સર્વથા સંહતૈરેવ દુર્બલૈર્બલવાનપિ। અમિત્રઃ શક્યતે હન્તું મધુહા ભ્રમરૈરિવ
દરેક રીતે, જો નબળા લોકો એક થઈ જાય તો તેઓ પણ મજબૂત દુશ્મનને હરાવી શકે છે—જેમ મધુહંતાને ભમરાઓએ મારી નાખ્યો હતો.
યથા રાજન્પ્રજાઃ સર્વાઃ સૂર્યઃ પાતિ ગભસ્તિભિઃ। હન્તિ ચૈવ તથૈવ ત્વં સદૃશઃ સવિતુર્ભવ
રાજા, જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણોથી બધાં જીવોને રક્ષે છે અને જરૂર પડે ત્યારે નાશ પણ કરે છે, તેમ તું પણ સૂર્ય જેવો બની જા.
એતચ્ચાપિ તપો પાજન્પુરાણમિતિ નઃ શ્રુતમ્। વિધિના પાલનં ભૂમેર્યત્કૃતં નઃ પિતામહૈઃ
આ પણ આપણે સાંભળ્યું છે કે, ભૂમિની રક્ષા કરવી એ જ પ્રાચીન તપ છે—આપણા પૂર્વજો નિયમ પ્રમાણે એમ જ કરતા હતા.
ન તથા તપસા રાજઁલ્લોકાન્પ્રાપ્નોતિ ક્ષત્રિયઃ। યથા સૃષ્ટેન યુદ્ધેન વિજયેનેતરેણ વા
રાજા, ક્ષત્રિય તપસ્યા કરીને જેટલું ફળ પામે છે, એ કરતાં ધર્મપૂર્વક યુદ્ધ કરીને કે વિજય મેળવીને વધારે ફળ મેળવે છે.
અપેયાત્કિલ ભા સૂર્યાલ્લક્ષ્મીશ્ચન્દ્રમસસ્તથા। ઇતિલોકો વ્યવસિતો દૃષ્ટ્વેમાં ભવતોવ્યથામ્
જેમ તેજ સૂર્યને છોડી જાય છે અને ચાંદ્રમાને લાવણ્ય છોડે છે, તેમ લોકો તારી હાલની પરેશાનીને જોઈને એ જ માન્યતા રાખે છે.
ભવતશ્ચ પ્રશંસાભિર્નિન્દાભિરિતરસ્ય ચ। કથયન્ત્યઃ પરિષદઃ પૃથગ્રાજન્સમાગતાઃ
રાજા, જ્યારે સભામાં બધા અલગથી તારી પ્રશંસા અને બીજાની નિંદા કરે છે.
ઇદમભ્યધિકં રાજન્બ્રાહ્મણાઃ કુરવશ્ચ તે। સમેતાઃ કથયન્તીહ મુદિતાઃ સત્યસન્ધતામ્
રાજા, અહીં ભેગા થયેલા બ્રાહ્મણો અને તારા કુરૂઓ આનંદથી તારી સત્યનિષ્ઠાની વાત કરે છે.
યન્ન મોહાન્ન કાર્પણ્યાન્ન લોભાન્ન ભયાદપિ। અનૃતં કિંચિદુક્તં તે ન કામાન્નાર્થકારણાત્
તમે ક્યારેય મોહથી, કમજોરીથી, લોભથી, ડરથી, ઇચ્છાથી કે લાભ માટે કદી પણ અસત્ય બોલ્યા નથી.
યદેનઃ કુરુતે કિંચિદ્રાજા ભૂમિમવાપ્નુવન્। સર્વં તન્નુદતે પશ્ચાદ્યજ્ઞૈર્વિપુલદક્ષિણૈઃ
રાજા, જો ભૂમિ જીતતી વખતે રાજા પાસેથી કોઈ પાપ થઈ જાય, તો તે પછી વિશાળ દાનવાળા યજ્ઞો કરીને એ બધું દૂર કરી શકે છે.
બ્રાહ્મણેભ્યો દદદ્ગ્રામાન્ગાશ્ચ રાજન્સહસ્રશઃ। મુચ્યતે વીર પાપેભ્યસ્તમોભ્ય ઇવ ચન્દ્રમાઃ
રાજા, જ્યારે કોઈ વીર બ્રાહ્મણોને હજારો ગામો અને પશુઓ દાન આપે છે, ત્યારે તે પાપોથી મુક્ત થાય છે—જેમ ચાંદ્રમાને અંધકાર છોડે છે.
પૌરજાનપદાઃ સર્વે પ્રાયશઃ કુરુનન્દન। સવૃદ્ધબાલાઃ સહિતાઃ શંસન્તિ ત્વાં યુધિષ્ઠિર
કુરુકુળના વંશજ યુધિષ્ઠિર, ગામના બધા લોકો, વૃદ્ધો અને બાળકો સહીત, તારી જ ચર્ચા કરે છે.
શ્વદૃતૌ ક્ષીરમાસક્તં બ્રહ્મ વા વૃષલે યથા। સત્યં સ્તેને બલં નાર્યાં રાજ્યં દુર્યોધને તથા
જેમ કૂતરાંએ દૂધને અશુદ્ધ કરી દે છે, કે નીચ જાતિના માણસ પાસે જ્ઞાન બગડી જાય છે, એ જ રીતે ચોરમાં સત્ય, સ્ત્રીમાં બળ અને દુર્યોધનના હાથમાં રાજ્ય પણ યોગ્ય નથી.
ઇતિલોકે નિર્વચનં પુરશ્ચરતિ ભારત। અપિ ચૈતાઃ સ્ત્રિયો બાલાઃ સ્વાધ્યાયમધિકુર્વતે
આવી વાતો લોકોમાં ફેલાઈ રહી છે, હે ભારત; અને હવે તો સ્ત્રીઓ અને બાળકો પણ એ બોલી રહ્યા છે.
ઇમામવસ્થાં ચ ગતે સહાસ્માભિરરિંદમ્। હન્ત નષ્ટાઃ સ્મ સર્વે વૈ ભવતોપદ્રવે સતિ
અરે શત્રુઓને હરાવનાર, અમે બધા તારી સાથે આવી સ્થિતિએ પહોંચી ગયા છીએ; જો તારે કોઈ દુઃખ આવે તો અમે બધા બરબાદ થઈ જઈએ.
સ ભવાન્રથમાસ્થાય સર્વોપકરણાન્વિતમ્। ત્વરમાણોઽભિનિર્યાતુ વિપ્રેભ્યોઽર્થવિભાવકઃ
તેથી, તું બધાં સાધનો સાથે રથમાં બેસી, ઝડપથી વિદ્વાનોને દાન આપવા નીકળી પડ.
વાચયિત્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠાનદ્યૈવ ગજસાહ્વયમ્। અસ્ત્રવિદ્ભિઃ પરિવૃતોભ્રાતૃભિર્દૃઢધન્વિભિઃ
આજે જ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને હાથીયારણમાં બોલાવી, કુશળ ધનુર્ધારો અને તારા ભાઈઓની સાથે રહી.
આશીવિષસમૈર્વીરૈર્મરુદ્ભિરિવ વૃત્રહા। અમિત્રાંસ્તેજસા મૃદ્ગન્નસુરાનિવ વૃત્રહા। શ્રિયમાદત્સ્વ કૌન્તેય ધાર્તરાષ્ટ્રાન્મહાબલ
ઝેરી સાપ જેટલા ભયાનક વીરોથી ઘેરાઈને, ઇન્દ્ર જેવો તેજ ધરાવી, દુશ્મનોને હરાવી, ધૃતરાષ્ટ્રના બળવાન પુત્રોમાંથી કુંતીપુત્ર, તું સમૃદ્ધિ હાંસલ કર.
ન હિ ગાણ્ડીવમુક્તાનાં શરાણાં ગાર્ધ્રવાસસામ્। સ્પર્શમાશીવિષાભાનાં મર્ત્યઃ કશ્ચન સંસહેત્
ગાંડીવથી છૂટેલા, ગૃધ્રપાંખવાળા, ઝેરી સાપ જેવાં તીરોનો સ્પર્શ કોઈ માણસ સહન કરી શકે નહીં.
ન સ વીરો ન માતઙ્ગો ન ચ સોઽશ્વોસ્તિ ભારત। યઃ સહેત ગદાવેગં મમ ક્રુદ્ધસ્ય સંયુગે
હે ભારત, લડાઈમાં મારા ગુસ્સે થયેલા ગદા પ્રહારને કોઈ વીર, હાથી કે ઘોડો સહન કરી શકે નહીં.
સૃઞ્જયૈઃ સહકૈકેયૈર્વૃષ્ણીનાં વૃષભેણ ચ। કથંસ્વિદ્યુધિ કૌન્તેય ન રાજ્યં પ્રાપ્નુયામહે
શૃઞ્જય, કૈકેય અને વૃષ્ણિ વંશના મુખિયા સાથે, કુંતીપુત્ર, યુદ્ધમાં રાજ્ય મેળવવું અમારે માટે કેમ અશક્ય રહે?
શત્રુહસ્તગતાં રાજન્કથંસ્વિન્નાહરેર્મહીમ્। ઇહ યત્નમુપાહૃત્ય બલેન મહતાઽન્વિતઃ
રાજા, જ્યારે જમીન દુશ્મનના હાથમાં છે, ત્યારે અમે અહીં મહેનત અને મોટું બળ વાપર્યા વિના તેને કેવી રીતે પાછી મેળવી શકીએ?
સ એવમુક્તસ્તુ મહાનુભાવઃ સત્યવ્રતો ભીમસેનેન રાજા। અજાતશત્રુસ્તદનન્તરં વૈ ધૈર્યાન્વિતો વાક્યમિદં બભાષે
આવી રીતે ભીમસેને કહ્યા પછી, મહાન આત્માવાળા, સત્યને પાળનાર અને ધીરજથી ભરેલા અજાતશત્રુ રાજાએ આ શબ્દો કહ્યા.
અસંશયં ભારત સત્યમેત- દ્યન્માં તુદન્વાક્યશલ્યૈઃ ક્ષિણોષિ। ન ત્વાં વિગર્હે પ્રતિકૂલમેત- ન્મમાનયાદ્ધિ વ્યસનં વ આગાત્
હે ભારત, નિશ્ચયે તું જે કહે છે એ સાચું છે; તારા વચનો મને તીક્ષ્ણ બાણ જેવું દુઃખ આપે છે, પણ હું તને દોષ આપતો નથી, કારણ કે આ દુઃખ તો મારી ભૂલથી આવ્યું છે.
અહં હ્યક્ષાનન્વપદ્યં જિહીર્ષન્ રાજ્યંસરાષ્ટ્રં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રાત્। તન્માં શઠઃ કિતવ પ્રત્યદેવી- ત્સુયોધનાર્થં સુબલસ્ય પુત્રઃ
હું ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્ર પાસેથી રાજ્ય મેળવવા માટે જૂઆ રમવા બેઠો, પણ સુબલપુત્ર એ કપટી ખેલાડીએ દુશ્મન દુર્યોધન માટે મારી સામે ચાલ ચલાવી.
મહામાયઃ શકુનિઃ પાર્વતીયઃ સભામધ્યે પ્રવપન્નક્ષપૂગાન્। અમાયિનં માયયા પ્રત્યજૈષી- ત્તતોઽપશ્યં વૃજિનં ભીમસેન
પર્વતોમાંથી આવેલા મહા કપટી શકુનિએ સભામાં જૂઆ ફેંક્યું; તેણે મારી નિષ્કપટતાનો લાભ લઈ મારે પરાજય આપ્યો, અને પછી ભીમસેન, મેં દુઃખ જોયું.
અક્ષાંશ્ચ દૃષ્ટ્વા શકુનેર્યથાવત્ કામાનુકૂલાનયુજો યુજશ્ચ। શક્યો નિયન્તુમભવિષ્યદાત્મા મન્યુસ્તુ હન્યાત્પુરુષસ્ય ધૈર્યમ્
શકુનિના જૂઆમાં કેટલાક પાંસાં અનુકૂળ, કેટલાક પ્રતિકૂળ અને કેટલાક નિષ્પક્ષ હતા; એ જોઈને મન રોકી શકાય તેમ હતું, પણ ગુસ્સો માણસની ધીરજ નષ્ટ કરી નાખે છે.
યન્તું નાત્મા શક્યતે પૌરુષેણ માનેન વીર્યેણ ચ તાત નદ્ધઃ। ન તે વાચો ભીમસેનાભ્યસૂયે મન્યે તથા તદ્ભવિતવ્યમાસીત્
પોતાને માત્ર બળ, અહંકાર કે શૌર્યથી વશ કરી શકાય તેમ નથી, હે પિતા; એટલે ભીમસેન, હું તારા વચનોનો રોષ રાખતો નથી, કેમ કે મને લાગે છે કે આવું થવાનું જ હતું.
સ નો રાજા ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રો ન્યપાતયદ્વ્યસને રાજ્યમિચ્છન્। દાસ્યં ચ નોઽગમયદ્ભીમસેન યત્રાભવચ્છરણં દ્રૌપદી નઃ
ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રએ રાજ્યની લાલચમાં અમને દુઃખમાં નાખ્યા, ભીમસેન, અને જ્યારે દ્રૌપદી જ અમારો આશરો બની, ત્યારે અમને દાસ બનાવી દીધા.
ત્વં ચાપિ તદ્વેત્થ ધનંજયશ્ચ પુનર્દ્યૂતાયાગતાસ્તાં સભાં નઃ। યન્માઽબ્હવીદ્ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્ર એકગ્લહાર્થં ભરતાનાં સમક્ષમ્
તને અને અર્જુનને તો ખબર છે કે, ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રના આદેશે, બધા ભરતવંશીઓની સામે, એક જ દાવ માટે અમે ફરીથી એ સભામાં ગયા હતા.
વને સમા દ્વાદશ રાજપુત્ર યથાકામં વિદિતમજાતશત્રો। અથાપરં ચાવિદિતશ્ચરેથાઃ સર્વૈઃ સહ ભ્રાતૃભિશ્છદ્મરૂપઃ
રાજકુમાર, બધાને ખબર છે કે, અમે બાર વર્ષ વનમાં મનમુકી રીતે વિતાવ્યા, પછી બીજાં વર્ષો અજાણ્યા રહીને, બધા ભાઈઓ સાથે છુપાઈને ફર્યા.