ક્રુદ્ધો હિ કાર્યં સુશ્રોણિ ન યથાવત્પ્રપશ્યતિ। નાકાર્યં ન ચ મર્યાદાં નરઃ ક્રુદ્ધોઽનુપશ્યતિ
સુંદર કટિવાળી, ગુસ્સે થયેલો માણસ શું કરવું જોઈએ એ સાચી રીતે જોઈ શકતો નથી; શું ન કરવું જોઈએ અને શું મર્યાદા છે એ પણ તેને દેખાતું નથી.
હન્ત્યવધ્યાનપિ ક્રુદ્ધો ગુરૂન્રૂક્ષૈસ્તુદત્યપિ। તસ્માત્તેજસિ કર્તવ્યે ક્રોધો દૂરાત્પ્રતિષ્ઠિતઃ
ગુસ્સામાં માણસ એવા લોકોને પણ મારી નાખે છે જેમને મારવું ન જોઈએ, અને વડીલને પણ કડક બોલી જાય છે; એટલે, કાર્ય કરતી વખતે ગુસ્સાને દૂર જ રાખવો જોઈએ.
દાક્ષ્યં હ્યમર્ષઃ શૌર્યં ચ શીઘ્રત્વમિતિ તેજસઃ। ગુણાઃ ક્રોધાભિભૂતેન ન શક્યાઃ પ્રાપ્તુમઞ્જસા
કૌશલ્ય, સહનશક્તિ, શૌર્ય અને ઝડપ—આ બધું તેજના ગુણ છે; પણ ગુસ્સાથી ઘેરાયેલા માણસે આ ગુણો સરળતાથી મેળવી શકતા નથી.
ક્રોધં ત્યક્ત્વા તુ પુરુષઃ સમ્યક્તેજોઽભિપદ્યતે। કાલયુક્તં મહાપ્રાજ્ઞૈઃ ક્રુદ્ધૈસ્તેજઃ સુદુર્લભમ્
ગુસ્સો છોડીને માણસ સાચું તેજ મેળવે છે; પણ ગુસ્સાવાળાને—even મોટા વિદ્વાનને પણ—સાચા સમયે તેજ મળવું અઘરું છે.
ક્રોધસ્ત્વપણ્ડિતૈઃ શશ્વત્તેજ ઇત્યભિનિશ્ચિતમ્। રજસ્તુ લોકનાશાય વિહિતં માનુષાન્પ્રતિ
પંડિતો હંમેશા કહે છે કે ગુસ્સો કદી પણ તેજ નથી; રજોગુણ તો માણસોમાં જગતના વિનાશ માટે જ છે.
તસ્માચ્છશ્વત્ત્યજેત્ક્રોધં પુરુષઃ સમ્યગાચરન્। શ્રેયાન્સ્વધર્માનપગો ન ક્રુદ્ધ ઇતિ નિશ્ચિતમ્
માટે, યોગ્ય રીતે વર્તન કરનાર માણસે હંમેશા ગુસ્સો છોડવો જોઈએ; ગુસ્સામાં કરેલી ક્રિયા કરતા—even સામાન્ય—પોતાનો ધર્મ શ્રેષ્ઠ છે, એ નિશ્ચિત છે.
યદિ સર્વમબુદ્ધીનામતિક્રાન્તમચેતસામ્। અતિક્રમો મદ્વિધસ્ય કથં સ્વિત્સ્યાદનિન્દિતે
જો બધા અજ્ઞાન અને ચંચળ મનવાળા લોકો નિયમ તોડે, તો મારા જેવા નિર્દોષ માણસે એ રીતે વર્તવું યોગ્ય કેવી રીતે ગણાય?
યદિ ન સ્યુર્માનુષેષુ ક્ષમિણઃ પૃથિવીસમાઃ। ન સ્યાત્સન્ધિર્મનુષ્યાણાં ક્રોધમૂલો હિ વિગ્રહઃ
જો માણસોમાં પૃથ્વી જેટલી ક્ષમાવાન વ્યક્તિઓ ન હોય, તો લોકોમાં સુમેળ રહે જ નહીં, કારણ કે ઝઘડો તો ગુસ્સામાંથી જ ઊપજે છે.
અભિષક્તો હ્યભિષજેદાહન્યાદ્ગુરુણા હતઃ। એવં વિનાશો ભૂતાનામમધર્મઃ પ્રથિતો ભવેત્
જો કોઈ શાપગ્રસ્ત વ્યક્તિ પાછો શાપ આપે, અથવા ગુરુ દ્વારા મારવામાં આવેલો કોઈ પાછો ગુરુને મારે, તો જીવજંતુઓનો વિનાશ અને અધર્મ ફેલાઈ જાય.
આક્રુષ્ટ પુરુષઃ સર્વં પ્રત્યાક્રોશેદનન્તરમ્। પ્રતિહન્યાદ્ધતશ્ચૈવ તથા હિંસ્યાચ્ચ હિંસિતઃ
જો કોઈ માણસને અપમાન થાય અને એ પછી બધાને અપમાન આપે, કે કોઈએ માર્યું હોય તો એ પાછો મારે, અથવા કોઈએ દુઃખ આપ્યું હોય તો એ પણ પાછું દુઃખ આપે, તો—
હન્યુર્હિ પિતરઃ પુત્રાન્પુત્રાશ્ચાપિ તથા પિતૄન્। હન્યુશ્ચ પતયો ભાર્યાઃ પતીન્ભાર્યાસ્તથૈવ ચ
પિતાઓ પોતાના પુત્રોને મારી નાખે અને પુત્રો પણ પિતાને મારી નાખે; પતિઓ પત્નીઓને મારી નાખે અને પત્નીઓ પણ પતિઓને મારી નાખે.
એવં સંકુપિતે લોકે જન્મ કૃષ્ણો ન વિદ્યતે। પ્રજાનાં સન્ધિમૂલં હિ જન્મ વિદ્ધિશુભાનને
આ રીતે ગુસ્સાથી ભરેલા જગતમાં જન્મ જ ન રહે, હે શુભાંગી, કારણ કે લોકોમાં સુખ-શાંતિનું મૂળ જન્મ છે.
તાઃ ક્ષીયેરન્પ્રજાઃ સર્વાઃ ક્ષિપ્રં દ્રૌપદિ તાદૃશાઃ। તસ્માન્મન્યુર્વિનાશાય પ્રજાનામભવાય ચ
હે દ્રૌપદી, આવા બધા લોકો ઝડપથી નાશ પામે; એટલે ગુસ્સો જીવજંતુઓના વિનાશ અને અંતનું કારણ બને છે.
યસ્માત્તુ લોકે દૃશ્યન્તે ક્ષમિણઃ પૃથિવીસમાઃ। તસ્માજ્જન્મ ચ ભૂતાનાં ભવશ્ચ પ્રતિપદ્યતે
જગતમાં ધરતી જેવી ક્ષમાશીલ વ્યક્તિઓ જોવા મળે છે, તેથી જ જીવજંતુઓનો જન્મ અને જીવન ટકી રહે છે.
ક્ષન્તવ્યં પુરુષેણેહ સર્વાપત્સુ સુશોભને। ક્ષમાવતો હિ ભૂતાનાં જન્મ ચૈવ પ્રકીર્તિતમ્
હે સુંદર, દરેક મુશ્કેલીમાં માણસે ક્ષમા રાખવી જોઈએ; કારણ કે ક્ષમાવાન લોકોના કારણે જ જીવજંતુઓનો જન્મ કહેવાય છે.
આક્રુષ્ટસ્તાડિતઃ ક્રુદ્ધઃ ક્ષમતે યો બવીયસા। યશ્ચ નિત્યં જિતક્રોધો વિદ્વાનુત્તમપૂરુષઃ। પ્રભાવવાનપિ નરસ્તસ્ય લોકાઃ સનાતનાઃ
જે માણસ અપમાન, માર કે ગુસ્સો સહન કરીને પણ વધારે ક્ષમા રાખે છે, અને જે હંમેશા ગુસ્સા પર જીત મેળવે છે, એવો જ્ઞાની અને શ્રેષ્ઠ માણસ—even જો શક્તિશાળી હોય—એને શાશ્વત લોક મળે છે.
ક્રોધનસ્ત્વલ્પવિજ્ઞાનઃ પ્રેત્ય ચેહ ચ નશ્યતિ
પણ ગુસ્સાવાળો અને ઓછું સમજણ ધરાવતો માણસ અહીં પણ અને મૃત્યુ પછી પણ નાશ પામે છે.
અત્રાપ્યુદાહરન્તીમા ગાથા નિત્યં ક્ષમાવતામ્। ગીતાઃ ક્ષમાવતાં કૃષ્ણે કાશ્યપેન મહાત્મના
આ વિષયમાં પણ, હંમેશા ક્ષમાશીલ લોકોમાં ગવાતા, મહાન આત્મા કાશ્યપે કૃષ્ણને સંભળાવેલા આ શ્લોકો ઉદાહરણ તરીકે કહેવામાં આવે છે.
ક્ષમા ધર્મઃ ક્ષમા યજ્ઞઃ ક્ષમા વેદાઃ ક્ષમા શ્રુતમ્। યસ્તમેવં વિજાનાતિ સ સર્વં ક્ષન્તુર્મહતિ
ક્ષમા એ ધર્મ છે, ક્ષમા એ યજ્ઞ છે, ક્ષમા એ વેદ છે, ક્ષમા એ જ્ઞાન છે; જે આ રીતે જાણે છે, એ મહાન ક્ષમાથી બધું પ્રાપ્ત કરે છે.
ક્ષમા બ્રહ્મ ક્ષમા સત્યં ક્ષમા ભૂતં ચ ભાવિ ચ। ક્ષમા તપઃ ક્ષમા શૌચં ક્ષમયેદં ધૃતં જગત્
ક્ષમા એ બ્રહ્મ છે, ક્ષમા એ સત્ય છે, ક્ષમા એ ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય છે; ક્ષમા એ તપ છે, ક્ષમા એ પવિત્રતા છે, અને ક્ષમાથી જ આ જગત ટકી રહ્યું છે.
અતિ યજ્ઞવિદાં લોકાન્ક્ષમિણઃ પ્રાપ્નુવન્તિ ચ। અતિ બ્રહ્મવિદાં લોકાનતિ ચાપિ તપસ્વિનામ્
યજ્ઞ જાણનારા લોકો જે લોક મેળવે છે, ક્ષમાવાન લોકો એથી પણ ઉત્તમ લોક મેળવે છે; એ લોક બ્રહ્મજ્ઞાની અને તપસ્વીઓના લોકોથી પણ ઊંચા છે.
અન્યે વૈ યજુષાં લોકાઃ કર્મિણામપરે તથા। ક્ષમાવતાં બ્રહ્મલોકે લોકાઃ પરમપૂજિતાઃ
યજુરવેદ અનુસરી રહેલા અને કર્મ કરનારા લોકોના પણ અલગ-અલગ લોક છે; પણ ક્ષમાવાન લોકોના બ્રહ્મલોક સર્વોપરી માનવામાં આવે છે.
ક્ષમા તેજસ્વિનાં તેજઃ ક્ષમા બ્રહ્મ તપસ્વિનામ્। ક્ષમા સત્યં સત્યવતાં ક્ષમા યજ્ઞઃ ક્ષમા શભઃ
ક્ષમા એ તેજસ્વીઓનું તેજ છે, ક્ષમા એ તપસ્વીઓ માટે બ્રહ્મ છે; ક્ષમા એ સત્યવાદીઓનું સત્ય છે, ક્ષમા એ યજ્ઞ છે, ક્ષમા એ પવિત્રતા છે.
તાં ક્ષમાં તાદૃશીં કૃષ્ણે કથમસ્મદ્વિધસ્ત્યજેત્। યત્રબ્રહ્મ ચ સત્યં ચ યજ્ઞા લોકાશ્ચ ધિષ્ઠિતાઃ
હે કૃષ્ણ, જેમાં બ્રહ્મ, સત્ય, યજ્ઞ અને લોક સ્થિર છે, એવી ક્ષમાને અમારા જેવા લોકો કેમ ત્યજી શકે?
ઇજ્યન્તે યજ્વનાં લોકાઃ ક્ષમિણામપરે તથા।' ક્ષન્તવ્યમેવ સતતં પુરુષેણ વિજાનતા। યદા હિ ક્ષમતે સર્વં બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા
યજ્ઞ કરનારા લોકો જે લોક મેળવે છે, ક્ષમાવાન લોકો પણ એ લોક મેળવે છે; સમજદાર માણસે હંમેશા ક્ષમા રાખવી જોઈએ, કારણ કે જ્યારે કોઈ બધું ક્ષમા કરે છે, ત્યારે એ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.
ક્ષમાવતામયં લોકઃ પરશ્ચૈવ ક્ષમાવતામ્। ઇહ સન્માનમૃચ્છન્તિ પરત્ર ચ પરા ગતિમ્
આ જગત પણ ક્ષમાવાન લોકોનું છે અને પરલોક પણ; અહીં તેમને માન મળે છે અને પરલોકમાં તેઓ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામે છે.
યેષાં મન્યુર્મનુષ્યાણાં ક્ષમયાઽભિહતઃ સદા। તેષાં પરતરે લોકાસ્તસ્માત્ક્ષાન્તિઃ પરા મતા
જે મનુષ્યોનો ક્રોધ હંમેશા ક્ષમાથી શાંત રહે છે, તેઓને ઉંચા લોક મળે છે; એટલે ક્ષમા સર્વોથી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
ઇતિ ગીતાઃ કાશ્યપેન ગાથાનિત્યં ક્ષમાવતામ્। શ્રુત્વા ગાથાઃ ક્ષમાયાસ્ત્વં તુષ્યદ્રૌપદિ મા ક્રુધઃ
કશ્યપે હંમેશા ક્ષમાવાળાઓ માટે આ ગાથાઓ ગાઈ છે; તું આ ક્ષમાની ગાથાઓ સાંભળીને પ્રસન્ન થા, દ્રૌપદી, અને ગુસ્સો ન કર.
પિતામહઃ શાન્તનવઃ રશમં સંપૂજયિષ્યતિ। કૃષ્ણશ્ચ દેવકીપુત્રઃ શમં સંપૂજયિષ્યતિ
પિતામહ શાંતનુનું પુત્ર શમનું સન્માન કરશે; અને દેવકીપુત્ર કૃષ્ણ પણ શમનું સન્માન કરશે.
આચાર્યો વિદુરઃ ક્ષત્તા શમમેવ વદિષ્યતઃ। કૃપશ્ચ સંજયશ્ચૈવ શમમેવ વદિષ્યતઃ
આચાર્ય, વિદુર અને રથચાલક માત્ર શમની જ વાત કરશે; અને કૃપા તથા સંજય પણ શમની જ વાત કરશે.