સત્યેનં ધર્મેણ યથાર્હવૃત્ત્યા હ્રિયા તથા સર્વભૂતાન્યતીત્ય। યશશ્ચ તેજશ્ચ તવાપિ દીપ્તં વિભાવસોર્ભાસ્કરસ્યેવ પાર્ત
પાર્થ, તું સત્ય, ધર્મ અને યોગ્ય વર્તનથી, તેમજ લાજ સાથે બધાં જીવોથી આગળ વધી ગયો છે; તારી કીર્તિ અને તેજ અગ્નિ અને સૂર્ય જેવું જ ઉજળું છે.
યથાપ્રતિજ્ઞં ચ મહાનુભાવ કૃચ્છ્રં વને વાસમિમં નિરૂષ્ય। તતઃ શ્રિયં તેજસા તેન દીપ્તા- માદાસ્વસે પાર્થિવ કૌરેવભ્યઃ
હે મહાન આત્મા, તું જે રીતે વનમાં રહેવાનો કઠિન સંકલ્પ પાળ્યો છે, એ પછી એ જ તેજથી તું કૌરવો પાસેથી ફરીથી તારી સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરેશે, રાજન.
તમેવમુક્ત્વા વચનં મહર્ષિ- સ્તપસ્વિમધ્યે સહિતં સુહૃદ્ધિઃ। આમન્ત્ર્ય ધૌમ્યં સહિતાંશ્ચ પાર્થાં- સ્તતઃ પ્રતસ્થે દિશમુત્તરાં સઃ
મહર્ષિએ આ રીતે કહ્યું પછી, તપસ્વીઓમાં મિત્રભાવ ધરાવતો એ ઋષિ, ધૌમ્ય અને પૃથાપુત્રોનું વિદાય લઈ, ઉત્તર દિશામાં ચાલ્યો ગયો.
તતો વનગતાઃ પાર્થાઃ સાયાહ્ને સહ કૃષ્ણયા। ઉપવિષ્ટાઃ કથાશ્ચક્રુર્દુઃખશોકપરાયણાઃ
પછી, સાંજના સમયે, પૃથાપુત્રો કૃષ્ણા સાથે વનમાં બેઠા અને દુઃખ અને શોકથી વ્યાકુળ થઈને વાતો કરવા લાગ્યા.
પ્રિયા ચ દર્શનીયા ચ પણ્ડિતા ચ પતિવ્રતા। અથ કૃષ્ણા ધર્મરાજમિદં વચનમબ્રવીત્
પછી કૃષ્ણા, જે પ્રિય, સુંદર, વિદ્વાન અને પતિવ્રતા હતી, એ ધર્મરાજને આ રીતે બોલી.
ન નૂનં તસ્ય પાપસ્ય દુઃખમસ્માસુ કિંચન। વિદ્યતે ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય નૃશંસસ્ય દુરાત્મનઃ
નિશ્ચયે, ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર જે ક્રૂર અને દુષ્ટહૃદય છે, એને આપણાં પર થતું દુઃખ ذرાય લાગતું નથી.
યસ્ત્વાં રાજન્મયા સાર્ધમજિનૈઃ પ્રતિવાસિતમ્। વનં પ્રસ્થાપ્ય દુષ્ટાત્મા નાન્વતપ્યત દુર્મતિઃ
એ દુષ્ટબુદ્ધિએ, રાજા, તને અને મને મૃગચર્મ પહેરીને વનમાં મોકલી દીધા, છતાં એને ذرાય પણ પસ્તાવો થયો નથી.
આયસં હૃદયં નૂનં તસ્ય દુષ્કૃતકર્મણઃ। યસ્ત્વાં ધર્મપરં શ્રેષ્ઠં રૂક્ષાણ્યશ્રાવયત્તદા। `વચનાન્યપરોક્ષાણિ દુર્વાચ્યાનિ ચ સંસદિ
એ દુષ્કર્મીનું હૃદય ચોક્કસ લોખંડ જેવું છે, કારણ કે એણે તને, જે ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ છે, સભામાં કઠોર અને અયોગ્ય શબ્દો સાંભળાવ્યા.
સુખોચિતમદુઃખાર્હં દુરાત્મા સસુહૃદ્ગણઃ। ઈદૃશં દુઃખમાનીય મોદતે પાપપૂરુષઃ
એ પાપી અને એની સાથેીઓ, તને જે સુખ માટે યોગ્ય અને દુઃખ માટે અયોગ્ય છે, એવાં દુઃખ આપીને આનંદ માણે છે.
ચતુર્ણામેવ પાપાનામસ્રં ન પતિતં તદા। ત્વયિ ભારત નિષ્ક્રાન્તે વનાયાજિનવાસસિ
હે ભારત, જ્યારે તું મૃગચર્મ પહેરીને વનમાં ગયો, ત્યારે એ ચાર પાપીઓની આંખમાંથી એક પણ અશ્રુ ન પડ્યું.
દુર્યોધનસ્ય કર્ણસ્ય શકુનેશ્ચ દુરાત્મનઃ। દુર્ભ્રાતુસ્તસ્ય ચોગ્રસ્ય રાજન્દુઃખશાસનસ્ય ચ
હે રાજા, એ ચાર છે: દુર્યોધન, કર્ણ, દુષ્ટહૃદય શકુની અને એ ઉગ્ર અને દુઃખ આપનારો ભાઈ.
ઇતરેષાં તુ સર્વેષાં કુરૂણાં કુરુસત્તમ। દુઃખેનાભિપરીતાનાં નેત્રેભ્યઃ પ્રાપતજ્જલમ્
પણ, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, બાકી બધા કુરુઓ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને, એમની આંખોમાંથી અશ્રુવર્ષા થઈ.
ઇદં ચ શયનં દૃષ્ટ્વા યચ્ચાસીત્તે પુરાતનમ્। શોચામિત્વાં મહારાજદુઃખાનર્હંસુખોચિતમ્
આ શય્યા જોઈને અને જે રીતે એ પહેલાં હતી એ યાદ કરીને, હે મહારાજ, હું તારા માટે દુઃખી છું, કારણ કે તું દુઃખ માટે યોગ્ય નથી, તું તો સુખ માટે જ પાત્ર છે.
દાન્તં યચ્ચ સભામધ્ય આસનં રત્નભૂષિતમ્। દૃષ્ટ્વા કુશબૃશીં ચેમાં શોકો માં દારયત્યયમ્
સભામાં તું રત્નોથી સજ્જ આસન પર બેઠેલો જોઈને અને હવે આ કુશની શય્યા જોઈને, આ શોક મને અંદરથી ચીરી નાખે છે.
યદપશ્યં સભાયાં ત્વાં રાજભિઃ પરિવારિતમ્। તચ્ચ રાજન્નપશ્યન્ત્યાઃ કા સાન્તિર્હૃદયસ્યમે
હે રાજા, જ્યારે મેં તને સભામાં બીજા રાજાઓથી ઘેરાયેલો જોયો હતો અને હવે એ દૃશ્ય નથી, ત્યારે મારું હૃદય શાંતિ કેવી રીતે પામે?
યા ત્વાઽહ્રં ચન્દનાદિગ્ધમપશ્યં સૂર્યવર્ચસમ્। સા ત્વાં પઙ્કમલાદિગ્ધં દૃષ્ટ્વા મુહ્યામિ ભારત
હે ભારત, એક વખત મેં તને ચંદનથી અંકિત અને સૂર્ય જેવો તેજસ્વી જોયો હતો; હવે તને કાદવથી મલિન થયેલો જોઈને હું ગભરાઈ જાઉં છું.
યા ત્વાઽહં કૌશિકૈર્વસ્ત્રૈઃ શુભ્રૈરાચ્છાદિતં પુરા। દૃષ્ટવત્યસ્મિરાજેનદ્ર સાઽદ્ય પશ્યામિ ચીરિણમ્
હે રાજા, એક સમયે મેં તને શુદ્ધ રેશમી વસ્ત્રોમાં જોઈયો હતો; આજે હું તને વનવાસી વસ્ત્રોમાં જોઈ રહી છું.
યચ્ચ તદ્રુક્મપાત્રીભિર્બ્રાહ્મણેભ્યઃ સહસ્રશઃ। હ્રિયતે તે ગૃહાદન્નં સંસ્કૃતંસાર્વકામિકમ્
અને એ અન્ન, જે સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરતું અને હજારો બ્રાહ્મણો માટે તારા ઘરે સોનાની થાળીઓમાં ભરાઈને જતું હતું—
યતીનામગૃહાણાં તે તથૈવ ગૃહમેધિનામ્। દીયતે ભોજનં રાજન્નતીવ ગુણવત્પ્રભો
રાજા, ઘરવાળા અને ઘર છોડીને રહેતા યતિઓને બંનેને જમવાનું આપવામાં આવે છે, અને એ પણ ખૂબ જ શ્રેષ્ઠ રીતે, પ્રભુ.
સત્કૃતાનિ સહસ્રાણિ સર્વકામૈઃ પુરા ગૃહે। સર્વકામૈઃ સુવિહિતૈર્યદપૂજયથા દ્વિજાન્। તચ્ચ રાજન્નપશ્યન્ત્યાઃ કા શાન્તિર્હૃદયસ્ય મે
પહેલા તમારા ઘરે હજારો મહેમાનોનું સન્માનપૂર્વક સ્વાગત થતું, અને બધાં ઇચ્છિત સુખ-સાધનો પૂરા પાડવામાં આવતા. જ્યારે તમે દ્વિજોને પૂજા કરતા, ત્યારે બધું સારી રીતે થતું. પણ હવે એ બધું બંધ થઈ ગયું છે, એ જોઈને મારા હૃદયને શાંતિ કેમ મળે?
યત્તે ભ્રાતૄન્મહારાજ યુવાનો મૃષ્ટકુણ્ડલાઃ। અભોજયન્ત મૃષ્ટાન્નૈઃ સૂદાઃ પરમસંસ્કૃતૈઃ
મહારાજ, તમારા યુવાન ભાઈઓ, ચમકતા કુંડળો પહેરીને, શ્રેષ્ઠ રસોઈયાઓ દ્વારા ખૂબ જ સ્વાદિષ્ટ અને સુંદર રીતે બનાવેલા ભોજનથી તૃપ્ત થતા.
સર્વાંસ્તાનદ્ય પશ્યામિ વને વન્યેન જીવિનઃ। અદુઃખાર્હાન્મનુષ્યેન્દ્ર નોપશામ્યતિ મે મનઃ
હવે હું એ બધાને જંગલમાં, જંગલના ફળ-મૂળ ખાઈને જીવતા જોઈ રહ્યો છું. મનુષ્યોના રાજા, જે દુઃખ સહન કરવા યોગ્ય નથી, એવાં તમારા ભાઈઓને આ હાલતમાં જોઈને પણ મારા મનને શાંતિ નથી મળતી.
ભીમસેનમિમં ચાપિ દુઃખિતં વનવાસિનમ્। ધ્યાયતઃ કિં ન મન્યુસ્તે પ્રાપ્તે કાલે વિવર્ધતે
ભીમસેનને, જે દુઃખી છે અને જંગલમાં વસે છે, જોઈને, શું તમારું મન સમય આવતાં ચિંતિત થતું નથી?
ભીમસેનં હિ કર્માણિ સ્વયં કુર્વાણમચ્યુતમ્। સુખાર્હં દુઃખિતં દૃષ્ટ્વા કસ્માદ્રાજન્નુપેક્ષસે
ભીમસેન, જે સુખનો હકદાર છે, પોતે જ બધાં કામ કરે છે અને દુઃખ ભોગવે છે, એ જોઈને, અચલ સ્વરૂપ રાજા, તમે કેમ તેનું અવગણન કરો છો?
સત્કૃતં વિવિધૈર્યાનૈર્વસ્ત્રૈરુચ્ચાવચૈસ્તથા। તં તે વનગતં દૃષ્ટ્વા કસ્માન્મન્યુર્ન વર્ધતે
જેને અનેક પ્રકારના વાહનો અને ઊંચા-નીચા વસ્ત્રોથી સન્માન મળતો હતો, એ હવે જંગલમાં છે, તો પણ તમારો ક્રોધ કેમ નથી વધતો?
અયં કુરૂન્રણે સર્વાન્હન્તુમુત્સહતે પ્રભુઃ। ત્વત્પ્રતિજ્ઞાં પ્રતીક્ષંસ્તુ સહતેઽયં વૃકોદરઃ
આ પ્રભુ તો યુદ્ધમાં બધા કૌરવોને હરાવી શકે છે, પણ તમારી પ્રતિજ્ઞાની રાહ જોઈને, વૃકોદર બધું સહન કરે છે.
યોઽર્જુનેનાર્જુનસ્તુલ્યો દ્વિબાહુર્બહુબાહુના। શરાતિસર્ગે શીઘ્રત્વાત્કાલાન્તકયમોપમઃ
જે અર્જુન સમાન છે, બે હાથ ધરતો અને અનેક બાહુવાળા વચ્ચે પણ શ્રેષ્ઠ છે, બાણવર્ષામાં સમયના અંતે યમરાજ જેટલી ઝડપ ધરાવે છે—
યસ્ શસ્ત્રપ્રતાપેન પ્રણતાઃ સર્વપાર્થિવાઃ। યજ્ઞે તવ મહારાજ બ્રાહ્મણાનુપતસ્થિરે
જેના શસ્ત્રબળથી બધા રાજાઓ નમ્યા હતા, અને મહારાજ, તમારા યજ્ઞમાં બ્રાહ્મણોની સેવા પણ એણે જ કરી હતી.
તમિમં પુરુષવ્યાઘ્રં પૂજિતં દેવદાનવૈઃ। ધ્યાયન્તમર્જુનં દૃષ્ટ્વા કસ્માદ્રાજન્ન કુપ્યસિ
આ પુરુષસિંહ, જેને દેવો અને દાનવો પણ પૂજે છે, હવે અર્જુનનું ધ્યાન કરે છે—એને જોઈને, રાજા, તમારો ક્રોધ કેમ નથી ઉઠતો?
દૃષ્ટ્વા વનગતં પાર્થમદુઃખાર્હં સુખોચિતમ્। ન ચ તેવર્ધતે મન્યુસ્તેન મુહ્યામિ ભારત
પાર્થ, જે સુખમાં રહેવાનો અધિકારી છે અને દુઃખ સહન કરવા યોગ્ય નથી, એ જંગલમાં છે—એ જોઈને પણ તમારો ક્રોધ નથી વધતો; એથી, હે ભારત, હું ગૂંચવાઈ ગયો છું.