રાજ્ઞા પરિક્ષિતા તાત મૃગયાં પરિધાવતા। અવસક્તઃ પિતુસ્તેઽદ્ય મૃતઃ સ્કન્ધે ભુજઙ્ગમઃ
પિતા, આજે તારા પિતાના ખભા પર મરેલું સાપ છે, કારણ કે અભિમન્યુપુત્ર રાજા પરિક્ષિત શિકાર માટે ફરતો હતો.
કિં મે પિત્રા કૃતં તસ્ય રાજ્ઞોઽનિષ્ટં દુરાત્મનઃ। બ્રૂહિ તત્કૃશ તત્ત્વેન પશ્ય મે તપસો બલમ્
મારા પિતાએ એ દુષ્ટ રાજાને શું અયોગ્ય કર્યું? કૃશ, તું સાચું કહેજે; હવે મારા તપશ્ચર્યાનો બળ જો.
સ રાજા મૃગયાં યાતઃ પરિક્ષિદભિમન્યુજઃ। સસાર મૃગમેકાકી વિદ્ધ્વા બાણેન શીઘ્રગમ્
અભિમન્યુના પુત્ર રાજા પરિક્ષિત શિકાર માટે ગયો હતો; તેણે એક હરણને ઝડપથી તીર મારીને એકલો પીછો કર્યો.
ન ચાપશ્યન્મૃગં રાજા ચરંસ્તસ્મિન્મહાવને। પિતરં તે સ દૃષ્ટ્વૈવ પપ્રચ્છાનભિભાષિણમ્
પણ તે મહાવનમાં ફરતો રાજા હરણને જોઈ શક્યો નહીં; ત્યારે તેણે તારા પિતાને જોયા અને પૂછ્યું, પણ પિતાએ જવાબ ન આપ્યો.
તં સ્થાણુભૂતં તિષ્ઠન્તં ક્ષુત્પિપાસાશ્રમાતુરઃ। પુનઃપુનર્મૃગં નષ્ટં પ્રપચ્છ પિતરં તવ
ભૂખ અને તરસથી પીડાતા રાજાએ, સ્થિર ઊભેલા તારા પિતાને વારંવાર ગુમ થયેલા હરણ વિશે પૂછ્યું.
સ ચ મૌનવ્રતોપેતો નૈવ તં પ્રત્યભાષત। તસ્ય રાજા ધનુષ્કોટ્યા સર્પં સ્કન્ધે સમાસજત્
પણ તારા પિતા મૌનવ્રત પાળતા હોવાથી કંઈ બોલ્યા નહીં; એટલે રાજાએ પોતાના ધનુષની ટોચથી તેમના ખભા પર સાપ મૂકી દીધો.
શૃઙ્ગિંસ્તવ પિતા સોઽપિ તથૈવાસ્તે યતવ્રતઃ। સોઽપિ રાજા સ્વનગરં પ્રસ્થિતો ગજસાહ્વયમ્
તમારા પિતા શ્રૃંગી પણ ત્યાં જ, પોતાના વ્રતને પાળતા સ્થિર રહ્યા છે; અને એ રાજા પણ પોતાના શહેર હસ્તિનાપુર તરફ روانા થયો.
શ્રુત્વૈવમૃષિપુત્રસ્તુ શવં સ્કન્ધે પ્રતિષ્ઠિતમ્। કોપસંરક્તનયનઃ પ્રજ્વલન્નિવ મન્યુના
આ રીતે સાંભળીને, ઋષિપુત્રે પોતાના ખભા પર મૃત સર્પ રાખી, ગુસ્સાથી આંખો લાલ કરીને, ક્રોધથી જાણે અગ્નિ જેવી જ્વાળા થવા લાગ્યો.
આવિષ્ટઃ સ હિ કોપેન શશાપ નૃપતિં તદા। વાર્યુપસ્પૃશ્ય તેજસ્વી ક્રોધવેગબલાત્કૃતઃ
ક્રોધથી ભરાઈને, તેણે પાણીથી શુદ્ધ થઈ, પોતાની શક્તિથી દબાઈને, એ રાજાને શાપ આપ્યો.
યોઽસૌ વૃદ્ધસ્ય તાતસ્ય તથા કૃચ્છ્રગતસ્ય હ। સ્કન્ધે મૃતં સમાસ્રાક્ષીત્પન્નગં રાજકિલ્વિષી
જે પાપી રાજાએ મારા વૃદ્ધ અને દુઃખી પિતાના ખભા પર મૃત સાપ મૂક્યો—
તં પાપમતિસંક્રુદ્ધસ્તક્ષકઃ પન્નગેશ્વરઃ। આશીવિષસ્તિગ્મતેજા મદ્વાક્યબલચોદિતઃ
એ અતિક્રોધિત પાપીને, મારા શબ્દના બળથી, તીક્ષ્ણ ઝેર ધરાવતો સર્પોના રાજા તક્ષક ડંખ મારીને દંડ આપશે.
સપ્તરાત્રાદિતો નેતા યમસ્ય સદનં પ્રતિ। દ્વિજાનામવમન્તારં કુરૂણામયશસ્કરમ્
સાત દિવસ પછી, જે twice-bornનો અપમાન કરે છે અને કુરુઓને કલંક આપે છે, એવા રાજાને યમલોક લઈ જવામાં આવશે.
ઇતિ શપ્ત્વાતિસંક્રુદ્ધઃ શૃઙ્ગી પિતરમભ્યગાત્। આસીનં ગ્રોવ્રજે તસ્મિન્વહન્તં શવપન્નગમ્
આ રીતે ભારે ગુસ્સામાં શાપ આપીને, શ્રૃંગી પોતાના પિતાજી પાસે ગયો, જે ગૌશાળામાં બેઠા હતા અને ખભા પર મૃત સાપ રાખેલો હતો.
સ તમલક્ષ્ય પિતરં શૃઙ્ગી સ્કન્ધગતેન વૈ। શવેન ભુજગેનાસીદ્ભૂયઃ ક્રોધસમાકુલઃ
પિતાને ખભા પર સાપ સાથે જોઈને, શ્રૃંગીનું મન વધુ ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયું.
દુઃખાચ્ચાશ્રૂણિ મુમુચે પિતરં ચેદમબ્રવીત્। શ્રુત્વેમાં ધર્ષણાં તાત તવ તેન દુરાત્મના
દુઃખથી તેની આંખોમાંથી આંસુ આવી ગયા અને તેણે પિતાને કહ્યું: 'પિતાજી, એ દુષ્ટે આપણી સાથે જે અપમાન કર્યું, એ સાંભળીને—'
રાજ્ઞા પરિક્ષિતા કોપાદશપં તમહં નૃપમ્। યથાર્હતિ સ એવોગ્રં શાપં કુરુકુલાધમઃ। સપ્તમેઽહનિ તં પાપં તક્ષકઃ પન્નગોત્તમઃ
'પિતાજી, ગુસ્સામાં આવીને મેં રાજા પરિક્ષિતને યોગ્ય રીતે શાપ આપ્યો છે; કુરુ વંશના એ પાપીને ભયાનક શાપ મળ્યો છે. સાતમા દિવસે, સર્વ શ્રેષ્ઠ તક્ષક એ પાપીને ડંખ મારશે.'
તમબ્રવીત્પિતા બ્રહ્મંસ્તથા કોપસમન્વિતમ્
પિતાએ ગુસ્સાથી ભરેલા પુત્રને કહ્યું—
ન મે પ્રિયં કૃતં તાત નૈષ ધર્મસ્તપસ્વિનામ્। વયં તસ્ય નરેન્દ્રસ્ય વિષયે નિવસામહે
'બેટા, તું જે કર્યું એ મને પસંદ નથી; આ સાધુઓ અને ધર્મનો માર્ગ નથી. આપણે એ રાજાના રાજ્યમાં રહે છે.'
ન્યાયતો રક્ષિતાસ્તેન તસ્ય પાપં ન રોચયે। સર્વથા વર્તમાનસ્ય રાજ્ઞો હ્યસ્મદ્વિધૈઃ સદા
'એ રાજાએ આપણને યોગ્ય રીતે રક્ષ્યા છે; તેથી હું એને દુઃખ પહોંચાડવું પસંદ કરતો નથી. જે રાજા આપણ જેવા લોકો સાથે સદાય યોગ્ય વર્તે, તેને માફ કરવો જોઈએ.'
ક્ષન્તવ્યં પુત્ર ધર્મો હિ હતો હન્તિ ન સંશયઃ। યદિ રાજા ન સંરક્ષેત્પીડા નઃ પરમા ભવેત્
'માફી આપવી જોઈએ, બેટા, કારણ કે ધર્મનો નાશ થાય તો એ પોતે જ વિનાશ લાવે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. જો રાજા આપણને રક્ષા ન કરે, તો આપણને ઘણું દુઃખ થાય.'
ન શક્નુયામ ચરિતું ધર્મં પુત્ર યથાસુખમ્। રક્ષમાણા વયં તાત રાજભિર્ધર્મદૃષ્ટિભિઃ
'પુત્ર, જો રાજાઓ આપણને ધર્મ પ્રમાણે રક્ષા ન કરે, તો આપણે મનગમતો ધર્મ આચરી શકીએ નહીં.'
ચરામો વિપુલં ધર્મં તેષાં ભાગોઽસ્તિ ધર્મતઃ। સર્વથા વર્તમાનસ્ય રાજ્ઞઃ ક્ષન્તવ્યમેવ હિ
'અમે વિશાળ ધર્મ આચરી શકીએ છીએ, અને એના ફળમાં તેમને પણ હક્ક છે; યોગ્ય રીતે વર્તતા રાજાને હંમેશા માફ કરવો જોઈએ.'
પરિક્ષિત્તુ વિશેષેણ યથાઽસ્ય પ્રપિતામહઃ। રક્ષત્યસ્માંસ્તથા રાજ્ઞા રક્ષિતવ્યાઃ પ્રજા વિભો
'ખાસ કરીને પરિક્ષિતે તો પોતાના પ્રપિતામા જેવો આપણને રક્ષા કરી છે; રાજા જેમ પ્રજાની રક્ષા કરે છે, તેમ તેણે પણ આપણને રક્ષવા જોઈએ, હે મહાન.'
અરાજકે જનપદે દોષા જાયન્તિ વૈ સદા। ઉદ્વૃત્તં સતતં લોકં રાજા દણ્ડેન શાસ્તિ વૈ
'જ્યાં રાજા નથી, ત્યાં હંમેશા દુર્ગુણો ઊભા થાય છે; લોકો ઉશ્કેરાયેલા રહે છે, પણ રાજા દંડથી તેમને વશમાં રાખે છે.'
દણ્ડાત્પ્રતિભયં ભૂયઃ શાન્તિરુત્પદ્યતે તદા। નોદ્વિગ્નશ્ચરતે ધર્મં નોદ્વિગ્નશ્ચરતે ક્રિયામ્
દંડનો ભય હોય ત્યારે મનમાં શાંતિ આવે છે; પછી માણસ નિડર થઈને ધર્મ અને પોતાના કામ કરે છે.
રાજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતો ધર્મો ધર્માત્સ્વર્ગઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ। રાજ્ઞો યજ્ઞક્રિયાઃ સર્વા યજ્ઞાદ્દેવાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ
રાજા ધર્મને સ્થાપે છે, અને ધર્મથી સ્વર્ગ મળે છે; રાજાના બધા યજ્ઞ અને કૃત્યો યથાવત્ રહે છે, અને યજ્ઞથી દેવતાઓનું સ્થાન જળવાય છે.
દેવાદ્વૃષ્ટિઃ પ્રવર્તેત વૃષ્ટેરોષધયઃ સ્મૃતાઃ। ઓષધિભ્યો મનુષ્યાણાં ધારયન્સતતં હિતમ્
દેવતાઓથી વરસાદ થાય છે, વરસાદથી વનસ્પતિ ઉગે છે, અને વનસ્પતિથી મનુષ્યોનું હમેશા કલ્યાણ થાય છે.
મનુષ્યાણાં ચ યો ધાતા રાજા રાજ્યકરઃ પુનઃ। દશશ્રોત્રિયસમો રાજા ઇત્યેવં મનુરબ્રવીત્
જે રાજા પ્રજાનો પાલન કરે છે અને રાજ્યનું રક્ષણ કરે છે, એવા રાજાને મનુએ દસ પંડિત બ્રાહ્મણ જેટલો માન આપ્યો છે.
તેનેહ ક્ષુધિતેનૈત્ય શ્રાન્તેન મૃગલિપ્સુના। અજાનતા કૃતં મન્યે વ્રતમેતદિદં મમ
મારે અહીં ભૂખ્યા, થાકેલા અને શિકારની ઈચ્છા સાથે અજાણતાં જે કર્યું, એ મારા વ્રતરૂપે થયું એવું હું માનું છું.
કસ્માદિદં ત્વયા બાલ્યાત્સહસા દુષ્કૃતં કૃતમ્। ન હ્યર્હતિ નૃપઃ શાપમસ્મત્તઃ પુત્ર સર્વથા
પુત્ર, તું બાળપણમાં અચાનક આવું પાપ કેમ કર્યું? રાજાને આપણા તરફથી શાપ આપવો યોગ્ય નથી.