હન્યુર્હિ પિતરઃ પુત્રાન્પુત્રાશ્ચાપિ તથા પિતૄન્। હન્યુશ્ચ પતયો ભાર્યાઃ પતીન્ભાર્યાસ્તથૈવ ચ
પિતાઓ પોતાના પુત્રોને મારી નાખે અને પુત્રો પણ પિતાને મારી નાખે; પતિઓ પત્નીઓને મારી નાખે અને પત્નીઓ પણ પતિઓને મારી નાખે.
એવં સંકુપિતે લોકે જન્મ કૃષ્ણો ન વિદ્યતે। પ્રજાનાં સન્ધિમૂલં હિ જન્મ વિદ્ધિશુભાનને
આ રીતે ગુસ્સાથી ભરેલા જગતમાં જન્મ જ ન રહે, હે શુભાંગી, કારણ કે લોકોમાં સુખ-શાંતિનું મૂળ જન્મ છે.
તાઃ ક્ષીયેરન્પ્રજાઃ સર્વાઃ ક્ષિપ્રં દ્રૌપદિ તાદૃશાઃ। તસ્માન્મન્યુર્વિનાશાય પ્રજાનામભવાય ચ
હે દ્રૌપદી, આવા બધા લોકો ઝડપથી નાશ પામે; એટલે ગુસ્સો જીવજંતુઓના વિનાશ અને અંતનું કારણ બને છે.
યસ્માત્તુ લોકે દૃશ્યન્તે ક્ષમિણઃ પૃથિવીસમાઃ। તસ્માજ્જન્મ ચ ભૂતાનાં ભવશ્ચ પ્રતિપદ્યતે
જગતમાં ધરતી જેવી ક્ષમાશીલ વ્યક્તિઓ જોવા મળે છે, તેથી જ જીવજંતુઓનો જન્મ અને જીવન ટકી રહે છે.
ક્ષન્તવ્યં પુરુષેણેહ સર્વાપત્સુ સુશોભને। ક્ષમાવતો હિ ભૂતાનાં જન્મ ચૈવ પ્રકીર્તિતમ્
હે સુંદર, દરેક મુશ્કેલીમાં માણસે ક્ષમા રાખવી જોઈએ; કારણ કે ક્ષમાવાન લોકોના કારણે જ જીવજંતુઓનો જન્મ કહેવાય છે.
આક્રુષ્ટસ્તાડિતઃ ક્રુદ્ધઃ ક્ષમતે યો બવીયસા। યશ્ચ નિત્યં જિતક્રોધો વિદ્વાનુત્તમપૂરુષઃ। પ્રભાવવાનપિ નરસ્તસ્ય લોકાઃ સનાતનાઃ
જે માણસ અપમાન, માર કે ગુસ્સો સહન કરીને પણ વધારે ક્ષમા રાખે છે, અને જે હંમેશા ગુસ્સા પર જીત મેળવે છે, એવો જ્ઞાની અને શ્રેષ્ઠ માણસ—even જો શક્તિશાળી હોય—એને શાશ્વત લોક મળે છે.
ક્રોધનસ્ત્વલ્પવિજ્ઞાનઃ પ્રેત્ય ચેહ ચ નશ્યતિ
પણ ગુસ્સાવાળો અને ઓછું સમજણ ધરાવતો માણસ અહીં પણ અને મૃત્યુ પછી પણ નાશ પામે છે.
અત્રાપ્યુદાહરન્તીમા ગાથા નિત્યં ક્ષમાવતામ્। ગીતાઃ ક્ષમાવતાં કૃષ્ણે કાશ્યપેન મહાત્મના
આ વિષયમાં પણ, હંમેશા ક્ષમાશીલ લોકોમાં ગવાતા, મહાન આત્મા કાશ્યપે કૃષ્ણને સંભળાવેલા આ શ્લોકો ઉદાહરણ તરીકે કહેવામાં આવે છે.
ક્ષમા ધર્મઃ ક્ષમા યજ્ઞઃ ક્ષમા વેદાઃ ક્ષમા શ્રુતમ્। યસ્તમેવં વિજાનાતિ સ સર્વં ક્ષન્તુર્મહતિ
ક્ષમા એ ધર્મ છે, ક્ષમા એ યજ્ઞ છે, ક્ષમા એ વેદ છે, ક્ષમા એ જ્ઞાન છે; જે આ રીતે જાણે છે, એ મહાન ક્ષમાથી બધું પ્રાપ્ત કરે છે.
ક્ષમા બ્રહ્મ ક્ષમા સત્યં ક્ષમા ભૂતં ચ ભાવિ ચ। ક્ષમા તપઃ ક્ષમા શૌચં ક્ષમયેદં ધૃતં જગત્
ક્ષમા એ બ્રહ્મ છે, ક્ષમા એ સત્ય છે, ક્ષમા એ ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય છે; ક્ષમા એ તપ છે, ક્ષમા એ પવિત્રતા છે, અને ક્ષમાથી જ આ જગત ટકી રહ્યું છે.
અતિ યજ્ઞવિદાં લોકાન્ક્ષમિણઃ પ્રાપ્નુવન્તિ ચ। અતિ બ્રહ્મવિદાં લોકાનતિ ચાપિ તપસ્વિનામ્
યજ્ઞ જાણનારા લોકો જે લોક મેળવે છે, ક્ષમાવાન લોકો એથી પણ ઉત્તમ લોક મેળવે છે; એ લોક બ્રહ્મજ્ઞાની અને તપસ્વીઓના લોકોથી પણ ઊંચા છે.
અન્યે વૈ યજુષાં લોકાઃ કર્મિણામપરે તથા। ક્ષમાવતાં બ્રહ્મલોકે લોકાઃ પરમપૂજિતાઃ
યજુરવેદ અનુસરી રહેલા અને કર્મ કરનારા લોકોના પણ અલગ-અલગ લોક છે; પણ ક્ષમાવાન લોકોના બ્રહ્મલોક સર્વોપરી માનવામાં આવે છે.
ક્ષમા તેજસ્વિનાં તેજઃ ક્ષમા બ્રહ્મ તપસ્વિનામ્। ક્ષમા સત્યં સત્યવતાં ક્ષમા યજ્ઞઃ ક્ષમા શભઃ
ક્ષમા એ તેજસ્વીઓનું તેજ છે, ક્ષમા એ તપસ્વીઓ માટે બ્રહ્મ છે; ક્ષમા એ સત્યવાદીઓનું સત્ય છે, ક્ષમા એ યજ્ઞ છે, ક્ષમા એ પવિત્રતા છે.
તાં ક્ષમાં તાદૃશીં કૃષ્ણે કથમસ્મદ્વિધસ્ત્યજેત્। યત્રબ્રહ્મ ચ સત્યં ચ યજ્ઞા લોકાશ્ચ ધિષ્ઠિતાઃ
હે કૃષ્ણ, જેમાં બ્રહ્મ, સત્ય, યજ્ઞ અને લોક સ્થિર છે, એવી ક્ષમાને અમારા જેવા લોકો કેમ ત્યજી શકે?
ઇજ્યન્તે યજ્વનાં લોકાઃ ક્ષમિણામપરે તથા।' ક્ષન્તવ્યમેવ સતતં પુરુષેણ વિજાનતા। યદા હિ ક્ષમતે સર્વં બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા
યજ્ઞ કરનારા લોકો જે લોક મેળવે છે, ક્ષમાવાન લોકો પણ એ લોક મેળવે છે; સમજદાર માણસે હંમેશા ક્ષમા રાખવી જોઈએ, કારણ કે જ્યારે કોઈ બધું ક્ષમા કરે છે, ત્યારે એ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.
ક્ષમાવતામયં લોકઃ પરશ્ચૈવ ક્ષમાવતામ્। ઇહ સન્માનમૃચ્છન્તિ પરત્ર ચ પરા ગતિમ્
આ જગત પણ ક્ષમાવાન લોકોનું છે અને પરલોક પણ; અહીં તેમને માન મળે છે અને પરલોકમાં તેઓ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામે છે.
યેષાં મન્યુર્મનુષ્યાણાં ક્ષમયાઽભિહતઃ સદા। તેષાં પરતરે લોકાસ્તસ્માત્ક્ષાન્તિઃ પરા મતા
જે મનુષ્યોનો ક્રોધ હંમેશા ક્ષમાથી શાંત રહે છે, તેઓને ઉંચા લોક મળે છે; એટલે ક્ષમા સર્વોથી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
ઇતિ ગીતાઃ કાશ્યપેન ગાથાનિત્યં ક્ષમાવતામ્। શ્રુત્વા ગાથાઃ ક્ષમાયાસ્ત્વં તુષ્યદ્રૌપદિ મા ક્રુધઃ
કશ્યપે હંમેશા ક્ષમાવાળાઓ માટે આ ગાથાઓ ગાઈ છે; તું આ ક્ષમાની ગાથાઓ સાંભળીને પ્રસન્ન થા, દ્રૌપદી, અને ગુસ્સો ન કર.
પિતામહઃ શાન્તનવઃ રશમં સંપૂજયિષ્યતિ। કૃષ્ણશ્ચ દેવકીપુત્રઃ શમં સંપૂજયિષ્યતિ
પિતામહ શાંતનુનું પુત્ર શમનું સન્માન કરશે; અને દેવકીપુત્ર કૃષ્ણ પણ શમનું સન્માન કરશે.
આચાર્યો વિદુરઃ ક્ષત્તા શમમેવ વદિષ્યતઃ। કૃપશ્ચ સંજયશ્ચૈવ શમમેવ વદિષ્યતઃ
આચાર્ય, વિદુર અને રથચાલક માત્ર શમની જ વાત કરશે; અને કૃપા તથા સંજય પણ શમની જ વાત કરશે.
સોમદત્તો યુયુત્સુશ્ચ દ્રોણપુત્રસ્તથૈવ ચ। પિતામહશ્ચ નો વ્યાસઃ શમં વદતિ નિત્યશઃ
સોમદત્ત, યુયુત્સુ અને દ્રોણપુત્ર પણ; અને આપણા પિતામહ વ્યાસ હંમેશા શમની જ વાત કરે છે.
એતૈર્હિ રાજા નિયતં ચોદ્યમાનઃ શમં પ્રતિ। રાજ્યં દાતેતિ મે બુદ્ધિર્ન ચેલ્લોભાન્નશિષ્યતિ
આ બધા લોકો રાજાને શમ તરફ પ્રેરણા આપશે, તો રાજા ચોક્કસ રાજ્ય પાછું આપશે—એવો મારો વિશ્વાસ છે; નહીં તો લોભ તેને રોકી દેશે.
કાલોઽયં દારુણઃ પ્રાપ્તો ભરતાનામભૂતયે। નિશ્ચિતં મે સદૈવૈતત્પુરસ્તાદપિ ભામિતિ
આ કઠોર સમય ભરતોના વિનાશ માટે આવ્યો છે; મને તો હંમેશા પહેલેથી જ આવું લાગતું હતું.
સુયોધનો નાર્હતીતિ ક્ષમા મામેવ વિન્દતિ। અર્હસ્તત્રાહમિત્યેવં તસ્માન્માં વિન્દતે ક્ષમા
સુયોધન લાયક નથી, એટલે ક્ષમા મને મળે છે; હું ત્યાં લાયક છું, એટલે ક્ષમા મને મળે છે.
એતદાત્મવતાં વૃત્તમેષ ધર્મઃ સનાતનઃ। ક્ષમા ચૈવાનૃશંસ્યં ચ તત્કર્તાઽસ્મ્યહમઞ્જસા
આ આત્માવાળાઓનું વર્તન છે, આ સનાતન ધર્મ છે; ક્ષમા અને દયા—હું તેને સીધા કરે છું.
નમો ધાત્રે વિધાત્રે ચ યૌ મોહં ચક્રતુસ્તવ। પિતૃપૈતામહે રાજ્યે વોઢવ્યે તેઽન્યથા મતિઃ
સર્જનહાર અને વિધાતા ને વંદન છે, જેમણે તારા પર મોહ નાખ્યો; પિતૃ-પિતામહોના રાજ્ય વિશે તારો મન બીજું થઈ ગયું.
[કર્મભિશ્ચિન્તિતો લોકો ગત્યાંગત્યાં પૃથગ્વિધઃ। તસ્માત્કર્માણિ નિત્યાનિ લોભાન્મોક્ષં યિયાસતિ ।]
કર્મોથી જ જગતની ગતિ-અગતિ અને અનેક પ્રકારની સ્થિતિ થાય છે; એટલે હંમેશા કર્મ કરવું જોઈએ, કારણ કે લોભથી તો મુક્તિ મળતી નથી.
નેહ ધર્માનૃશંસ્યાભ્યાં ન ક્ષાન્ત્યા નાર્જવેન ચ। પુરુષઃ શ્રિયમાપ્નોતિ ન ઘૃણિત્વેન કર્હિચિત્
અહીં ધર્મ, દયા, ક્ષમા કે સચ્ચાઈથી, કે કદી દયાથી પણ, માણસને સંપત્તિ મળતી નથી.
ત્વાં ચેદ્વ્યસનમભ્યાગાદિદં ભારત દુઃસહમ્। સ ત્વં નાર્હસિ નાપીમે ભ્રાતરસ્તે મહૌજસઃ
ભરત, જો તારા પર આ અસહ્ય દુઃખ આવ્યું છે, તો તું પણ લાયક નથી અને તારા પરાક્રમી ભાઈઓ પણ લાયક નથી.
ન હિ તેઽધ્યગમઞ્જાતુ તદાનીં નાદ્ય ભારત। ધર્માત્પ્રિયતરં કિંચિદપિ ચેજ્જીવિતાદપિ
ભરત, તું ક્યારેય, એ સમયે કે આજેય, ધર્મથી વધારે કંઈ પણ—even જીવતું—પ્રિય માન્યું નથી.