પૂર્વે પ્રજાભિસર્ગે ત્વામાહુરેકં પ્રજાપતિમ્। સ્રષ્ટારં સર્વલોકાનામસિતો દેવલોઽબ્રવીત્
પ્રાચીન સમયમાં જ્યારે પ્રજાનું સર્જન થયું ત્યારે અસિત દેવલએ તને એકમાત્ર પ્રજાપતિ અને બધા લોકોના સર્જનહાર તરીકે જાહેર કર્યો હતો.
વિષ્ણુસ્ત્વમસિ દુર્ધર્ષ ત્વં યજ્ઞો મધુસૂદન। યષ્ટાત્વમસિ ત્વમસિ યષ્ટવ્યો જામદગ્ન્યો યથાઽબ્રવીત્
હે દુર્જય, તું વિષ્ણુ છે, તું યજ્ઞ છે, હે મધુસૂદન, તું યજમાન છે અને તું જ યજ્ઞનો લાભાર્થી છે – જેમ જેમ જમદગ્નીએ કહ્યું છે.
ઋષયસ્ત્વાં ક્ષમામાહુઃ સત્યં ચ પરુષોત્તમ। સત્યાદ્યજ્ઞોસિ સંભૂતઃ કશ્યપસ્ત્વાં યથાઽબ્રવીત્
ઋષિઓ તને ધરતી અને સત્ય કહે છે, હે પુરુષોત્તમ. તું સત્ય અને યજ્ઞમાંથી જન્મેલો છે – એમ કશ્યપએ કહ્યું છે.
સાધ્યાનામપિ દેવાનાં શિવાનામીશ્વરેશ્વર। લોકભાવન લોકેશ યથા ત્વાં નારદોઽબ્રવીત્
સાધ્ય દેવો, બીજા દેવો અને કલ્યાણકારી દેવોમાં પણ, તું દેવોના દેવ, લોકોના સર્જનહાર અને શાસક છે – એમ નારદે કહ્યું છે.
બ્રહ્મશંકરશક્રાદ્યૈર્દેવવૃન્દૈઃ પુનઃ પુનઃ। ક્રીડસે ત્વં નરવ્યાઘ્ર બાલઃ ક્રીડનકૈરિવ
બારંબર તું બ્રહ્મા, શંકર, ઇન્દ્ર અને બીજા દેવતાઓ સાથે રમે છે, જેમ બાળક પોતાના રમકડાં સાથે રમે છે, હે મનુષ્યશ્રેષ્ઠ.
દ્યૌશ્ચ તે શિરસા વ્યાપ્તા પદ્ભ્યાં ચ પૃથિવીપ્રભો। જઠરે ખમિમે લોકાઃ પુરુષોસિ સનાતનઃ
આકાશ તારા માથાથી વ્યાપ્ત છે અને ધરતી તારા પગથી, હે પૃથ્વીના સ્વામી. બધા લોક તારા પેટમાં છે અને તું સનાતન પુરુષ છે.
વિદ્યાતપોભિતપ્તાનાં તપસા ભાવિતાત્મનામ્। આત્મદર્શનતૃપ્તાનામૃષીણામસિ સત્તમઃ
જેઓ જ્ઞાન અને તપથી દહાયાં છે, જેઓ તપથી શુદ્ધ અને આત્મદર્શનથી તૃપ્ત થયા છે, એવા ઋષિઓમાં તું શ્રેષ્ઠ છે.
રાજર્ષીણાં પુણ્યકૃતામાહવેષ્વનિવર્તિનામ્। સર્વધર્મોપપન્નાનાં ત્વં ગતિઃ પુરુષર્ષભ। ત્વં પ્રભુસ્ત્વં વિભુશ્ચ ત્વં ભૂતાત્મા ત્વં વિચેષ્ટસે
પુણ્યકર્મા, યુદ્ધમાં અડગ અને સર્વધર્મથી યુક્ત રાજર્ષિઓ માટે, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તું જ આશ્રય છે. તું સ્વામી છે, તું સર્વવ્યાપી છે, તું સર્વજીવોમાં રહેલો આત્મા છે અને તું સર્વત્ર વિહરે છે.
લોકપાલાશ્ચ લોકાશ્ચ નક્ષત્રાણિ દિશે દશ। નભશ્ચન્દ્રશ્ચ સૂર્યશ્ચ ત્વયિ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્
લોકપાલો, બધા લોક, તારાઓ, દસ દિશાઓ, આકાશ, ચાંદ્રમા અને સૂર્ય – બધું તારા અંદર સ્થિત છે.
મંર્ત્યતા ચૈવ ભૂતાનામમરત્વં દિવૌકસામ્। ત્વયિ સર્વં મહાબાહો લોકકાર્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્
પ્રાણીઓ માટે મરણ અને દેવો માટે અમરપણું – હે મહાબાહુ, બધા લોકકામ તારા અંદર સ્થિર છે.
સા તેઽહં દુઃખમાખ્યાસ્યે પ્રણયાન્મધુસૂદન। ઈશસ્ત્વં સર્વભૂતાનાં યે દિવ્યા યે ચ માનુષાઃ
હે મધુસૂદન, તેથી હવે હું તને પ્રેમથી મારું દુઃખ કહીષ. તું બધા જીવોના, દૈવી અને માનવ બંનેના, સ્વામી છે.
કથં નુ ભાર્યા પાર્થાનાં તવ કૃષ્ણ સખી વિભો। ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય ભગિની સભાં કૃષ્યેત માદૃશી
હે કૃષ્ણ, હે વિભુ, હું ધૃષ્ટદ્યુમ્નની બહેન અને પાંડવોની પત્ની, તારી સખી, કેવી રીતે સભામાં ખેંચાઈ ગઈ?
સ્ત્રીધર્મિણી વેપમાના શોણિતેન સમુક્ષિતા। એકવસ્ત્રા વિકૃષ્ટાઽસ્મિ દુઃખિતા કુરુસંસદિ
હું સ્ત્રીધર્મ પાળતી, ધ્રૂજતી, લોહીથી ભીની, એક જ વસ્ત્રમાં, દુઃખી થઈને કુરુસભામાં ખેંચાઈ ગઈ.
રાજ્ઞાં મધ્યે સભાયાં તુ રજસાઽતિપરિપ્લુતા। દૃષ્ટ્વા ચ માં ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ પ્રાહસન્પાપચેતસઃ
રાજાઓની વચ્ચે, સભામાં, લાજથી વ્યાકુળ થઈ, જ્યારે ધૃતરાષ્ટ્રના દુષ્ટપુત્રોએ મને જોયી, ત્યારે તેઓ હસ્યા.
દાસીભાવેન માં ભોક્તુમીષ્સુતે મધુસૂદન। જીવત્સુ પાણ્ડુપુત્રેષુ પાઞ્ચાલેષુ ચ વૃષ્ણિષુ
હે મધુસૂદન, પાંડુપુત્રો, પંચાલો અને વૃષ્ણિઓ જીવતા હોવા છતાં, તેઓ મને દાસી સમાન ભોગવવા ઈચ્છે છે.
નન્વહં કૃષ્ણ ભીષ્મસ્ય ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય ચોભયોઃ। સ્નુષા ભવામિ ધર્મેણ સાઽહં દાસીકૃતા બલાત્
હે કૃષ્ણ, હું ધર્મથી ભીષ્મ અને ધૃતરાષ્ટ્ર બંનેની વહુ છું, છતાં મને બળજબરીથી દાસી બનાવાઈ છે.
ગર્હયેપાણ્ડવાંસ્ત્વેવ યુધિ શ્રેષ્ઠાન્મહાબલાન્। યત્ક્લિશ્યમાનાં પ્રેક્ષન્તે ધર્મપત્નીં યશસ્વિનીમ્
મારે પાંડવોને, જે યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ અને મહાબળવાન છે, નિંદા કરવી પડે છે, કારણ કે તેઓ પોતાની ધર્મપત્ની, યશસ્વિ, દુઃખ ભોગવી રહી છે, છતાં જોઈ રહ્યા છે.
ધિગ્બલં ભીમસેનસ્ય ધિક્પાર્થસ્ ચ ગાણ્ડિવમ્। યૌ માં વિપ્રકૃતાં ક્ષુદ્રૈર્મર્ષયેતાં જનાર્દન
ભીમસેનની તાકાતને ધિક્કાર છે, અર્જુનના ગાંડીવને પણ ધિક્કાર છે, કારણ કે તેઓ મને આ દુરાચારી લોકો દ્વારા અપમાનિત થતી જોઈને પણ સહન કરે છે, હે જનાર્દન.
શાશ્વતોઽયં ધર્મપથઃ સદ્ભિરાચરિતઃ સદા। યદ્ભાર્યાં પરિરક્ષન્તિ ભર્તારોઽલ્પબલા અપિ
આ ધર્મનો માર્ગ સદાય અવિનાશી છે, સારા લોકો હંમેશા તેનો અનુસરણ કરે છે. પતિઓ, ભલે તેઓમાં બળ ઓછું હોય, પોતાની પત્નીનું રક્ષણ કરે છે.
ભાર્યાયાં રક્ષ્યમાણાયાં પ્રજા ભવતિ રક્ષિતા। પ્રજાયાં રક્ષ્યમાણાયામાત્મા ભવતિ રક્ષિતઃ
જ્યારે પત્નીનું રક્ષણ થાય છે, ત્યારે આખું કુટુંબ સુરક્ષિત રહે છે; અને જ્યારે કુટુંબનું રક્ષણ થાય છે, ત્યારે પોતાનું પણ રક્ષણ થાય છે.
આત્મા હિ જાયેત તસ્યાં તસ્મજ્જાયા ભવત્યુત। ભર્તા ચ ભાર્યયા રક્ષ્યઃ કથં જાયાન્મમોદરે
પોતાનો આત્મા તો પત્નીમાંથી જન્મે છે, એટલે પત્ની ખરેખર મહત્વપૂર્ણ છે. અને પતિનું પણ પત્ની દ્વારા રક્ષણ થવું જોઈએ—નહીંતર મારા ગર્ભમાંથી પુત્ર કેવી રીતે જન્મે?
નન્વિમે શરણં પ્રાપ્તં ન ત્યજન્તિ કદાચન। તે માં શરણમાપન્નાં નાન્વપદ્યન્ત પાણ્ડવાઃ
જે શરણમાં આવે છે, તેમને ક્યારેય છોડવામાં નથી આવતાં; પાંડવો પણ જ્યારે હું તેમની શરણમાં ગઈ, ત્યારે મને ક્યારેય છોડ્યા નહોતા.
પઞ્ચભિઃ પતિભિર્જાતાઃ કુમાસરા મે મહૌજસઃ। એતેષામપ્યવેક્ષાર્થં ત્રાતવ્યાઽસ્મિ જનાર્દન
મારા પાંચ પતિઓમાંથી જન્મેલા પુત્રો, જે મહાન બળવાન છે, એ કુમારો છે; એમના હિત માટે પણ, હે જનાર્દન, મારું રક્ષણ થવું જ જોઈએ.
પ્રતિવિન્ધ્યો યુધિષ્ઠિરાત્સુતસોમો વૃકોદરાત્। અર્જુનાચ્છ્રુતકીર્તિશ્ચ શતાનીકસ્તુ નાકુલિઃ
પ્રતિવિંધ્ય યુધિષ્ઠિરનો પુત્ર છે, સુતસોમ ભીમનો છે, અર્જુનનો પુત્ર શ્રુતકીર્તિ છે અને નકુલનો પુત્ર શતાનિક છે.
કનિષ્ઠાચ્છ્રુતકર્મા ચ સર્વે સત્યપરાક્રમા। પ્રદ્યુમ્નો યાદૃશઃ કૃષ્ણ તાદૃશાસ્તે મહારથાઃ
છોટા પુત્ર સહદેવનો શ્રુતકર્મા છે; બધા પુત્રો સાચા પરાક્રમી છે. હે કૃષ્ણ, એ બધા મહાન રથીઓ છે, જેમ પ્રદ્યુમ્ન છે.
નન્વિમે ધનુષિ શ્રેષ્ઠા અજેયા યુધિ શાત્રવૈઃ। કિમર્થં ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં સહન્તે દુર્બલીયસામ્
નિષ્શંકપણે, એ બધા ધનુષ્ય ચલાવવામાં શ્રેષ્ઠ અને યુદ્ધમાં અજેય છે—તો પછી તેઓ ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો, જે બળમાં નબળા છે, તેમને કેમ સહન કરે છે?
અધર્મેણ હૃતં રાજ્યં સર્વે દાસાઃ કૃતાસ્તથા। સભાયાં પરિકૃષ્ટાઽહમેકવસ્ત્રા રજસ્વલા
અન્યાયથી રાજ્ય છીનવી લેવામાં આવ્યું, અને બધા દાસ બનાવી દેવામાં આવ્યા; મને સભામાં એક જ વસ્ત્રમાં અને રજસ્વલા અવસ્થામાં ખેંચી લાવવામાં આવી.
નાધિજ્યમપિ યચ્છક્યં કર્તુમન્યેન ગાણ્ડિવમ્। અન્યત્રાર્જુનભીમાભ્યાં ત્વયા વા મધુસૂદન
ગાંડીવ ધનુષ્યને અર્જુન, ભીમ અથવા તું, હે મધુસૂદન, સિવાય બીજું કોઈ પણ તાણીને તૈયાર કરી શકે એમ નથી.
ધિગ્બલં ભીમસેનસ્ય ધિક્પાર્થસ્ય ચ પૌરુષમ્। યત્ર દુર્યોધનઃ કૃષ્ણ મુહૂર્તમપિ જીવતિ
ભીમસેનની તાકાત પર શરમ આવે, અર્જુનના પુરુષાર્થ પર પણ શરમ આવે, જ્યાં સુધી દુર્યોધન, હે કૃષ્ણ, એક ક્ષણ માટે પણ જીવતો રહે છે.
ય એતાનાક્ષિપદ્રાષ્ટાત્સહ માત્રાઽવિહિંસકાન્। અધીયાનાન્પુરા બાલાન્વ્રતસ્થાન્મધુસૂદન
જે વ્યક્તિએ આ સૌમ્ય બાળકોને અને તેમની માતાને, જ્યારે તેઓ અભ્યાસ કરતા અને વ્રત પાળતા હતા, ત્યારે અપમાનિત કર્યા, હે મધુસૂદન—