આત્મા હિ જાયેત તસ્યાં તસ્મજ્જાયા ભવત્યુત। ભર્તા ચ ભાર્યયા રક્ષ્યઃ કથં જાયાન્મમોદરે
પોતાનો આત્મા તો પત્નીમાંથી જન્મે છે, એટલે પત્ની ખરેખર મહત્વપૂર્ણ છે. અને પતિનું પણ પત્ની દ્વારા રક્ષણ થવું જોઈએ—નહીંતર મારા ગર્ભમાંથી પુત્ર કેવી રીતે જન્મે?
નન્વિમે શરણં પ્રાપ્તં ન ત્યજન્તિ કદાચન। તે માં શરણમાપન્નાં નાન્વપદ્યન્ત પાણ્ડવાઃ
જે શરણમાં આવે છે, તેમને ક્યારેય છોડવામાં નથી આવતાં; પાંડવો પણ જ્યારે હું તેમની શરણમાં ગઈ, ત્યારે મને ક્યારેય છોડ્યા નહોતા.
પઞ્ચભિઃ પતિભિર્જાતાઃ કુમાસરા મે મહૌજસઃ। એતેષામપ્યવેક્ષાર્થં ત્રાતવ્યાઽસ્મિ જનાર્દન
મારા પાંચ પતિઓમાંથી જન્મેલા પુત્રો, જે મહાન બળવાન છે, એ કુમારો છે; એમના હિત માટે પણ, હે જનાર્દન, મારું રક્ષણ થવું જ જોઈએ.
પ્રતિવિન્ધ્યો યુધિષ્ઠિરાત્સુતસોમો વૃકોદરાત્। અર્જુનાચ્છ્રુતકીર્તિશ્ચ શતાનીકસ્તુ નાકુલિઃ
પ્રતિવિંધ્ય યુધિષ્ઠિરનો પુત્ર છે, સુતસોમ ભીમનો છે, અર્જુનનો પુત્ર શ્રુતકીર્તિ છે અને નકુલનો પુત્ર શતાનિક છે.
કનિષ્ઠાચ્છ્રુતકર્મા ચ સર્વે સત્યપરાક્રમા। પ્રદ્યુમ્નો યાદૃશઃ કૃષ્ણ તાદૃશાસ્તે મહારથાઃ
છોટા પુત્ર સહદેવનો શ્રુતકર્મા છે; બધા પુત્રો સાચા પરાક્રમી છે. હે કૃષ્ણ, એ બધા મહાન રથીઓ છે, જેમ પ્રદ્યુમ્ન છે.
નન્વિમે ધનુષિ શ્રેષ્ઠા અજેયા યુધિ શાત્રવૈઃ। કિમર્થં ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં સહન્તે દુર્બલીયસામ્
નિષ્શંકપણે, એ બધા ધનુષ્ય ચલાવવામાં શ્રેષ્ઠ અને યુદ્ધમાં અજેય છે—તો પછી તેઓ ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો, જે બળમાં નબળા છે, તેમને કેમ સહન કરે છે?
અધર્મેણ હૃતં રાજ્યં સર્વે દાસાઃ કૃતાસ્તથા। સભાયાં પરિકૃષ્ટાઽહમેકવસ્ત્રા રજસ્વલા
અન્યાયથી રાજ્ય છીનવી લેવામાં આવ્યું, અને બધા દાસ બનાવી દેવામાં આવ્યા; મને સભામાં એક જ વસ્ત્રમાં અને રજસ્વલા અવસ્થામાં ખેંચી લાવવામાં આવી.
નાધિજ્યમપિ યચ્છક્યં કર્તુમન્યેન ગાણ્ડિવમ્। અન્યત્રાર્જુનભીમાભ્યાં ત્વયા વા મધુસૂદન
ગાંડીવ ધનુષ્યને અર્જુન, ભીમ અથવા તું, હે મધુસૂદન, સિવાય બીજું કોઈ પણ તાણીને તૈયાર કરી શકે એમ નથી.
ધિગ્બલં ભીમસેનસ્ય ધિક્પાર્થસ્ય ચ પૌરુષમ્। યત્ર દુર્યોધનઃ કૃષ્ણ મુહૂર્તમપિ જીવતિ
ભીમસેનની તાકાત પર શરમ આવે, અર્જુનના પુરુષાર્થ પર પણ શરમ આવે, જ્યાં સુધી દુર્યોધન, હે કૃષ્ણ, એક ક્ષણ માટે પણ જીવતો રહે છે.
ય એતાનાક્ષિપદ્રાષ્ટાત્સહ માત્રાઽવિહિંસકાન્। અધીયાનાન્પુરા બાલાન્વ્રતસ્થાન્મધુસૂદન
જે વ્યક્તિએ આ સૌમ્ય બાળકોને અને તેમની માતાને, જ્યારે તેઓ અભ્યાસ કરતા અને વ્રત પાળતા હતા, ત્યારે અપમાનિત કર્યા, હે મધુસૂદન—
ભોજને ભીમસેનસ્ય પાપઃ પ્રાક્ષિપયદ્વિષમ્। કાલકૂટં નવં તીક્ષ્ણં સંભૃતં રોમહર્ષણમ્
ભીમસેનના ભોજનમાં, દુષ્ટ વ્યક્તિએ ઝેર નાખ્યું—નવું, તીખું અને સ્પર્શથી જ ભયાનક એવા કાલકૂટનું ઝેર.
તજ્જીર્ણમવિકારેણ સહાન્નેન જનાર્દન। સશેષત્વાન્મહાબાહો ભીમસ્ય પુરુષોત્તમ
એ ઝેર ભોજન સાથે ભીમે કોઈ નુકસાન વિના પચાવી લીધું, હે જનાર્દન, કારણ કે ભીમમાં હજુ પણ મહાન બળ બાકી હતું, હે મહાબાહુ, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ.
પ્રમાણકોટ્યાં વિશ્વસ્તં તથા સુપ્તં વૃકોદરમ્। બદ્ધ્વૈનં કૃષ્ણ ગઙ્ગાયાં પ્રક્ષિપ્ય પુરમાવ્રજત્
ભીમ ઊંઘતો હતો ત્યારે, તેઓએ વિશ્વાસપૂર્વક તેને બાંધીને, હે કૃષ્ણ, ગંગામાં ફેંકી દીધો અને પછી શહેરમાં પાછા ફર્યા.
યદા વિબુદ્ધઃ કૌન્તેયસ્તદા સંછિદ્ય બન્ધનમ્। ઉદતિષ્ઠન્મહાબાહુર્ભીમસેનો મહાબલઃ
જ્યારે કુંતીપુત્ર ભીમ જાગ્યો, ત્યારે તેણે બંધન તોડી નાખ્યું અને ઊભો થયો—એ મહાબાહુ અને મહાબલવાન ભીમસેન.
આશીવિષૈઃ કૃષ્ણસર્પૈઃ સુપ્તંચૈનમદંશયત્। સર્વેષ્વેવાઙ્ગદેશેષુ ન મમાર ચ શત્રુહા
જ્યારે તે ઊંઘતો હતો, ત્યારે કાળા સાપોએ તેને દરેક અંગ પર દંશ માર્યા, છતાં દુશ્મનોને મારનાર ભીમ મર્યો નહીં.
પ્રતિબુદ્ધસ્તુ કૌન્તેયઃ સર્વાન્સર્પાનપોથયત્। સારથિં ચાસ્ય દયિતમપહસ્તેન જઘ્નિવાન્
પણ જ્યારે કુંતીપુત્ર ભીમ જાગ્યો, ત્યારે તેણે બધા સાપોને મારી નાખ્યા અને પોતાની ખાલી હાથથી તેમનો પ્રિય સારથિ પણ સંહાર્યો.
પુનઃ સુપ્તાનુપાધાક્ષીદ્બાલકાન્વારણાવતે। શયાનાનાર્યયા સાર્ધં કો નુ તત્કર્તુમર્હતિ
પછી ફરીથી, વનના આશ્રયમાં સૂઈ રહેલા બાળકો પર આર્યાએ નજર રાખી. એવી મહાન સ્ત્રી સાથે સૂઈને, આવું કામ કોણ કરી શકે?
યત્રાર્યા રુદતી ભીતા પાણ્ડવાનિદમબ્રવીત્। મહદ્વ્યસનમાપન્ના શિખિના પરિવારિતા
ત્યાં આર્યા રડતી અને ડરીને પાંડવોને કહ્યું: 'અમે મોટાં દુઃખમાં ફસાઈ ગયા છીએ, ચારે બાજુથી અગ્નિએ ઘેરી લીધા છે.'
હા હતાસ્મિ કુંતોન્વદ્ય ભવેચ્છાન્તિરિહાનલાત્। અનાથા વિનશિષ્યામિ બાલકૈઃ પુત્રકૈઃ સહ
'હાય, હું તો બળી ગઈ, કુંતી! કદાચ આ અગ્નિમાં શાંતિ મળશે. હવે હું અને મારા નાનાં દીકરાઓ સહીત નિષ્ઃસહાય થઈને નાશ પામી જઈશું.'
તત્ર ભીમો મહાબાહુર્વાયુવેગપરાક્રમઃ। આર્યામાશ્વાસયામાસ ભ્રાતૄંશ્ચાપિ વૃકોદરઃ
ત્યારે ભીમસેન, જે પવન જેવી ઝડપ અને બળ ધરાવતો હતો, એ આર્યાને અને પોતાના ભાઈઓને ધીરજ આપી.
વૈનતેયો યથા પક્ષી ગરુત્માન્પતતાંવરઃ। તથૈવાભિપતિષ્યામિ ભયંવો નેહ વિદ્યતે
'જેમ પંખીઓનો રાજા ગરુડ આકાશમાંથી ઝડપથી ઊડી આવે છે, તેમ હું પણ તમને બધાને અહીંથી લઈ જઈશ; તમારે અહીં કોઈ ભય નથી.'
આર્યામઙ્કેન વામેન રાજાનં દક્ષિણેન ચ। અંસયોશ્ચ યમૌ કૃત્વા પૃષ્ઠે બીભત્સુમેવ ચ
ભીમસેને આર્યાને ડાબી બાજુએ, રાજાને જમણી બાજુએ, યમલાઓને બંને ખભા પર અને અર્જુનને પીઠ પર બેસાડ્યા.
સહસોત્પત્ય વેગેન સર્વાનાદાય વીર્યવાન્। ભ્રાતૄનાર્યાં ચ બલવાન્મોક્ષયામાસ પાવકાત્
પછી ભીમસેને એક સાથે જોરથી ઉછળી, પોતાના ભાઈઓ અને આર્યાને લઈને અગ્નિમાંથી સુરક્ષિત બહાર કાઢ્યા.
તે રાત્રૌ પ્રસ્થિતાં સર્વે સહ માત્રા યશસ્વિનઃ। અભ્યગચ્છન્મહારણ્યે હિડિમ્બવનમન્તિકાત્
પછી એ યશસ્વી પાંડવો અને તેમની માતા એ રાત્રે ત્યાંથી નીકળી, મહાવનમાં હિડીંબા વન પાસે પહોંચ્યા.
શ્રાન્તાઃ પ્રસુપ્તાસ્તત્રેમે માત્રા સહ સુદુઃખિતાઃ। સુપ્તાંશ્ચૈનાનભ્યગચ્છદ્ધિડિમ્બા નામ રાક્ષસી
બધા ખૂબ થાકેલા અને દુઃખી થઈને પોતાની માતા સાથે ત્યાં સૂઈ ગયા. ત્યારે, હિડીંબા નામની રાક્ષસી ત્યાં આવી.
સા દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવાંસ્તત્ર સુપ્તાન્માત્રા સહ ક્ષિતૌ। હૃચ્છયેનાભિભૂતાત્મા ભીમસેનમકામયત્
પાંડવોને તેમની માતા સાથે જમીન પર સૂતા જોઈને, હિડીંબાના હૃદયમાં ભીમસેન માટે ઇચ્છા જાગી.
ભીમસ્ય પાદૌ કૃત્વા તુ સ્વઉત્સઙ્ગે તતોઽબલા। પર્યમર્દત સંહૃષ્ટા કલ્યાણી મૃદુપાણિના
પછી એ સુંદર અને ખુશ રાક્ષસીએ ભીમના પગ પોતાના ગોડામાં રાખી, નરમ હાથથી ધીમે ધીમે પ્રેમથી દબાવ્યા.
તામબુદ્ધ્યદમેયાત્મા બલવાન્સત્યવિક્રમઃ। પર્યપૃચ્છત તાં ભીમઃ કિમિહેચ્છસ્યનિન્દિતે
ભીમસેન, જેનું મન અડગ હતું અને બળવાન હતો, એ જાગી ગયો અને પૂછ્યું: 'અહિં તું શું ઇચ્છે છે, નિર્દોષે?'
એવમુક્તા તુ ભીમેન રાક્ષસી કામરૂપિણી। ભીમસેનં મહાત્માનમાહ ચૈવમનિન્દિતા
ભીમના આ પ્રશ્ન પર, રૂપ બદલી શકતી અને નિર્દોષ રૂપાળી રાક્ષસીએ મહાન આત્માવાળા ભીમસેનને કહ્યું:
પલાયધ્વમિતઃ ક્ષિપ્રં મમ ભ્રાતૈષ વીર્યવાન્। આગમિષ્યતિ વો હન્તું તસ્માદ્ગચ્છત માચિરમ્
'અહીંથી તરત ભાગી જાવ! મારો શક્તિશાળી ભાઈ આવશે અને તમને મારી નાખશે; તેથી, વિલંબ કર્યા વિના જાવ.'