યોગ્ય સમયની રાહ જોતા રહીશું તો ત્રેયોદશ વર્ષ વીતી જશે; આ સમયમાં આયુષ્ય વધશે અને અંતે સમય આપણને મૃત્યુ તરફ લઈ જશે.
શરીરિણાં હિ મરણં શરીરે નિત્યમાશ્રિતમ્। પ્રાગેવ મરણાત્તસ્માદ્રાજ્યાયૈવ ઘટામહે
માણસના શરીરમાં મૃત્યુ હંમેશા રહેલું છે; એટલે મૃત્યુ આવે એના પહેલાં આપણે રાજ્ય મેળવવા માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.
યો ન યાતિ પ્રસંખ્યાનમસ્પષ્ટો ભૂમિવર્ધનઃ। અયાતયિત્વા વૈરાણિ સોઽવસીદતિ ગૌરિવ
જે માણસ વિચાર વિમર્શ કરતો નથી, સ્પષ્ટ નથી અને જમીન વધારતો જાય છે, પણ દુશ્મનાવટ દૂર કરતો નથી, એ ગાયની જેમ નીચે પડી જાય છે.
યો ન યાતયતે વૈરમલ્પસત્વોદ્યમઃ પુમાન્। અફલં જન્મ તસ્યાહં મન્યે દુર્જાતજીવિનઃ
જે પુરુષ દુશ્મનાવટ દૂર કરતો નથી, જેમાં શક્તિ અને મહેનત ઓછી છે, એનું જન્મ વ્યર્થ છે, એમ હું માનું છું; એ દુર્ભાગ્યથી જીવે છે.
હૈરણ્યૌ ભવતો બાહૂ શ્રુતિર્ભવતિ પાર્થિવી। હત્વા દ્વિષન્તં સંગ્રામે ભુઙ્ક્ષ્વ બાહુજિતં વસુ
તારા બાહુ સોનાની જેમ તેજસ્વી છે, તારી કીર્તિ આખી ધરતી પર પ્રસરી છે; યુદ્ધમાં દુશ્મનને હરાવીને, તારા બાહુએ જીતેલું ધન આનંદથી ભોગવી.
હત્વા વૈ પુરુષો રાજન્નિકર્તારમરિંદમ્। અહ્નાય નરકં ગચ્છેત્સ્વર્ગેણાસ્ય સ સંમિતઃ
જે પુરુષ રાજાને કે દુશ્મનને કે પાપી ને મારે છે, હે દુશ્મનવિજયી, એ નરકમાં જતો નથી, પણ સ્વર્ગના સમાન માનવામાં આવે છે.
અમર્ષજો હિ સંતાપઃ પાવકાદ્દીપ્તિમત્તરઃ। યેનાહમભિસંતપ્તો ન નક્તં ન દિવા શયે
અપમાનથી જે દુઃખ થાય છે એ અગ્નિ કરતાં પણ વધુ પ્રખર છે; એ દુઃખથી હું એટલો પીડાયેલો છું કે રાતે કે દિવસે ઊંઘી શકતો નથી.
અયં ચ પાર્થો બીભત્સુર્વરિષ્ઠો જ્યાવિકર્ષણે। આસ્તે પરમસંતપ્તો નૂનં સિંહ ઇવાશયે
આ પાર્થે, ભયંકર ધનુર્ધર, પણ ખૂબ જ દુઃખી થઈને, સિંહ પોતાની ગુફામાં બેઠો હોય એમ બેઠો છે.
યોઽયમેકો નુદેત્સર્વાંલ્લોકે રાજન્ધનુર્ભૃતઃ। સોયમાત્મજમૂષ્માણં ગ્રહાહસ્તીવ યચ્છતિ
મહારાજ, આ એકલો જ દુનિયાના બધા ધનુર્ધરોને હાંકી શકે છે; છતાં પોતાનાં પુત્રને, મહાવટાળાના હાથમાં હાથી હોય એમ, રોકી રાખે છે.
નકુલઃ સહદેવશ્ચ વૃદ્ધા માતા ચ વીરસૂઃ। તવૈવ પ્રિયમિચ્છન્ત આસતે જડમૂકવત્
નકુલ, સહદેવ અને વીર પુત્રોને જન્મ આપનાર વૃદ્ધ માતા, તારો હિત જ ઈચ્છીને, મૌન અને નિર્વિકાર બનીને બેઠા છે.
સર્વે તેઽપ્રિયમિચ્છન્તિ બાન્ધવાઃ સહ સૃઞ્જયૈઃ। અહમેકશ્ચ સંતપ્તો માતા ચ પ્રતિબિન્ધ્યતઃ
તમારા બધા સગાં અને શ્રુંજયો, તને ન ગમતું જ ઈચ્છે છે; હું એકલો અને માતા, હે પ્રતિબંધકપુત્ર, દુઃખી છીએ.
પ્રિયમેવ તુ સર્વેષાં યદ્બ્રવીમ્યુત કિંચન। સર્વે હિ વ્યસનં પ્રાપ્તાઃ સર્વે યુદ્ધાભિનન્દિનઃ
હું જે કહું છું એ બધાને પ્રિય જ છે; કેમ કે બધા દુઃખમાં છે અને બધા યુદ્ધની ઈચ્છા રાખે છે.
નાતઃ પાપીયસી કાચિદાપદ્રાજન્ભવિષ્યતિ। યન્નો નીચૈરલ્પબલૈ રાજ્યમાચ્છિદ્ય ભુજ્યતે
મહારાજ, આથી વધારે દુષ્કર્મ અને દુઃખદ ઘટના બીજું કંઈ નથી: કે નબળા અને નીચ માણસો આપણું રાજ્ય કબજે કરીને ભોગવે છે.
શીલદોષાદ્ધૃણાવિષ્ટ આનૃશંસ્યાત્પરંતપ। ક્લેશાંસ્તિતિક્ષસે રાજન્નાન્યઃ કશ્ચિત્પ્રશંસતિ
તારા સ્વભાવની દયાળુતા કારણે, હે દુશ્મનવિનાશક, તું દુઃખ સહન કરે છે; પણ આને બીજું કોઈ વખાણતું નથી.
શ્રોત્રિયસ્યેવ તે રાજન્મન્દકસ્યાવિપશ્ચિતઃ। અનુવાકહતા બુદ્ધિર્નૈષા તત્ત્વાર્થદર્શિની
મહારાજ, તારી બુદ્ધિ એ મંદમતિ અને અજ્ઞાન બ્રાહ્મણ જેવી છે, જેનું મન માત્ર પાઠ કરવાથી બગડી ગયું છે; એ સાચો અર્થ જોઈ શકતી નથી.
ઘૃણી બ્રાહ્મણરૂપોસિ કથં ક્ષત્રેષ્વજાયથાઃ। અસ્યાં હિ યોનૌ જાયન્તે પ્રાયશઃ ક્રૂરબુદ્ધયઃ
તુ દયાળુ છે અને બ્રાહ્મણ જેવો દેખાય છે, પણ તું ક્ષત્રિયોમાં કેમ જન્મ્યો? કેમ કે આ વંશમાં તો મોટાભાગે ક્રૂરમન વાળા લોકો જન્મે છે.
અશ્રૌષીસ્ત્વં રાજધર્માન્યથા વૈ મનુરબ્રવીત્। ક્રૂરાન્નિકૃતિસંપન્નાન્વિહિતાનશમાત્મકાન્
તમે રાજધર્મો તો સાંભળ્યા છે, જેમ મનુએ કહ્યું છે; એ ધર્મો તો ક્રૂર, કપટમાં નિપુણ અને નિર્દય લોકો માટે જ નિર્ધારિત છે.
ધાર્તરાષ્ટ્રાન્મહારાજ ક્ષમસે કિં દુરાત્મનઃ। કર્તવ્યે પુરુષવ્યાઘ્ર કિમાસ્સે પીઠસર્પવત્
હે મહારાજ, તમે ધૃતરાષ્ટ્રના દુષ્ટ પુત્રોને શા માટે સહન કરો છો? હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, જ્યારે કામ કરવાનું હોય ત્યારે તમે પીઠ પર વળેલા સાપની જેમ શા માટે શાંત બેઠા રહો છો?
બુદ્ધ્યા વીર્યેણ સંયુક્તઃ શ્રુતેનાભિજનેન ચ। તૃણાનાં મુષ્ટિનૈકેન હિમવન્તં ચ પર્વતમ્। છન્નમિચ્છસિ કૌન્તેય યોઽસ્માન્સંવર્તુમિચ્છસિ
કુંતીપુત્ર, તારી પાસે બુદ્ધિ, બળ, જ્ઞાન અને ઉચિત વંશ છે, તો પણ શું તું એક મુઠ્ઠી ઘાસથી હિમાલયને છુપાવવા ઈચ્છે છે? તું અમને છુપાવવાનો પ્રયાસ કરે છે?
અજ્ઞાતચર્યાગૂઢેન પૃથિવ્યાં વિશ્રુતેન ચ। દિવીવ પાર્થ સૂર્યેણ ન શક્યાઽઽચરિતું ત્વયા
પૃથ્વી પર તારી ખ્યાતિ પ્રસિદ્ધ છે, તું છુપાઈને કે ખુલ્લેઆમ ફર, પણ પાર્થ, જેમ આકાશમાં સૂર્ય છુપાઈ શકતો નથી, તેમ તું પણ છુપાઈ શકતો નથી.
બૃહત્સાલ ઇવાનૂપે શાખાપુષ્પપલાવાન્। હસ્તી શ્વેત ઇવાજ્ઞાતઃ કથં જિષ્ણુશ્ચરિષ્તિ
મોટા સાળ વૃક્ષની જેમ, જેની ડાળીઓ, ફૂલો અને પાંદડા ભરપૂર છે, અથવા સફેદ હાથીની જેમ, અર્જુન કેવી રીતે અજાણ્યો રહી શકે?
ઇમૌ ચ સિંહસંકાશૌ ભ્રાતરૌ સહિતૌ શિશૂ। નકુલઃ સહદેવશ્ચ કથં પાર્થ ચરિષ્યતઃ
અને આ બે ભાઈઓ, નકુલ અને સહદેવ, સિંહ સમાન અને હંમેશા સાથે રહે છે, પાર્થ, તેઓ કેવી રીતે અજાણ્યા રહી શકે?
પુણ્યકીર્તી રાજપુત્રી દ્રૌપદી વીરસૂરિયમ્। વિશ્રુતા કથમજ્ઞાતા કૃષ્ણા પાર્થ ચરિષ્યતિ
પુણ્યવંતી અને વિરસંતાનની માતા, રાજકુમારી દ્રૌપદી, જેની કીર્તિ સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ છે, પાર્થ, કૃષ્ણા કેવી રીતે અજાણ્યા રહી શકે?