મિત્રૈઃ સહ વિરોધં ચ પ્રાપ્નુતે તેજસાઽઽવૃતઃ। આપ્નોતિ દ્વેષ્યતાં ચૈવ લોકાત્સ્વજનતસ્તથા
શક્તિશાળી માણસ પોતાના મિત્રો સાથે ઝઘડો કરે છે અને લોકો તથા પોતાના જ લોકો પણ તેને દુશ્મન માનવા લાગે છે.
સોઽવમાનાદર્થહાનિમુપાલમ્ભમનાદરમ્। સંતાપદ્વેષમોહાંશ્ચ શત્રૂંશ્ચ લભતે નરઃ
આવો માણસ અવમાનના કારણે ધનનું નુકસાન, ઠપકો, અવગણના, દુઃખ, દ્વેષ, ભ્રમ અને દુશ્મનો મેળવે છે.
ક્રોધાદ્દણ્ડાન્મનુષ્યેષુ વિવિધાન્પુરુષોઽનયાત્। ભ્રશ્યતે શીઘ્રમૈશ્વર્યાત્પ્રાણેભ્યઃ સ્વજનાદપિ
ગુસ્સાથી માણસ અન્યાયથી લોકોને વિવિધ પ્રકારની સજા કરે છે અને ઝડપથી પોતાનું ઐશ્વર્ય, જીવન અને પોતાના લોકોને ગુમાવી બેસે છે.
યોપકર્તૄશ્ચ હર્તૄશ્ચ તેજસૈવોપગચ્છતિ। તસ્માદુદ્વિજતે લોકઃ સર્પાદ્વેશ્મગતાદિવ
એવો માણસ પોતાની તીવ્રતાથી મદદગાર અને ચોર બંનેને ભેગા કરે છે; તેથી લોકો તેને ઘરનાં સાપ જેવો ડરે છે.
યસ્માદુદ્વિજતેલોકઃ કથં તસ્ય ભવો ભવેત્। અન્તરં તસ્ય દૃષ્ટ્વૈવ લોકો વિકુરુતે ધ્રુવમ્
જેને જોઈને લોકો ડરે છે, તેને સુખ-સમૃદ્ધિ ક્યાંથી મળે? લોકો તેને જોઈને ચોક્કસપણે દૂર થઈ જાય છે.
તસ્માન્નાત્યુત્સૃજેત્તેજો ન ચ નિત્યં મૃદુર્ભવેત્। કાલેકાલે તુ સંપ્રાપ્તે મૃદુસ્તીક્ષ્ણોપિ વા ભવેત્
માટે, કોઈએ પોતાની તીવ્રતા બહુ ન છોડવી જોઈએ અને હંમેશા નરમ પણ ન રહેવું જોઈએ; યોગ્ય સમયે નરમ કે કડક બનવું જોઈએ.
કાલે મૃદુર્યો ભવતિ કાલે ભવતિ દારુણઃ। સ વૈ સુખમવાપ્નોતિ લોકેઽમુષ્મિન્નિહૈવ ચ
જ્યારે સમય આવે ત્યારે નરમ અને જ્યારે જરૂરી હોય ત્યારે કડક રહેવું જોઈએ; એવો માણસ આ લોક અને પરલોકમાં સુખ પામે છે.
ક્ષમાકાલાંસ્તુ વક્ષ્યામિ શૃણુ મે વિસ્તરેણ તાન્। યે તે નિત્યમસંત્યાજ્યા યથા પ્રાહુર્મનીષિણઃ
હવે હું તને ક્ષમાનો યોગ્ય સમય વિગતે કહું છું; સમજદાર લોકો જેમ કહે છે, એવી કદી ન છોડવાની ક્ષમાની વાતો ધ્યાનથી સાંભળ.
પૂર્વોપકારી યસ્તે સ્યાદપરાધે ગરીયસિ। ઉપકારેણ તત્તસ્ય ક્ષન્તવ્યમપરાધિનઃ
જે વ્યક્તિએ પહેલાં ઉપકાર કર્યો હોય પણ પછી મોટો ગુનો કરે, તો તેના પૂર્વ ઉપકારને ધ્યાનમાં રાખીને તેને માફ કરી દેવું જોઈએ.
અબુદ્ધિમાશ્રિતાનાં તુ ક્ષન્તવ્યમપરાધિનામ્। ન હિ સર્વત્ર પાણ્ડિત્વં સુલભં પુરુષેણ વૈ
જેઓ અજ્ઞાનતામાં ગુનો કરે છે, તેમને માફ કરી દેવું જોઈએ; કારણ કે દરેક માણસમાં જ્ઞાન સરળતાથી મળતું નથી.
અથ ચેદ્બુદ્ધિજં કૃત્વા બ્રૂયુસ્તે તદબુદ્ધિજમ્। પાપાન્સ્વલ્પેઽપિ તાન્હન્યાદપરાધે તથાઽનૃજૂન્
પણ જો કોઈ જાણબૂઝીને ગુનો કરે અને પછી કહે કે હું અજાણતો હતો, તો એના નાના ગુનાને પણ મોટો દોષ માનીને સજા કરવી જોઈએ.
સર્વસ્યૈકોપરાધસ્તે ક્ષન્તવ્યઃ પ્રાણિનો ભવેત્। દ્વિતીયે સતિ વધ્યસ્તુ સ્વલ્પેઽપ્યપકૃતે ભવેત્
દરેક જીવનું પહેલું અપકર્મ માફ કરી દેવું જોઈએ; પણ બીજું અપકર્મ થાય તો, નાના ગુનામાં પણ દંડ આપવો જોઈએ.
અજાનતા ભવેત્કશ્ચિદપરાધઃ કૃતો યદિ। ક્ષન્તવ્યમેવ તસ્યાહુઃ સુપરીક્ષ્ય પરીક્ષયા
જ્યારે કોઈ અજાણતાં કોઈ ગુનો કરે, ત્યારે સારી રીતે તપાસીને તેને માફ કરી દેવું જોઈએ, એવું કહેવાય છે.
મૃદુના દારુણં હન્તિ મૃદુના હન્ત્યદારુણમ્। નાસાધ્યં મૃદુના કિંચિત્તસ્માત્તીવ્રતરં મૃદુ
નરમાઈથી કઠોરતા પર જીત મળી શકે છે, અને નરમાઈથી સહેલાઈ પણ જીતી શકાય છે; નરમાઈથી કંઈ પણ અશક્ય નથી, એટલે કઠોરતાથી વધારે નરમાઈ જ શક્તિશાળી છે.
દેશકાલૌ તુ સંપ્રેક્ષ્ય બલાબલમથાત્મનઃ। અન્વીક્ષ્યકારણં ચૈવ કાર્યં તેજઃ ક્ષમાપિ વા
સ્થળ અને સમય, પોતાની તાકાત અને નબળાઈ, અને કારણને વિચારીને, પછી જ કોઈ કામ ઉત્સાહથી કે સહનશીલતાથી કરવું જોઈએ.
નાદેશકાલે કિંચિત્સ્યાદ્દેશકાલૌ પ્રતીક્ષતામ્। તથા લોકભયાચ્ચૈવ ક્ષન્તવ્યમપરાધિતમ્
અયોગ્ય સ્થળ કે સમયે કંઈ કરવું નહીં; યોગ્ય સમય અને સ્થળની રાહ જોવી જોઈએ. લોકો શું કહેશે એના ડરથી પણ, ગુનાહિતને માફ કરી દેવું જોઈએ.
એત એવંવિધાઃ કાલાઃ ક્ષમાયાઃ પરિકીર્તિતાઃ। અતોઽન્યથાઽનુવર્તત્સુ તેજસઃ કાલ ઉચ્યતે
આવાં જ સમયે ક્ષમાશીલ રહેવું કહેવાયું છે; પણ જ્યારે આવું લાગુ પડતું નથી, ત્યારે જ ઉત્સાહ બતાવવાનો સમય આવે છે.
તદહં તેજસઃ કાલં તવ મન્યે નરાધિપ। ધાર્તરાષ્ટ્રેષુ લુબ્ધેષુ સતતં ચાપકારિષુ
મારે તો લાગે છે, હે રાજા, હવે ધૃતરાષ્ટ્રના લોભી અને હંમેશા દુઃખ આપનારા પુત્રો સામે ઉત્સાહ બતાવવાનો સમય આવ્યો છે.
ન હિ કશ્ચિત્ક્ષમાકાલો વિદ્યતેઽદ્ય કુરૂન્પ્રતિ। તેજસશ્ચાગતે કાલે તેજ ઉત્સ્રષ્ટુમર્હસિ
હવે કૌરવો સામે ક્ષમાશીલ રહેવાનો સમય નથી; હવે ઉત્સાહનો સમય આવ્યો છે, એટલે તમારે તમારી શક્તિ બતાવવી જોઈએ.
મૃદુર્ભવત્યવજ્ઞાતસ્તીક્ષ્ણાદુદ્વિજતે જનઃ। કાલે પ્રાપ્તે દ્વયં ચૈતદ્યો વેદ સ મહીપતિઃ
નરમ માણસને લોકો અવગણે છે, જ્યારે કઠોર માણસથી બધા ડરે છે; જે રાજા યોગ્ય સમયે નરમ અને કઠોર બને એ સાચો બુદ્ધિશાળી કહેવાય.
દ્રૌપદ્યા વચનં શ્રુત્વા શ્લક્ષ્ણાક્ષરપદં શુભમ્। ઉવાચ દ્રૌપદીં રાજા સ્મયમાનો યુધિષ્ઠિરઃ
દ્રૌપદીના મીઠા, સુંદર અને શુભ શબ્દો સાંભળી, યુધિષ્ઠિરે સ્મિત સાથે દ્રૌપદીને કહ્યું.
કારણે ભવતી ક્રુદ્ધા ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય દુર્મતેઃ। યેન ક્રોધં મહાપ્રજ્ઞે બહુધા બહુમન્યસે। ક્રોધમૂલં હરં શત્રું કારણૈઃ શૃણુ તં મમ
તમે ધૃતરાષ્ટ્રના દુષ્ટ પુત્રના કારણે ગુસ્સે છો, એ યોગ્ય છે. તમે અનેક રીતે ગુસ્સાનો વિચાર કરો છો. હવે તમે સાંભળો, ગુસ્સો જે દુશ્મન છે, તેનું મૂળ અને કારણ શું છે.
ક્રોધો હન્તા મનુષ્યાણાં ક્રોધો ભાવયિતા પુનઃ। ઇતિ વિદ્ધિ મહાપ્રાત્રે ક્રોધમૂલૌ ભવાભવૌ
ગુસ્સો માણસને નાશ પામે છે, અને ગુસ્સાથી ફરીથી જન્મ પણ મળે છે; હે મહાન સ્ત્રી, જાણો કે જન્મ અને મરણ બંનેનું મૂળ ગુસ્સો છે.
યો હિ સંહરતે ક્રોધં ભાવસ્તસ્ય સુશોભને। `યો ન સંહરતે ક્રોધં તસ્યાભાવો ભવત્યુત। અભાવકારણં તસ્માત્ક્રોધો ભવતિ શોભને
જે પોતાનો ગુસ્સો વશમાં રાખે છે, એનું જીવન રહે છે; પણ જે ગુસ્સો વશમાં રાખતો નથી, એનું જીવન નાશ પામે છે. એટલે, હે સુંદર સ્ત્રી, ગુસ્સો નાશનું કારણ છે.
યઃ પુનઃ પુરુષઃ ક્રોધં નિત્યં વિસૃજતે શુભે। તસ્યાભાવાય ભવતિ ક્રોધઃ પરમદારુણઃ
જે માણસ હંમેશા ગુસ્સો કરે છે, હે શુભ સ્ત્રી, એના માટે ગુસ્સો બહુ જ ભયાનક રીતે નાશ લાવે છે.
ક્રોધમૂલો વિનાશો હિ પ્રજાનામિહ દૃશ્યતે। તત્કથં માદૃશઃ ક્રોધમુત્સૃજેલ્લોકનાશનમ્
અહીં લોકોમાં ગુસ્સાથી થતો નાશ સ્પષ્ટ જોવા મળે છે; તો પછી હું, જે દુનિયાનો નાશ લાવે છે, એવો ગુસ્સો કેમ કરું?
ક્રુદ્ધઃ પાપં નરઃ કુર્યાત્ક્રુદ્ધો હન્યાદ્ગુરૂનપિ। ક્રુદ્ધઃ પરુષયા વાચા શ્રેયસોઽપ્યવમન્યતે
ગુસ્સામાં માણસ પાપ કરી શકે છે, ગુસ્સામાં તો વડીલને પણ મારી શકે છે; ગુસ્સામાં કઠોર શબ્દો બોલીને સારા કામને પણ અવગણે છે.
વાચ્યાવાચ્યે હિ કુપિતો ન પ્રજાનાતિ કર્હિચિત્। નાકાર્યમસ્તિ ક્રુદ્ધસ્ય નાવાચ્યં વિદ્યતે તથા
ગુસ્સે થયેલો માણસ ક્યારે શું બોલવું અને શું નહીં બોલવું એ જાણતો નથી; ગુસ્સામાં તો કંઈક પણ કરી શકે છે, અને કંઈ પણ બોલી શકે છે.
હિંસ્યાત્ક્રોધાદવધ્યાંસ્તુ વધ્યાન્સંપૂજયીત ચ। આત્માનમપિ ચ ક્રુદ્ધઃ પ્રેષયેદ્યમસાદનમ્
ગુસ્સામાં માણસ એવા લોકોને પણ દુઃખ પહોંચાડી શકે છે, જેમને દુઃખ આપવું જોઈએ નહીં, અને દંડ લાયકને પણ સન્માન આપી શકે છે; ગુસ્સામાં તો પોતાને પણ યમલોકમાં મોકલી શકે છે.
એતાન્દોષાન્પ્રપશ્યદ્ભિર્જિતઃ ક્રોધો મનીષિભિઃ। ઇચ્છદ્ભિઃ પરમં શ્રેય ઇહ ચામુત્ર ચોત્તમમ્
આ બધા દોષોને જોઈને, જેઓ અહીં અને પરલોકમાં શ્રેષ્ઠતા ઇચ્છે છે, એવા બુદ્ધિશાળીઓ ગુસ્સા પર કાબૂ મેળવે છે.