અસંભવે ત્વસ્ય હેતુઃ પ્રાયશ્ચિત્તં તુ લક્ષ્યતે। કૃતેકર્મણિ રાજેન્દ્ર તથાઽનૃણ્યમવાપ્નુતે
જ્યારે કાર્ય સિદ્ધ થવું અશક્ય હોય, ત્યારે પ્રાયશ્ચિત કરવું જોઈએ; હે રાજા, કર્મ કરીને માણસ ઋણમુક્ત થાય છે.
અલક્ષ્મીરાવિશત્યેનં શયાનમલસં નરમ્। નિઃસંશયં ફલં લબ્ધ્વા દક્ષો ભૂતિમુપાશ્નુતે
જે માણસ આળસુ અને સુતો રહે છે, તેમાં દુર્ભાગ્ય વસે છે; પણ મહેનતી માણસ નિશ્ચિત રીતે ફળ પામીને સુખ ભોગવે છે.
અનર્થં સંશયાવસ્થં ગૃણન્ત્યામુક્તસશંયાઃ। ધીરા નરાઃ કર્મરતા ન તુ નિઃસંશયાઃ ક્વચિત્
જે લોકો સંશય અને અનિર્ધારિત સ્થિતિમાં રહે છે, તેઓ દુર્ભાગ્ય અને સંશયને વખાણે છે; પણ બુદ્ધિશાળી અને કર્મપ્રેમી માણસ ક્યારેય સંશયમાં રહેતા નથી.
એકાન્તે નહ્યનર્થોઽયં વર્તતેઽસ્માસુ સાંપ્રતમ્। સ તુ નિઃસંશયં ન સ્યાત્ત્વયિ કર્મણ્યવસ્થિતે
હમણાં તો આપણામાં સંપૂર્ણ દુર્ભાગ્ય નથી; પણ જ્યારે તું કર્મમાં સ્થિર રહે છે ત્યારે નિશ્ચિતતા મળતી નથી.
અથવાઽસિદ્ધિરેવ સ્યાન્મહિમા તુ તદેવ તે। વૃકોદરસ્ય બીભત્સોર્ભાત્રોશ્ચ યમયોરપિ
અથવા તો નિષ્ફળતા પણ આવી શકે; પણ એ જ તારી મહાનતા છે—વૃકોદર, બીભત્સુ અને યમના ભાઈઓની પણ.
પૃથિવીં લાઙ્ગલેનેહ કૃષ્ટ્વા બીજં વપત્યુત। આસ્તેઽથ કર્ષકસ્તૂષ્ણીં પર્જન્યસ્તત્ર કારણમ્
જ્યારે ખેડૂત ખેતરમાં હળ ચલાવીને બીજ વાવે છે, પછી તે શાંતિથી બેસી રહે છે; એ સમયે વરસાદનું કારણ બને છે.
વૃષ્ટિશ્ચેન્નાનુગૃહ્ણીયાદનેનાસ્તત્ર કર્ષકઃ। યદન્યઃ પુરુષઃ કુર્યાત્તત્કૃતં સફલં મયા
જો વરસાદ ખેડૂત પર કૃપા ન કરે, તો ખેડૂતને ફળ મળતું નથી; બીજો માણસ જે કરે છે, એ હું કરું તો જ ફળ મળે છે.
તચ્ચેદં ફલમસ્માકમપરાધો ન મે ક્વચિત્। ઇતિ ધીરોઽન્વવેક્ષ્યૈવ નાત્માનં તત્રગર્હયેત્
જો આ ફળ આપણું જ હોય, તો મારામાં ક્યાંય દોષ નથી; તેથી બુદ્ધિશાળી માણસે વિચાર કરીને એમાં પોતાને દોષ ન આપવો જોઈએ.
કુર્વતો નાર્થસિદ્ધિર્મે ભવતીતિ હ ભારત। નિર્વેદો નાત્ર ગન્તવ્યો દ્વાવન્તૌ યસ્ય કર્મણઃ
હે ભારત, જો હું પ્રયત્ન કરીને પણ ફળ ન મેળવો, તો નિરાશ થવું નહીં; કારણ કે કર્મના ફક્ત બે જ પરિણામ હોય છે.
સિદ્ધિર્વાઽપ્યથવાઽસિદ્ધિરપ્રવૃત્તિરતોઽન્યથા। બહૂનાં સમવાયે હિ ભાવાનાં કર્મ સિધ્યતિ
કર્મનું પરિણામ સફળતા કે નિષ્ફળતા, અથવા તો કઈંક ન કરવું—આમ હોય છે; બહુ બધા કારણો ભેગા થાય ત્યારે જ કાર્ય સિદ્ધ થાય છે.
ગુણાભાવે ફલં ન્યૂનં ભવત્યફલમેવ ચ। અનારમ્ભે હિ ન ફલં ન ગુણો દૃશ્યતે ક્વચિત્
ગુણો ન હોય ત્યારે ફળ ઓછું મળે છે, ક્યારેક તો ફળ મળતું જ નથી. કારણ કે, કામ શરૂ ન કરો તો ક્યાંયે ફળ કે ગુણ દેખાતા નથી.
દેશકાલાવુપાયાંશ્ચ મઙ્ગલં સ્વસ્તિસિદ્ધયે। યુનક્તિ મેધયા ધીરો યથાયોગં યથાબલમ્
બુદ્ધિશાળી અને સ્થિર મનવાળો માણસ સફળતા અને કલ્યાણ માટે, યોગ્ય રીતે અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, સ્થાન, સમય, ઉપાય અને શુભતા અપનાવે છે.
અપ્યુપાયેન તત્કાર્યમુપદેષ્ટા પરાક્રમઃ। ભૂયિષ્ઠં કર્મયોગેષુ સર્વ એવ પરાક્રમઃ
કોઈ પણ રીતે તે કામ પૂરું કરવું જોઈએ; હિંમત જ સર્વોપરી છે અને દરેક કાર્યમાં પ્રયત્ન સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે.
યત્રધીમાનવેક્ષેત શ્રેયાસં બહુભિર્ગુણૈઃ। સામ્નૈવાર્થં તતો લિપ્સેત્કર્મ ચાસ્મૈ પ્રયોજયેત્
જ્યાં બુદ્ધિશાળી માણસને અનેક ગુણોથી વધુ લાભ દેખાય, ત્યાં મૈત્રીથી તે પોતાનું કામ પામે અને તેને કામ સોંપે.
વ્યસનં નાભિકાઙ્ક્ષેત્ત વિનાશં વા યુધિષ્ઠિર। અપિ સિન્ધોર્ગિરેર્વાઽપિ કિં પુનર્મર્ત્યધર્મિણઃ
યુધિષ્ઠિર, કોઈએ પણ દુઃખ કે વિનાશ ઈચ્છવો નહીં, સમુદ્ર કે પર્વતનો પણ નહીં—તો પછી માનવનો તો પ્રશ્ન જ ક્યાં આવે.
ઉત્થાનયુક્તઃ સતતં પરેષામન્તરૈષણે। આનૃણ્યમાપ્નોતિ નરઃ પરસ્યાત્મન એવ ચ
જે માણસ હંમેશા બીજામાં અવસર શોધે છે અને મહેનત કરે છે, તે બીજાના અને પોતાના બધી જાતની દેવુંમાંથી મુક્તિ પામે છે.
ન ત્વેવાત્માઽવમન્તવ્યઃ પુરુષેણ કદાચન। ન હ્યાત્મપરિભૂતસ્ ભૂતિર્ભવતિ શોભના
પણ માણસે ક્યારેય પોતાને નાની નજરે જોવું નહીં, કારણ કે પોતાને તુચ્છ માનવાથી સુખ-સમૃદ્ધિ સુંદર બનતી નથી.
એવં સંસ્થિતિકા સિદ્ધિરિયં લોકસ્ય ભારત। ચિત્રા સિદ્ધિગતિઃ પ્રોક્તા કાલાવસ્થાવિભાગશઃ
હે ભારત, દુનિયામાં સફળ થવાનો આ જ સ્થાપિત માર્ગ છે; સમય અને પરિસ્થિતિ પ્રમાણે સફળતાનો રસ્તો અલગ-અલગ કહેવાયો છે.
બ્રાહ્મણં મે પિતા પૂર્વં વાસયામાસ પણ્ડિતમ્। સર્વં ચાર્થમિમં પ્રાહ પિત્રે મે ભરતર્ષભ
હે ભારતશ્રેષ્ઠ, મારા પિતાએ એક વિદ્વાન બ્રાહ્મણને ઘરે આવકાર્યો હતો અને એ બ્રાહ્મણે મારા પિતાને આ બધું સમજાવ્યું હતું.
નીતિં બૃહસ્પતિપ્રોક્તાં ભ્રાતૃન્મેઽગ્રાહયન્પુરા। તેષાં સકાશાદશ્રૌષમહમેતાં તદા ગૃહે
પહેલાં મારા ભાઈઓએ બૃહસ્પતિએ શીખવેલી નીતિ એ બ્રાહ્મણ પાસેથી મેળવી હતી; એ સમયે મેં પણ ઘરેથી એમની પાસેથી આ સાંભળ્યું હતું.
સ માં રાજન્કર્મવતીમાગતામાહ સાન્ત્વયન્। શુશ્રૂષમાણામાસીનાં પિતુરઙ્કે યુધિષ્ઠિર
હે રાજા, જ્યારે હું કર્મમાં નિપુણ બનીને આવ્યો ત્યારે, પિતાના ગોદમાં બેઠો હતો અને ધ્યાનથી સાંભળતો હતો, ત્યારે એ બ્રાહ્મણે મને સમજાવ્યું હતું.
અન્યેષાં કર્મ સફલમસ્માકમપિ વા પુનઃ। વિપ્રકર્ષેણ બુદ્ધ્યેત કૃતકર્મા યથા ફલમ્
ક્યારેક બીજાના કામનું ફળ મળે છે, ક્યારેક આપણને પણ મળે છે; ફરકથી, જે કામ કરેલું હોય તે માણસ ફળ આવતાં ઓળખી શકે છે.
યાજ્ઞસેન્યા વચઃ શ્રુત્વા ભીમસેનો હ્યમર્ષણઃ। નિશ્વસન્નુપસંગમ્ય ક્રુદ્ધો રાજાનમબ્રવીત્
યાજ્ઞસેન્યાના શબ્દો સાંભળીને, ભીમસેન ગુસ્સામાં, ઊંડા શ્વાસ લેતો, રાજા પાસે ગયો અને રોષે ભરાઈને કહ્યું.
રાજન્સત્પદવીં ધર્મ્યાં વ્રજ સત્પુરુષોચિતામ્। ધર્મકામાર્થહીનાનાં કિં નો વસ્તું તપોવને
રાજા, સારા માણસોને યોગ્ય એવી ધર્મમય માર્ગે ચાલો; ધર્મ, કામ અને અર્થ વગરના તપોવનમાં આપણને શું કામ રહેવું છે?
નૈવ ધર્મેણ તદ્રાજ્યં નાર્જવેણ ન ચૌજસા। અક્ષકૂટમધિષ્ઠાય હૃતં દુર્યોધનેન વૈ
આ રાજ્ય ધર્મથી, ઈમાનદારીથી કે બળથી લીધું નથી; દુર્યોધને તો જુગારની ચતુરાઈથી એ છીનવી લીધું છે.
ગોમાયુનેવ સિંહાનાં દિર્બલેન બલીયસામ્। આમિપં વિઘસાશેન તદ્વદ્રાજ્યં હિ નો હૃતમ્
જેમ સિયાળ સિંહોના શિકારને, કમજોરે મજબૂત પાસેથી, છીનવી લે છે, એમ જ આપણા રાજ્યને પણ કોઈ લોભી leftover માંથી લઈ ગયો.
ધર્મલેશપ્રતિચ્છન્નઃ પ્રભવં ધર્મકામયોઃ। અર્થમુત્સૃજ્ય કિં રાજન્દુઃખેન પરિતપ્યસે
તમે માત્ર ધર્મનું આડું લઈને, ધર્મ અને કામમાં લાગેલા રહીને, સંપત્તિ છોડીને, રાજા, દુઃખમાં શા માટે તડપો છો?
ભવતોઽનુવિધાનેન રાજ્યં નઃ પશ્યતાં હૃતમ્। અહાર્યમપિ શક્રેણ ગુપ્તં ગાણ્ડીવધન્વના
તમારી આજ્ઞા માનતાં, આપણા નજર સામે આપણું રાજ્ય છીનવાઈ ગયું—even એ, જે ઇન્દ્ર પણ લઈ ન શકે અને ગાંડીવધારી દ્વારા રક્ષાયેલું હતું.
કુણીનામિવ બિલ્વાનિ પઙ્ગૂનામિવ ધેનવઃ। હૃતમૈશ્વર્યમસ્માકં જીવતાં ભવતઃ કૃતે
કુબડાવાળાને જેમ બિલ્વફળો વ્યર્થ છે, લંગડા માણસને જેમ ગાય કોઈ કામની નથી, એમ અમારી સમૃદ્ધિ પણ અમારાથી છીનવાઈ ગઈ છે—અમે તો જીવતા જ છીએ, પણ એ પણ તમારાં خاطر.
ભવતઃ પ્રિયમિત્યેવં મહદ્વ્યસનમીદૃશમ્। ધર્મકામે પ્રતીતસ્ય પ્રતિપન્નાઃ સ્મ ભારત
માત્ર તમારું મન રાખવા માટે જ અમે આટલું મોટું દુઃખ સહન કર્યું છે, હે ધર્મપ્રેમી ભરતવંશી.