શિષ્ટૈરાચરિતં ધર્મં કૃષ્ણે માસ્માતિશઙ્કથાઃ। પુરાણમૃષિભિઃ પ્રોક્તં સર્વજ્ઞૈઃ સર્વદર્શિભિઃ
હે કૃષ્ણે, સજ્જનો જે ધર્મ પાળે છે, તેમાં તું શંકા ન કર. એ ધર્મ તો પ્રાચીન ઋષિઓએ, સર્વજ્ઞ અને સર્વદર્શી મહાત્માઓએ કહ્યું છે.
ધર્મ એવ પ્લવો નાન્યઃ સ્વર્ગં દ્રૌપદિ ગચ્છતામ્। સૈવઃ નૌઃ સાગરસ્યેવ વણિજઃ પારમિચ્છતઃ
હે દ્રૌપદી, સ્વર્ગ મેળવવા ઈચ્છનાર માટે ધર્મ જ એકમાત્ર સહારો છે. એ તો એવા વેપારી માટે નાવ જેવી છે જે દરિયો પાર કરવો ઈચ્છે છે.
અફલો યદિ ધર્મઃ સ્યાચ્ચરિતો ધર્મચારિભિઃ। અપ્રતિષ્ઠે તમસ્યેતજ્જગન્મજ્જેદનિન્દિતે
હે નિર્દોષે, જો ધર્મ પાળનારનો ધર્મ નિષ્ફળ હોય, તો આ જગત આધાર વગરના અંધકારમાં ડૂબી જાય.
નિર્વાણં નાધિગચ્છેયુર્જીવેયુઃ પશુજીવિકામ્। વિઘાતેનૈવ યુજ્યેયુર્ન ચાર્થં કંચિદાપ્નુયુઃ
એ લોકો મુક્તિ પામે નહીં, પશુ જેવી જિંદગી જીવે, માત્ર દુઃખ સહે અને કદી કોઈ સારું ફળ ન મેળવે.
તપશ્ચ બ્રહ્મચર્યં ચ યજ્ઞઃ સ્વાધ્યાય એવ ચ। દાનમાર્જવમેતાનિ યદિ સ્યુરફલાનિ વૈ
જો તપ, બ્રહ્મચર્ય, યજ્ઞ, વેદપાઠ, દાન અને સીધાઈ—આ બધું જ નિષ્ફળ હોય—
નાચરિષ્યન્પરે ધર્મં પરે પરતરેઽપિ ચ। દાનમાર્જવમેતાનિ યદિ સ્યુરફલાનિ વૈ
તો બીજાઓ, ભલે તે સર્વોચ્ચ હોય, ધર્મ પાળે જ નહીં; જો દાન અને સીધાઈ પણ નિષ્ફળ હોય—
ઋષયસ્ચૈવ દેવાશ્ચ ગન્ધર્વાસુરરાક્ષસાઃ। ઈશ્વરાઃ કસ્ય હેતોસ્તે ચરેયુર્ધર્મમાદૃતાઃ
તો પછી, હે સુમણે, ઋષિઓ, દેવતાઓ, ગંધર્વો, અસુરો, રાક્ષસો અને સ્વામી લોકો શા માટે શ્રદ્ધાથી ધર્મ પાળે?
ફલદં ત્વિહ વિજ્ઞાય ધાતારં શ્રેયસિ સ્થિતમ્। ધર્મં તેઽવ્યચરન્કૃષ્ણે સ હિ ધર્મ સનાતનઃ
પણ, હે કૃષ્ણે, તેઓ જાણે છે કે પરમ કલ્યાણમાં સ્થિત કરનાર પરમાત્મા અહીં ફળ આપનાર છે, એટલે તેમણે ધર્મ પાળ્યો—કારણ કે એ ધર્મ તો સદા માટે છે.
સ ચાયં સફલો ધર્મો ન ધર્મોઽફલ ઉચ્યતે। દૃશ્યન્તેઽપિ હિ વિદ્યાનાં ફલાનિ તપસાં તથા
અને આ ધર્મ ખરેખર ફળદાયી છે, એને નિષ્ફળ કહેવાતો નથી. જ્ઞાન અને તપના ફળો તો સ્પષ્ટ દેખાય છે.
ત્વય્યેતદ્વૈ વિજાનીહિ જન્મ કૃષ્ણે યથાશ્રુતમ્। વેત્થ ચાપિ યથા જાતો ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ પ્રતાપવાન્
હે કૃષ્ણે, જન્મ વિષે જે તું સાંભળ્યું છે એ પ્રમાણે આ વાત જાણ, અને તને એ પણ ખબર છે કે ધૃષ્ટદ્યુમ્ન કેવી રીતે જન્મ્યો હતો.
એતાવદેવ પર્યાપ્તમુપમાનં શુચિસ્મિતે। કર્મણાં ફલમસ્તીતિ ધીરોઽલ્પેનાપિ તુષ્યતિ
હે પવિત્ર સ્મિતવાળી, આટલું જ ઉદાહરણ પૂરતું છે કે કર્મનું ફળ મળે છે; સમજદાર તો થોડી વાતથી પણ સંતોષી જાય છે.
બહુનાઽપિ હ્યવિદ્વાંસો નૈવ તુષ્યન્ત્યબુદ્ધયઃ। તેષાં ન ધ્મજં કિંચિત્પ્રેત્ય કર્માસ્તિ શર્મ વા
પણ અજ્ઞાન અને મૂર્ખ માણસને ઘણી વાર સમજાવાય છતાં કદી સંતોષ થતો નથી; એમના માટે મૃત્યુ પછી ન તો કર્મનું ફળ છે, ન સુખ.
કર્મણામુત પુણ્યાનાં પાપાનાં ચ ફલોદયઃ। પ્રભવશ્ચાપ્યયશ્ચૈવ દેવગુહ્યાનિ ભામિનિ
સારા કે ખરાબ કર્મના ફળ કેવી રીતે મળે છે, અને એ ફળ ક્યાંથી આવે છે અને ક્યાં જાય છે—હે સુંદર, એ બધું દેવતાઓના રહસ્ય છે.
નૈતાનિ વેદ યઃ કશ્ચિન્મુહ્યન્ત્યત્ર પ્રજા ઇમાઃ। [અપિ કલ્પસહસ્રેણ ન ચ શ્રેયોઽધિગચ્છતિ ।।]
આ બધું કોઈ જાણતું નથી; લોકો એમાં ગૂંચવાઈ જાય છે અને હજારો વર્ષો સુધી પ્રયત્ન કરે તો પણ શ્રેષ્ઠ સુખ પામી શકતા નથી.
રક્ષ્યાણ્યેતાનિ દેવાનાં ગૂઢમાયા હિ દેવતાઃ। કૃશાઙ્ગાઃ સુબ્રતાશ્ચૈવ તપસા દગ્ધકિલ્વિષાઃ। પ્રસન્નૈર્માનસૈર્યુક્તાઃ પશ્યન્ત્યેતાનિ વૈ દ્વિજાઃ
આ બધું દેવતાઓના ગુપ્ત રહસ્ય છે, એનું રક્ષણ કરવું જોઈએ. દુર્બળ શરીરવાળા, સારા વ્રતવાળા, તપથી પાપ દાઝી નાખનાર અને શાંત મનવાળા બ્રાહ્મણો જ એ જોઈ શકે છે.
ન ફલાદર્સનાદ્ધર્મઃ શઙ્કિતવ્યો ન દેવતાઃ। યષ્ટવ્યં ચ પ્રયત્નેન દાતવ્યં ચાનમૂયતા
ફળ દેખાતું નથી એ માટે ધર્મ કે દેવતાઓમાં શંકા કરવી નહીં. શ્રદ્ધાથી પૂજા કરવી અને નિઃસંકોચ દાન આપવું જોઈએ.
કર્મણાં ફલમસ્તીહ તથૈતદ્ધર્મશાસનમ્। બ્રહ્મા પ્રોવાચ પુત્રાણાં યદૃષિર્વેદ કાશ્યપઃ
અહીં કર્મનું ફળ ચોક્કસ મળે છે, એ જ ધર્મનો ઉપદેશ છે. જેમ બ્રહ્માએ પોતાના પુત્રોને કહ્યું અને કશ્યપ ઋષિએ વેદમાં શીખવ્યું છે.
તસ્માત્તે સંશયઃ કૃષ્ણે નીહાર ઇવ નશ્યતુ। વિમૃશ્ય સર્વમસ્તીતિ નાસ્તિક્યં ભાવમુત્સૃજ
કૃષ્ણ, તારો સંશય ધુમ્મસ જેવો ઓગળી જાય. બધું વિચાર્યા પછી સમજ કે કર્મનું ફળ મળે છે—કદી પણ અવિશ્વાસ રાખીશ નહીં.
ઈશ્વરં ચાપિ ભૂતાનાં ધાતારં મા ચ વૈ ક્ષિપ। શિક્ષસ્વૈનં નમસ્વૈનં મા તેઽભૂદ્બુદ્ધિરીદૃશી
જે સર્વ જીવોના સર્જનહાર છે, એવા ઈશ્વરને કદી અવગણના કરવી નહીં. એને ઓળખ, એનું વંદન કર—એવી ખોટી સમજ તારા મનમાં કદી ન આવે.
યસ્ય પ્રસાદાત્તદ્ભક્તો મર્ત્યો ગચ્છત્યમર્ત્યતામ્। ઉત્તમાં દેવતાં કૃષ્ણે માતિવોચઃ કથંચન
એના કૃપાથી ભક્ત માણસ અમરત્વ પામે છે. કૃષ્ણ, સર્વોત્તમ દેવતાની કદી પણ નિંદા કે અવમાન ના કરવું.
નાવમન્યે ન ગર્હે ચ ધર્મં પાર્થ કથંચન। ઈશ્વરં કુત એવાહમવમંસ્યે પ્રજાપતિમ્
પાર્થ, હું કદી પણ ધર્મનું અપમાન કરતો નથી કે તેને નાની નજરે જોતો નથી. તો પછી, સર્વ જીવોના સર્જક એવા પ્રજાપતિનું અપમાન હું કેમ કરી શકું?
આર્તાઽહં પ્રલપામીદમિતિ માં વિદ્ધિ ભારત। ભૂયશ્ચ વિલપિષ્યામિ સુમનાસ્ત્વં નિબોધ મે
ભારત, જાણ કે હું દુઃખી થઈને આ રીતે બોલી રહ્યો છું. હજી પણ હું ફરી ફરી દુઃખ વ્યક્ત કરીશ—તુ શાંતિથી મારી વાત સાંભળ.
કર્મ ખલ્વિહ કર્તવ્યં જાતેનામિત્રકર્શન। અકર્માણો હિ જીવન્તિ સ્થાવરા નેતરે જનાઃ
શત્રુઓને હરાવનારા, જન્મ લીધેલા દરેકે કર્મ કરવું જ પડે છે. કારણ કે, માત્ર સ્થાવર વસ્તુઓ જ કંઈ કર્યા વિના જીવે છે, બીજાં કોઈ નહીં.
આમાતૃસ્તન્યપાનાચ્ચ યાવચ્છય્યોપસર્પણમ્। જઙ્ગમાઃ કર્મણા વૃત્તિમાપ્નુવન્તિ યુધિષ્ઠિર
યુધિષ્ઠિર, માતાનું દૂધ પીવાથી લઈને શય્યા સુધી પહોંચવા સુધી, બધા જીવો પોતાનું જીવન કર્મથી જ ચલાવે છે.
જઙ્ગમેષુ વિશેષેણ મનુષ્યા ભરતર્ષભ। ઇચ્છન્તિ કર્મણા વૃત્તિમવાપ્તું પ્રેત્ય ચેહ ચ
ભારતકુલના શ્રેષ્ઠ, ખાસ કરીને મનુષ્યો તો અહીં અને પરલોકમાં પણ કર્મ કરીને જ જીવન ચલાવવાની ઈચ્છા રાખે છે.
ઉત્થાનમભિજાનન્તિ સર્વભૂતાનિ ભારત। પ્રત્યક્ષં ફલમશ્નન્તિ કર્મણાં લોકસાક્ષિકમ્
ભારત, બધા જીવો પ્રયત્નને ઓળખે છે; તેઓ પોતાના કર્મનું સ્પષ્ટ ફળ, દુનિયા સામે, અનુભવતા હોય છે.
પશ્યન્તઃ સ્વં સમુત્થાનમુપજીવન્તિ જન્તરઃ। અપિ ધાતા વિધાતા ચ યથાઽયમુદકે બકઃ
પોતાનો પ્રયત્ન જોઈને બધા પ્રાણી પોતાનું જીવન ચલાવે છે—even સર્જનહાર અને નિયમનહાર પણ, જેમ પાણીમાં બગલો પોતાનું ભરણપોષણ કરે છે.
[અકર્મણાં વૈ ભૂતાનાં વૃત્તિઃ સ્વાન્ન હિ કાચન। તદેવાભિપ્રપદ્યેત ન વિહન્યાત્કદાચન ।।]
કોઈ પણ જીવ માટે, કંઈ કર્યા વિના જીવન ચલાવવાનો કોઈ રસ્તો નથી. એટલે, કર્મ જ કરવું જોઈએ અને કદી પણ તેને અટકાવવું નહીં.
સ્વકર્મ કુરુ માહાસીઃ કર્મણા ભવ દંશિતઃ। કૃત્યં હિ યોઽભિજાનાતિ સહસ્રે સોસ્તિ નાસ્તિ વાં
તારું પોતાનું કર્મ કર, અને કર્મમાં કદી પણ આળસ ન રાખ. હજારમાં એક જ માણસ જાણે છે શું કરવું જોઈએ.
તસ્ય ચાપિ ભવેત્કાર્વં વિવૃદ્ધૌ રક્ષણે તથા। ભક્ષ્યમાણો દ્યનાવાષઃ ક્ષીયેત હિમવાનપિ
અને એ માટે પણ વૃદ્ધિ અને રક્ષણ માટે પ્રયત્ન જરૂરી છે; સતત ખોદવામાં આવે તો—even હિમાલય પણ ઘટી જાય.