કુલે મહતિજાતાઽસ્મિ દિવ્યેન વિધિના કિલ। પાણ્ડવાનાં પ્રિયા ભાર્યા સ્નુષા પાણ્ડોર્મહાત્મનઃ
મહાન કુળમાં, દિવ્ય વિધિથી જન્મી, હું પાંડવોની પ્રિય પત્ની અને મહાત્મા પાંડુની વહુ છું.
કેશગ્રહમનુપ્રાપ્તા કા નુ જીવેત માદૃશી। પઞ્ચાનામિન્દ્રકલ્પાનાં પ્રેક્ષતાં મધુસૂદન
પાંચ ઇન્દ્ર જેવા પતિઓ સામે જોઈ રહ્યાં હોય ત્યારે, મારા જેવી સ્ત્રી, વાળ પકડી ખેંચાઈને, જીવતી કેવી રહી શકે, હે મધુસૂદન?
ઇત્યુક્ત્વા પ્રારુદત્કૃષ્ણા મુખં પ્રચ્છાદ્ય પાણિના। પદ્મકોશપ્રકાશેન મૃદુના મૃદુભાષિણી
આવું કહી કૃષ્ણાએ પોતાનું મુખ નરમ, કમળની કળી જેવી હથેળીથી ઢાંકી રડવા લાગી અને ધીમા શબ્દોમાં બોલી.
સ્તનાવપતિતૌ પીનૌ સુજાતૌ શુભલક્ષણૌ। અભ્યવર્ષત પાઞ્ચાલી દુઃખજૈરશ્રુબિન્દુભિઃ
પાંચાલી દુઃખના આંસુઓ રડીને પોતાના ગોળ, સુંદર અને શુભ લક્ષણવાળા સ્તનો પર વરસાવતી હતી.
ચક્ષુષી પરિમાર્જન્તી નિઃશ્વસન્તી પુનઃપુનઃ। બાષ્પપૂર્ણેન કણઅઠેન ક્રુદ્ધા વચનમબ્રવીત્
પાંચાલી વારંવાર ઊંડી શ્વાસ લેતી, આંખો પુંછતી અને આંસુઓથી ગળો ભરાઈ ગયો હતો; ગુસ્સામાં તેણે બોલવાનું શરૂ કર્યું.
નૈવ મે પતયઃ સન્તિ ન પુત્રા ન ચ બાન્ધવાઃ। ન ભ્રાતરો ન ચ પિતા નૈવ ત્વં મધુસૂદન
હવે તો મારા પાસે પતિઓ નથી, પુત્રો નથી, સગાં-સંબંધીઓ નથી; ભાઈઓ કે પિતા પણ નથી, અને તું પણ નથી, મધુસૂદન.
યે માં વિપ્રકૃતાં ક્ષુદ્રૈરુપેક્ષધ્વં વિશોકવત્। ન ચ મે શામ્યતે દુઃખં કર્ણો યત્પ્રાહસત્તદા
જેઓ દુષ્ટો દ્વારા અપમાનિત થયેલી મને અવગણે છે, જાણે મને કોઈ દુઃખ જ નથી, તેઓ મારા દુઃખને શાંત કરી શકતા નથી; ખાસ કરીને જ્યારે કર્ણે મારો ઉપહાસ કર્યો હતો ત્યારે.
ચતુર્ભિઃ કારણૈઃ કૃષ્ણ ત્વયા રક્ષ્યાઽસ્મિ નિત્યશઃ। સંબન્ધાદ્ગૌરવાત્સખ્યાત્પ્રભુત્વેનૈવ કેશવ
કૃષ્ણા, ચાર કારણોસર તારે મને હંમેશા રક્ષાવું જોઈએ: સંબંધ, માન, મિત્રતા અને તારી સત્તા, હે કેશવ.
અથ તામબ્રવીત્કૃષ્ણસ્તસ્મિન્વીરસમાગમે। રોદિષ્યન્તિ સ્ત્રિયો હ્યેવં યેષાં ક્રુદ્ધાસિ નામિનિ
પછી તે વીરસભામાં કૃષ્ણાએ કહ્યું: જેમના નામે તું ગુસ્સે છે, એમના માટે એમની સ્ત્રીઓ પણ આવું રડશે.
બીભત્સુશરસંછન્નાઞ્શોણિતૌઘપરિપ્લુતાન્। નિહતાન્વલ્લભાન્વીક્ષ્ય શયાનાન્વસુધાતલે
જ્યારે તેઓ પોતાના પ્રિયજનોને અર્જુનના બાણોથી છિદ્ર, લોહીથી લથપથ, ધરતી પર પડેલા જોશે ત્યારે.
યત્સમર્થં પાણ્ડવનાં તત્કરિષ્યામિ મા શુચઃ। સત્યં તે પ્રતિજાનામિ રાજ્ઞાં રાજ્ઞી ભવિષ્યસિ
પાંડવો માટે જે શક્ય છે, તે બધું હું કરીશ; તું દુઃખ ન કર. હું તને સાચી પ્રતિજ્ઞા આપું છું: તું રાણીઓમાં રાણી બનશે.
પતેદ્દ્યૌર્હિમવાઞ્શીર્યેત્પૃથિવી શકલી ભવેત્। શુષ્યેત્તોયનિધિઃ કૃષ્ણે ન મે મોઘં વચો ભવેત્
આકાશ પડી જાય, હિમાલય તૂટી જાય, ધરતી તૂટી પડે કે સાગર સુકાઈ જાય, તો પણ, કૃષ્ણે, મારું વચન ક્યારેય ખોટું નહીં જાય.
તચ્છ્રુત્વા દ્રૌપદી વાક્યં પ્રતિવાક્યમથાચ્યુતાત્। સાચીકૃતમવૈક્ષત્સા પાઞ્ચાલી મધ્યમં પતિમ્
અચ્યુતના આ વચન સાંભળીને દ્રૌપદીએ પોતાના મધ્યમ પતિને, એટલે પાંચાલી એ તેને ધ્યાનપૂર્વક જોયો.
આબભાષે મહારાજ દ્રૌપદીમર્જુનસ્તદા। મા રોદીઃ શુભતામ્રાક્ષિ યદાહ મધુસૂદનઃ। તથા તદ્ભવિતા દેવિ નાન્યથા વરવર્ણિનિ
ત્યારે અર્જુને દ્રૌપદી સાથે કહ્યું: તું રડશો નહીં, સુંદર લાલ આંખવાળી; મધુસૂદને જે કહ્યું છે, એ જ થશે, દેવી, બીજું કંઈ નહીં, ઓ રૂપવતી.
અહં દ્રોણં હનિષ્યામિ શિખણ્ડી તુ પિતામહમ્। દુર્યોધનં ભીમસેનઃ કર્ણં હન્તા ધનિજયઃ
હું દ્રોણને મારિશ, શિખંડી પિતામહને મારશે, ભીમસેન દુર્યોધનને મારશે અને ધનંજય કર્ણને સંહારશે.
રામકૃષ્ણૌ વ્યપાશ્રિત્ય અજેયાઃ સ્મ રણએ સ્વસઃ। અપિ વૃત્રહણા યુદ્ધે કિં પુનર્ધૃતરાષ્ટ્રજૈઃ
રામ અને કૃષ્ણના આશ્રયે, બહેન, અમે યુદ્ધમાં અપરાજિત છીએ; વૃત્રના સંહારક પણ અમને હરાવી શક્યા નહીં, તો ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો તો શું વાત.
ઇત્યુક્તેઽભિમુખા વીરા વાસુદેવમુપાસ્થિતઃ। તેષાં મધ્યે મહાબાહુઃ કેશવો વાક્યમબ્રવીત્
આવું કહેતાં બધા વીરોએ વાસુદેવ તરફ મોઢું ફેરવ્યું અને તેની આસપાસ ભેગા થયા; તેમના વચ્ચે મહાબાહુ કેશવે કહ્યું.
નૈતત્કૃચ્છ્રમનુપ્રાપ્તો ભવાન્સ્યાદ્વસુધાધિપ। યદ્યહં દ્વારકાયાં સ્યાં રાજન્સન્નિહિતઃ પુરા
હે રાજા, જો હું એ સમયે દ્વારકામાં હાજર હોત, તો તને આ દુઃખ સહન કરવું ન પડત અને તારો રાજ્ય પણ ના ગુમાવત.
આગચ્છેયમહં દ્યૂતમનાહૂતોઽપિ કૌરવૈઃ। આમ્બિકેયેન દુર્ધર્ષ રાજ્ઞા દુર્યોધનેન ચ। વારયેયમહં દ્યૂતં બહૂન્દોપાન્પ્રદર્શયન્
હું કૌરવો, અંબિકાપુત્ર અને દુશ્મન રાજા દુર્યોધન—even જો ન બોલાવે તો પણ—દ્યુતસભામાં આવી જત અને ઘણા કારણો બતાવીને એ જુગાર રોકી દેત.
ભીષ્મદ્રોણૌ સમાનાય્ય કૃપં બાહ્લીકમેવ ચ। વૈચિત્રવીર્યં રાજાનમલં દ્યૂતેન કૌરવ
હું ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપ અને બાહ્લિક તેમજ વૈચિત્રવીર્ય રાજાને એકઠા કરી કહેત કે, કૌરવ, તારે જુગાર રમવું યોગ્ય નથી.
પુત્રાણાં તવ રાજેન્દ્ર ત્વન્નિમિત્તમિતિ પ્રભો। તત્રાચક્ષમહં દોષાન્યૈર્ભવાન્વ્યતિરોપિતઃ
રાજાધિરાજ, તમારા પુત્રોના સંબંધમાં, હે પ્રભુ, હું સ્પષ્ટ કહું છું કે, તમારી જ કારણે, બીજાઓએ તમારું દોષારોપણ કર્યું છે.
વીરસેનસુતો યૈસ્તુ રાજ્યાત્પ્રભ્રંશિતઃ પુરા। અતર્કિતવિનાશશ્ચ દેવનેન વિશાંપતે
વીરસેનાનો પુત્ર, હે રાજાઓના સ્વામી, એ લોકો દ્વારા પહેલા રાજ્યથી વંચિત થયો હતો અને દેવતાઓએ અચાનક તેનું વિનાશ કર્યું હતું.
સાતત્યં ચ પ્રસઙ્ગસ્ય વર્ણયેયં યથાતથમ્
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ હું જેમ બન્યું તેમ વિગતે કહું છું.
સ્ત્રિયોઽક્ષા મૃગયા પાનમેતત્કામસમુત્થિતમ્। દુઃખં ચતુષ્ટય પ્રોક્તં યૈર્નરો ભ્રશ્યતે શ્રિયઃ
સ્ત્રીઓ, જુગાર, શિકાર અને દારૂ – આ ચાર દુઃખ આપનારા છે, જે ઇચ્છાથી ઉત્પન્ન થાય છે; જેના કારણે માણસનો સૌભાગ્ય નષ્ટ થાય છે.
તત્રસર્વત્રવક્તવ્યં મન્યન્તે શાસ્ત્રકોવિદાઃ। વિશેષતશ્ચ વક્તવ્યં દ્યૂતે પશ્યન્તિ તદ્વિદઃ
આ બધાં વિષયોમાં શાસ્ત્રજ્ઞ લોકો શું કહેવું જોઈએ તે કહે છે; પણ ખાસ કરીને જુગાર વિષે જ્ઞાનીઓ વધારે ધ્યાન આપવાનું માને છે.
એકાહાદ્દ્રવ્યનાશોઽત્ર ધ્રુવં વ્યસનમેવ ચ। અભુક્તનાશશ્ચાર્થાનાં વાક્પારુષ્યં ચ કેવલમ્
જુગારમાં એક જ દિવસે ધનનો ચોક્કસ નાશ થાય છે અને માત્ર દુઃખ જ મળે છે; કમાયેલી સંપત્તિ પણ વપરાય એ પહેલા જ જાય છે અને કઠોર વાણી જ સાંભળવી પડે છે.
એતચ્ચાન્યચ્ચ કૌરવ્ય પ્રસઙ્ગિકટુકોદયમ્। દ્યૂતે બ્રૂયાં મહાબાહો સમાસાદ્યામ્બિકાસુતમ્
હે કૌરવ, હું જુગારથી થતી આવી અને બીજી ઘણી કડવી પરિસ્થિતિઓ વિશે, હે મહાબાહુ, જ્યારે અંબિકા પુત્રને મળું ત્યારે કહું છું.
એવમુક્તો યદિ મયા ગૃહ્ણીયાદ્વચનં મમ। અનામયં સ્યાદ્ધર્મશ્ચ કુરૂણાં કુરુવર્દન
હું આવું કહું ત્યારે જો એ મારા શબ્દો માને, તો કુરુઓમાં સુખ-શાંતિ અને ધર્મ રહેશે, હે કુરુવંશને વધારનાર.
ન ચેત્સ મમ રાજેન્દ્ર ગૃહ્ણીયાન્મધુરં વચઃ। પથ્યં ચ ભરતશ્રેષ્ઠ નિગૃહ્ણીયાં બલેન તમ્
પણ, હે રાજાધિરાજ, જો એ મારા મીઠા અને હિતના શબ્દો ન માને, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તો હું તેને બળપૂર્વક રોકીશ.
અથૈનમવિનીતેન સુહૃદો નામ દુર્હૃદઃ। સભાસદોઽનુવર્તેરંસ્તાંશ્ચ ઇન્યાં દુરોદરાન્
પછી, તેની અણઘડતાથી, જે મિત્ર કહેવાય છે તે ખરેખર દુશ્મન છે; હું સભામાં એવા સાથીઓને દૂર કરી દઈશ અને દુષ્ટહૃદયાવાળાઓને પણ દૂર કરી દઈશ.