ધર્માર્થમેવ તે રાજ્યં ધર્માર્થં જીવિતં ચ તે। બ્રાહ્મણા ગુરવશ્ચૈવ જાનન્ત્યપિ ચ દેવતાઃ
તારું રાજ્ય પણ માત્ર ધર્મ માટે છે અને તારો જીવ પણ ધર્મ માટે છે; બ્રાહ્મણો, વડીલ અને દેવતાઓ બધાને આ ખબર છે.
ભીમસેનાર્જુનૌ ચોભૌ માદ્રેયૌ ચ મયા સહ। ત્યજેસ્ત્વમિતિ મે બુદ્ધિર્ન તુ ધર્મં પરિત્યજેઃ
ભીમસેન, અર્જુન, માદ્રીના પુત્રો અને હું—મને લાગે છે કે તું અમને છોડે, પણ ધર્મને ક્યારેય નહીં છોડે.
રાજાનં ધર્મગોપ્તારં ધર્મો રક્ષતિ રક્ષિતઃ। ઇતિ મે શ્રુતમાર્યાણાં ત્વાં તુ મન્યે ન રક્ષતિ
રાજા જો ધર્મની રક્ષા કરે તો ધર્મ પણ તેની રક્ષા કરે છે—આવું મેં મહાન લોકો પાસેથી સાંભળ્યું છે; પણ તારી તો ધર્મે રક્ષા કરી નથી એમ લાગે છે.
ત્યક્ત્વાઽન્યાન્હિ નરવ્યાઘ્ર નિત્યદા ધર્મ એવ તે। બુદ્ધિઃ સતતમન્વેતિ છાયેવં પુરુષં નિજા
માણસોમાં શ્રેષ્ઠ, તું હંમેશા બધાને છોડીને માત્ર ધર્મને જ પાળે છે, જેમ છાંયો પોતાના માણસને પાંડે છે.
નાવમંસ્થા હિ સદૃશાન્નાવરાઞ્શ્રેયસઃ કુતઃ। અવાપ્ય પૃથિવીં કૃત્સ્નાં ન તે શૃઙ્ગમવર્ધત
તમે ક્યારેય તમારા સમાન કે નીચા વ્યક્તિઓને નિચા નજરે જોયા નથી, તો પછી વધારે મહાનતા મેળવવાનો પ્રશ્ન જ ક્યાં આવે? આખી ધરતી પ્રાપ્ત કર્યા પછી પણ, તમારું ગર્વ કદી વધ્યું નથી.
સ્વાહાકારૈઃ સ્વધાભિશ્ચ પૂજાભિરપિ ચ દ્વિજાન્। દેવતાશ્ચ પિતૄંશ્ચૈવ સતતં પાર્થ સેવસે
પાર્થ, તમે હંમેશા સ્વાહા અને સ્વધા દ્વારા, અને પૂજાથી, દ્વિજાતિઓ, દેવતાઓ અને પિતૃઓની સેવા કરો છો.
બ્રાહ્મણાઃ સર્વકામૈસ્તે સતતં પાર્થ તર્પિતાઃ। યતયો મોક્ષિણશ્ચૈવ ગૃહસ્તાશ્ચૈવ ભારત
પાર્થ, બ્રાહ્મણો, જે હંમેશા સર્વે ઇચ્છાઓથી સંતૃપ્ત છે, મુક્તિ ઇચ્છતા યતિઓ અને ગૃહસ્થો પણ, હંમેશા તમારીથી પ્રસન્ન રહે છે.
ભુઞ્જતે રુક્મપાત્રીભિર્યત્રાહં પરિચારિકા। આરણ્યકેભ્યો વન્યાનિ ભોજનાનિ પ્રયચ્છસિ। નાદેયં બ્રાહ્મણેભ્યસ્તે ગૃહે કિંચન વિદ્યતે
જ્યાં હું સેવા કરું છું, ત્યાં તેઓ સોનાની વાસણોમાં ભોજન કરે છે; તમે જંગલમાં રહેતા લોકોને વનફળો આપો છો; અને રાજા, તમારા ઘરમાં બ્રાહ્મણોને આપવાનું કંઈ પણ અટકાવતું નથી.
યદિદં વૈશ્વદેવાન્તે સાયં પ્રાતઃ પ્રદીયતે। તદ્દત્ત્વાઽતિથિભૃત્યેભ્યોરાજઞ્શિષ્ટેનજીવસિ
રાજા, સાંજે અને સવારે વૈશ્વદેવ યજ્ઞ પછી જે બાકી રહે છે, તે તમે અતિથિઓ અને સેવકોને આપો છો અને પછી જે બચે છે એથી પોતે જીવન વિતાવો છો.
ઇષ્ટયઃ પશુબન્ધાશ્ચ કામ્યનૈમિત્તિકાશ્ચ યે। વર્તન્તે પાકયજ્ઞાશ્ચ સદા યજ્ઞાશ્ચ તેઽનઘ
પવિત્ર યજ્ઞો, પશુબલિ, ઇચ્છા અને પ્રસંગ માટેના યજ્ઞો, પાકયજ્ઞો અને સતત યજ્ઞો, હે નિર્દોષ, એ બધું તમે હંમેશા કરો છો.
અસ્મિન્નપિ મહારણ્યે વિજને દસ્યુસેવિતે। રાષ્ટ્રાદપેત્ય વસતો ધર્મસ્તે નાવસીદતિ
આ વિશાળ અને એકાંત જંગલમાં, જ્યાં દુષ્કર્મીઓ રહે છે, અને રાજ્યથી દૂર વસો છો, ત્યાં પણ તમારો ધર્મ કદી ઘટતો નથી.
અશ્વમેધો રાજસૂયઃ પૌણ્ડરીકોઽથ ગોસવઃ। ઇષ્ટાસ્ત્વયા મહાયજ્ઞાબહવોઽન્યે સદક્ષિણાઃ
અશ્વમેઘ, રાજસૂય, પૌંડરીક અને ગોસવ જેવા મહાયજ્ઞો અને અનેક અન્ય દાનયુક્ત મહાયજ્ઞો પણ તમે કર્યા છે.
રાજન્પરીતયા બુદ્ધ્યા વિષમેઽક્ષપરાજયે। પાર્થ મિત્રાણિ ચાસ્માંશ્ચ વસૂનિ ચ પરાજિતઃ
રાજા, જ્યારેથી જ્ઞાનમાં અંધારું આવ્યું અને જૂઆમાં હાર્યા, પાર્થ, ત્યારે તમે મિત્રો, અમને અને સંપત્તિ બધું ગુમાવ્યું.
ઋજોર્મૃદોર્બદાન્યસ્ય ધીમતઃ સત્યવાદિનઃ। કથમક્ષવ્યસનજા બુદ્ધિરાપતિતા તવ
તમે તો સીધા, નમ્ર, દયાળુ, બુદ્ધિશાળી અને સત્યવંત છો, તો પણ જૂઆના દુઃખથી આવી વિચિત્ર વિચારધારા કેવી રીતે આવી ગઈ?
અતીવ મોહ આયાતિ મનશ્ પરિદૂયતે। નિશામ્ય વ્યસનં પાર્થ તવેદમતિદુઃસહમ્
પાર્થ, તમારે આવું દુઃખ સહન કરવું પડે છે એ સાંભળીને મારા મનમાં ભારે મૂંઝવણ થાય છે અને મન ખૂબ દુઃખી થાય છે.
અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્। ઈશ્વરસ્ય વશે લોકસ્તિષ્ઠતે નાત્મનો યથા
આ વિષયમાં પણ પ્રાચીન કથા કહેવામાં આવે છે: જગત સર્વે ઈશ્વરની ઈચ્છાથી ચાલે છે, પોતાની ઈચ્છાથી નહીં.
ધાતૈવ ખલુ ભૂતાનાં સુખદુઃખે પ્રિયાપ્રિયે। દદાતિ સર્વમીશાનઃ પુરસ્તાચ્છુક્રમુચ્ચરન્
નિશ્ચયે, ધાતા જ સર્વે જીવોને સુખ-દુઃખ, પ્રિય-અપ્રિય આપે છે; ઈશ્વર સર્વે આપે છે, શરૂઆતમાં પવિત્ર શબ્દ ઉચ્ચારીને.
યથા દારુમયીં યોષાં નરો ધીરઃ સમાહિતઃ। ઇઙ્ગ્યત્યઙ્ગમઙ્ગાનિ તથા રાજન્નિમાઃ પ્રજાઃ
જેમ બુદ્ધિશાળી માણસ લાકડાની ગૂડીના અંગો હલાવે છે, તેમ રાજા, ઈશ્વર આ પ્રજાઓને ચલાવે છે.
આકાશ ઇવ ભૂતાનિ વ્યાપ્ય સર્વાણિ ભારત। ઈશ્વરો વિદધાતીહ કલ્યાણં યચ્ચ પાપકમ્
જેમ આકાશ સર્વે જીવોમાં વ્યાપી છે, તેમ, ભારત, ઈશ્વર અહીં શુભ અને અશુભ બંનેનું નિયંત્રણ કરે છે.
શકુનિસ્તન્તુબદ્ધો વા નીયતેઽયમનીશ્વરઃ। ઈશ્વરસ્ય વશે તિષ્ઠન્નાન્યેષામાત્મનઃ પ્રભુઃ
જેમ દોરથી બંધાયેલો પક્ષી ખેંચાય છે, તેમ આ બલહીન જીવ ઈશ્વરની ઈચ્છાથી ચાલે છે; પોતાનો કે બીજાનો સ્વામી નથી.
મણિઃ સૂત્ર ઇવ પ્રોતો નસ્યોત ઇવ ગોવૃષઃ। ધાતુરાદેશમન્વેતિ તન્મયો હિ તદર્પણઃ
જેમ મણિ દોરમાં ગૂંથાયેલો હોય, અથવા બળદ જૂઆમાં બંધાયેલો હોય, તેમ એ ધાતા ના આદેશને અનુસરે છે, કારણ કે એમાંથી બન્યો છે અને એમાં જ સમર્પિત છે.
નાત્માથીનો મનુષ્યોઽયં કાલં ભજતિં કંચન। સ્રોતસો મધ્યમાપન્નઃ કૂલવૃક્ષ ઇવ ચ્યુતઃ
માણસ પોતે સ્વતંત્ર નથી, અને પોતાનાં મનગમતા સમયે કંઈ મેળવી શકતો નથી; જેમ નદીના વહેણમાં પડેલો વૃક્ષ વહેતો જાય છે, તેમ એ પણ વહેતો જાય છે.
અજ્ઞો જન્તુરનીશોઽયમાત્મનઃ સુખદુઃખયોઃ। ઈશ્વરપ્રેરિતો ગચ્છેત્સ્વર્ગં નરકમેવ ચ
આ અજ્ઞાન જીવ પોતાનાં સુખ-દુઃખ પર કશી કાબૂ રાખતો નથી; ભગવાનના ઇશારે એ સ્વર્ગ કે નરકમાં જાય છે.
યથા વાયોસ્તૃણાગ્રાણિ વશં યાન્તિ બલીયસઃ। ધાતુરેવં વશં યાન્તિ સર્વભૂતાનિ ભારત
જેમ તીવ્ર પવન તણાં તણાંને પોતાની સાથે લઈ જાય છે, તેમ, હે ભારત, બધાં જીવો સર્જનહારના વશમાં ચાલે છે.
આર્યે કર્મણિ યુઞ્જાનઃ પાપે વા પુનરીશ્વઃ। વ્યાપ્ય ભૂતાનિ ચરતે ન ચાયમિતિ લક્ષ્યતે
કોઈ સારા કર્મ કરે કે પાપ કરે, ભગવાન બધાં જીવોમાં વ્યાપી રહ્યા છે અને તેઓમાં ફરતા રહે છે, પણ એમને ઓળખી શકાતાં નથી.
હેતુમાત્રમિદં ધાતુઃ શરીરં ક્ષેત્રસંજ્ઞિતમ્। યેન કારયતે કર્મ શુભાશુભફલં વિભુઃ
આ શરીર, જેને ક્ષેત્ર કહે છે, એ તો સર્જનહારનું માત્ર સાધન છે; એના દ્વારા પરમાત્મા સારા કે ખરાબ ફળ આપતાં કર્મ કરાવે છે.
પશ્ય માયાપ્રભાવોઽયમીશ્વરેણ યથા કૃતઃ। યો હન્તિ ભૂતૈર્ભૂતાનિ મોહયિત્વાઽઽત્મમાયયા
ભગવાને કેવી અદભૂત માયા રચી છે જુઓ—પહેલા પોતાની માયાથી જીવોને ભ્રમિત કરે છે અને પછી બીજા જીવોથી એમનું વિનાશ કરે છે.
અન્યથા પરિદૃષ્ટાનિ મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ। અન્યથા પરિવર્તન્તે વેગા ઇવ નભસ્વતઃ
સત્યને જોનાર ઋષિઓને વસ્તુઓ એક રીતે દેખાય છે, પણ એ વસ્તુઓ વાસ્તવમાં બીજું રૂપ ધારણ કરે છે, જેમ પવનના ઝોક બદલાતા રહે છે.
અન્યથૈવ હિ વર્તન્તે પુરુષાસ્તાનિ તાનિ ચ। અન્યથૈવ પ્રભુસ્તાનિ કરોતિ વિકરોતિ ચ
માનવો એક રીતે વર્તે છે, પણ એ જ વસ્તુઓ બીજું રૂપ લે છે; ભગવાન એ બધું ત્રીજી રીતે બનાવે અને બદલાવે છે.
યથા કાષ્ઠેન વા કાષ્ઠમશ્માનં ચાશ્મના પુનઃ। અયસા ચાપ્યયશ્છિન્દ્યાન્નિર્વિચેષ્ટમચેતનમ્
જેમ લાકડું લાકડું તોડી શકે, પથ્થર પથ્થર ફોડી શકે, લોખંડ લોખંડ કાપી શકે—જ્યારે એ બધું જડ અને નિષ્ક્રિય છે—