પ્રતિષ્દ્ધા હિ તે યાચ્ઞા યયા સિધ્યતિ વૈ દ્વિજઃ। તેજસૈવાર્થલિપ્સાયાં યતસ્વ પુરુષર્ષભ
જે ભિક્ષા માગવાથી બ્રાહ્મણને સિદ્ધિ મળે છે, એ તને મનાઈ છે; તેથી, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, તું તારી તાકાતથી ધન મેળવવા પ્રયત્ન કર.
ભૈક્ષ્યચર્યા ન વિહિતા ન ચ વિટ્શૂદ્રજીવિકા। ક્ષત્રિયસ્ વિશેષેણ ધર્મસ્તુ બલમૌરસમ્
ભિક્ષા માગવી કે વૈશ્ય-શૂદ્રોની જેમ જીવન ગુજારવું, ખાસ કરીને ક્ષત્રિય માટે યોગ્ય નથી; ક્ષત્રિય માટે તો પોતાનું બળ જ ધર્મ છે.
સ્વધર્મં પ્રતિપદ્યસ્વ જહિ શત્રૂન્સમાગતાન્। ધાર્તરાષ્ટ્રવનં પાર્થ મયા પાર્થેન નાશય
તારો પોતાનો ધર્મ અપનાવ, ભેગા થયેલા દુશ્મનોને હરાવ; હે પાર્થ, મારી સાથે, તું ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને નાશ કર.
ઉદારમેવ વિદ્વાંસો ધર્મં પ્રાહુર્મનીષિણઃ। ઉદારં પ્રતિપદ્યસ્વ નાવરે સ્થાતુમર્હસિ
વિદ્વાનો અને સમજદાર લોકો ઉદારતા જ ધર્મ છે એવું કહે છે; તું પણ ઉદારતા અપનાવ, નીચતા પર ક્યારેય ન અટકીશ.
અનુબુધ્યસ્વ રાજેન્દ્ર વેત્થ ધર્માન્સનાતનાન્। ક્રૂરકર્માઽભિજાતોસિ યસ્માદુદ્વિજતે જનઃ
હે રાજાધિરાજ, તું સનાતન ધર્મોને જાણે છે, એ સમજ; તું કઠોર કર્મો માટે જન્મ્યો છે, એથી લોકો તારી ભયથી કંપે છે.
પ્રજાપાલનસંભૂતં ફલં તવ ન ગર્હિતમ્। એષ તે વિહિતો રાજન્ધાત્રા ધર્મઃ સનાતનઃ
પ્રજાની રક્ષા કરીને મળતું ફળ નિંદનીય નથી; રાજા, તારો આ સનાતન ધર્મ ભગવાને તને આપ્યો છે.
તસ્માદ્વિચલિતઃ પાર્થ લોકે હાસ્યં ગમિષ્યસિ। સ્વધર્માદ્ધિ મનુષ્યાણાં ચલનં ન પ્રશસ્યતે
એથી, હે પાર્થ, જો તું તારા ધર્મથી વિમુખ થશે તો દુનિયામાં તારો ઉપહાસ થશે; કારણ કે મનુષ્યો માટે પોતાના ધર્મમાંથી ભટકવું યોગ્ય નથી.
સ ક્ષાત્રં હૃદયં કૃત્વા ત્યક્ત્વેદં શિથિલં મનઃ। વીર્યમાસ્થાય કૌરવ્ય ધુરમુદ્વહ ધુર્યવત્
ક્ષત્રિયનું હૃદય રાખી, આ મનની નબળાઈ છોડ, તારી તાકાત સંભાળી, હે કૌરવ્ય, ને મુખ્ય માણસ જેમ તારો ભાર વહન કર.
ન હિ કેવલધર્માત્મા પૃથિવીં જાતુ કશ્ચન। પાર્થિવો વ્યજયદ્રાજન્ન ભૂતિં ન પુનઃ શ્રિયમ્
રાજા, માત્ર ધર્મને જ પાળીને કોઈ રાજાએ ક્યારેય પૃથ્વી જીતેલી નથી, ને ન તો સમૃદ્ધિ કે ધન મેળવ્યું છે.
જિહ્વાં દત્તા બહૂનાં હિ ક્ષુદ્રાણાં લુબ્ધચેતસામ્। નિકૃત્યા લભતે રાજ્યમાહારમિવ શલ્યકઃ
ઘણા નાના અને લોભી મનના લોકોને જીભ મળી છે; તેઓ દગાથી રાજ્ય મેળવે છે, જેમ શલ્યક પંખી પોતાનું ખોરાક મેળવે છે.
ભ્રાતર પૂર્વજાતાશ્ચ સુસમૃદ્ધાશ્ચ સર્વશઃ। નિકૃત્યા નિર્જિતા દેવૈરસુરાઃ પાણ્ડવર્ષભ
હે પાંડવોમાં શ્રેષ્ઠ, દેવોએ પણ પોતાના મોટા અને સમૃદ્ધ ભાઈઓને દગાથી હરાવ્યા છે.
એવં બલવતઃ સર્વમિતિ બુદ્ધ્વા મહીપતે। જહિ શત્રૂન્મહાબાહો પરાં નિકૃતિમાસ્થિતાન્
હે રાજા, સમજજે કે બધું બળવાનના હાથમાં છે; હે મહાબાહુ, જે દુશ્મનો દગાની હદે પહોંચી ગયા છે, તેમને તું નાશ કર.
ન હ્યર્જુનસમઃ કશ્ચિદ્યુધિ યોદ્ધા ધનુર્ધરઃ। ભવિતા વા પુમાન્કશ્ચિન્મત્સમો વા ગદાધરઃ
યુદ્ધમાં અર્જુન જેવો ધનુર્ધારી બીજો કોઈ નથી, અને ગદાધારી તરીકે મારા સમાન પણ બીજો કોઈ પુરુષ નથી.
સત્વેન કુરુતે યુદ્ધં રાજન્સુબલવાનપિ। ન પ્રમાણેન નોત્સાહાત્સત્વસ્થો ભવ પાણ્ડવ
રાજા, ભલે કોઈ બહુ બળવાન હોય, પણ યુદ્ધ તો હંમેશા હિંમતથી જ થાય છે; માત્ર માપથી કે ઉત્સાહથી નહીં—પાંડુપુત્ર, હંમેશા દૃઢ હિંમત રાખ.
સત્વં હિ મૂલમર્થસ્ યવિતથં યદતોઽન્યથા। ન તુ પ્રસક્તં ભવતિ વૃક્ષચ્છાયેન હૈમની
કારણ કે હિંમત જ સફળતાનું મૂળ છે; એ ન હોય તો બીજું કશું કામનું નથી—જેમ વૃક્ષની છાંયાથી શિયાળો આવતો નથી.
અર્થત્યાગોઽપિ કાર્યઃ સ્યાદર્થં શ્રેયાંસમિચ્છતા। બીજૌપમ્યન કૌન્તેય મા તે ભૂદત્ર સંશયઃ
કોઈને વધારે સારું મેળવવું હોય તો ક્યારેક ધનનો ત્યાગ પણ યોગ્ય છે; હે કુંતીપુત્ર, એમાં તને શંકા ના રહે—જેમ બીજનું ઉદાહરણ છે.
અર્થેન તુ સમોઽનર્થો યત્ર લબ્ધો મહોદયઃ। ન તત્ર વિપણઃ કાર્યઃ ખરકણ્ડૂયનં હિ તત્
પણ જ્યાં ધન અને અશુભ બંને બરાબર મળે છે અને મોટો લાભ થયો હોય, ત્યાં કોઈ سودા-સલામત કરવી યોગ્ય નથી—એ તો ઘા પર ખંજવાળ કરવી જેવી વાત છે.
એવમેવ મનુષ્યેન્દ્ર ધર્મં ત્યક્ત્વાઽલ્પકં નરઃ। બૃહન્તં ધર્મમાપ્નોતિ સ બુદ્ધ ઇતિ નિશ્ચિતમ્
એ જ રીતે, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, જે મનુષ્ય નાનું ધર્મ છોડીને મોટું ધર્મ પ્રાપ્ત કરે છે, એ સાચે જ બુદ્ધિશાળી કહેવાય છે—આ નિશ્ચિત છે.
અમિત્રં મિત્રસંપન્નં મિત્રૈર્ભિન્દન્તિ પણ્ડિતઃ
પંડિતો દુશ્મનને, જો તે મિત્રો સાથે હોય, તો પોતાના મિત્રો દ્વારા તોડી નાખે છે.
સત્વેન કુરુતે યુદ્ધં રાજન્સુબલવાનપિ। નોદ્યમેન ન હોત્રાભિઃ સર્વાઃ સ્વીકુરુતે પ્રજાઃ
રાજા, ભલે કોઈ બહુ બળવાન હોય, પણ યુદ્ધ હંમેશા હિંમતથી જ થાય છે; માત્ર પ્રયત્ન કે યજ્ઞોથી બધાને જીતવામાં નથી આવતું.
સર્વથા સંહતૈરેવ દુર્બલૈર્બલવાનપિ। અમિત્રઃ શક્યતે હન્તું મધુહા ભ્રમરૈરિવ
દરેક રીતે, જો નબળા લોકો એક થઈ જાય તો તેઓ પણ મજબૂત દુશ્મનને હરાવી શકે છે—જેમ મધુહંતાને ભમરાઓએ મારી નાખ્યો હતો.
યથા રાજન્પ્રજાઃ સર્વાઃ સૂર્યઃ પાતિ ગભસ્તિભિઃ। હન્તિ ચૈવ તથૈવ ત્વં સદૃશઃ સવિતુર્ભવ
રાજા, જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણોથી બધાં જીવોને રક્ષે છે અને જરૂર પડે ત્યારે નાશ પણ કરે છે, તેમ તું પણ સૂર્ય જેવો બની જા.
એતચ્ચાપિ તપો પાજન્પુરાણમિતિ નઃ શ્રુતમ્। વિધિના પાલનં ભૂમેર્યત્કૃતં નઃ પિતામહૈઃ
આ પણ આપણે સાંભળ્યું છે કે, ભૂમિની રક્ષા કરવી એ જ પ્રાચીન તપ છે—આપણા પૂર્વજો નિયમ પ્રમાણે એમ જ કરતા હતા.
ન તથા તપસા રાજઁલ્લોકાન્પ્રાપ્નોતિ ક્ષત્રિયઃ। યથા સૃષ્ટેન યુદ્ધેન વિજયેનેતરેણ વા
રાજા, ક્ષત્રિય તપસ્યા કરીને જેટલું ફળ પામે છે, એ કરતાં ધર્મપૂર્વક યુદ્ધ કરીને કે વિજય મેળવીને વધારે ફળ મેળવે છે.
અપેયાત્કિલ ભા સૂર્યાલ્લક્ષ્મીશ્ચન્દ્રમસસ્તથા। ઇતિલોકો વ્યવસિતો દૃષ્ટ્વેમાં ભવતોવ્યથામ્
જેમ તેજ સૂર્યને છોડી જાય છે અને ચાંદ્રમાને લાવણ્ય છોડે છે, તેમ લોકો તારી હાલની પરેશાનીને જોઈને એ જ માન્યતા રાખે છે.
ભવતશ્ચ પ્રશંસાભિર્નિન્દાભિરિતરસ્ય ચ। કથયન્ત્યઃ પરિષદઃ પૃથગ્રાજન્સમાગતાઃ
રાજા, જ્યારે સભામાં બધા અલગથી તારી પ્રશંસા અને બીજાની નિંદા કરે છે.
ઇદમભ્યધિકં રાજન્બ્રાહ્મણાઃ કુરવશ્ચ તે। સમેતાઃ કથયન્તીહ મુદિતાઃ સત્યસન્ધતામ્
રાજા, અહીં ભેગા થયેલા બ્રાહ્મણો અને તારા કુરૂઓ આનંદથી તારી સત્યનિષ્ઠાની વાત કરે છે.
યન્ન મોહાન્ન કાર્પણ્યાન્ન લોભાન્ન ભયાદપિ। અનૃતં કિંચિદુક્તં તે ન કામાન્નાર્થકારણાત્
તમે ક્યારેય મોહથી, કમજોરીથી, લોભથી, ડરથી, ઇચ્છાથી કે લાભ માટે કદી પણ અસત્ય બોલ્યા નથી.
યદેનઃ કુરુતે કિંચિદ્રાજા ભૂમિમવાપ્નુવન્। સર્વં તન્નુદતે પશ્ચાદ્યજ્ઞૈર્વિપુલદક્ષિણૈઃ
રાજા, જો ભૂમિ જીતતી વખતે રાજા પાસેથી કોઈ પાપ થઈ જાય, તો તે પછી વિશાળ દાનવાળા યજ્ઞો કરીને એ બધું દૂર કરી શકે છે.
બ્રાહ્મણેભ્યો દદદ્ગ્રામાન્ગાશ્ચ રાજન્સહસ્રશઃ। મુચ્યતે વીર પાપેભ્યસ્તમોભ્ય ઇવ ચન્દ્રમાઃ
રાજા, જ્યારે કોઈ વીર બ્રાહ્મણોને હજારો ગામો અને પશુઓ દાન આપે છે, ત્યારે તે પાપોથી મુક્ત થાય છે—જેમ ચાંદ્રમાને અંધકાર છોડે છે.