નૈવં પરે નાપરે વા કરિષ્યન્તિ કૃતાનિ વા। યાનિ કર્માણિ દેવ ત્વં બાલ એવ મહાબલઃ
હે દેવ, બીજા કોઈએ કે પછીના કોઈએ એવા કાર્યો કર્યા નથી કે જે તમે બાળપણમાં જ, મહાબળવાન હોવા છતાં, કર્યા છે.
કૃતવાન્પુણ્ડરીકાક્ષ બલદેવસહાયવાન્। વૈરાજભવને ચાપિ બ્રહ્મણા ન્યવસઃ સહ
હે કમળનેત્ર, તમે બલદેવની સાથે, વિરાજના મહેલમાં બ્રહ્માજી સાથે નિવાસ કર્યો હતો.
એવમુક્ત્વા મહાત્માનમાત્મા કૃષ્ણસ્ય પાણ્ડવઃ। તૂષ્ણીમાસીત્તતઃ પાર્થમિત્યુવાચ જનાર્દનઃ
કૃષ્ણના એ મહાન આત્માનું વર્ણન કરીને, પાંડુપુત્ર ચૂપ રહી ગયો; પછી જનાર્દને પાર્થને કહ્યું.
મમૈવ ત્વં તવૈવાહં યે મદીયાસ્તવૈવ તે। યસ્ત્વાં દ્વેષ્ટિ સ માં દ્વેષ્ટિ યસ્ત્વામનુ સ મામનુ
તમે મારા છો અને હું તમારો છું; જે મારા છે, એ પણ તમારા છે; જે તમને દ્વેષ કરે છે, તે મને દ્વેષ કરે છે; જે તમારી પાછળ ચાલે છે, તે મારી પાછળ ચાલે છે.
નરસ્ત્વમસિ દુર્ધર્ષ હરિર્નારાયણો હ્યહમ્। કાલે લોકમિમં પ્રાપ્તૌ નરનારાયણાવૃષી
હે દુર્ધર્ષ, તમે મનુષ્યોમાં નર છો અને હું હરિ, નારાયણ છું; યોગ્ય સમયે, અમે નર અને નારાયણ ઋષિ તરીકે આ લોકમાં આવ્યા છીએ.
અનન્યઃ પાર્થ મત્તસ્ત્વં ત્વત્તશ્ચાહં તથૈવ ચ। નાવયોરન્તરં શક્યં વેદિતું ભરતર્ષભ
પાર્થ, તમે મારા કરતા જુદા નથી અને હું પણ તમારો કરતા જુદો નથી; હે ભરતશ્રેષ્ઠ, આપણા વચ્ચે કોઈ ફરક જાણવો શક્ય નથી.
ઇત્યુક્ત્વા પુણ્ડરીકાક્ષઃ પાણ્ડવં સુપ્રિયં વચઃ। પ્રીયમાણો હૃષીકેશસ્તૂષ્ણીં તત્ર બભૂવ સઃ
પુંડરીકનેત્ર હૃષીકેશે પાંડવને આ પ્રિય વચન કહ્યા પછી આનંદિત થઈને ત્યાં મૌન રહ્યો.
એવમુક્તે તુ વચને કેશેવેન મહાત્મના। તસ્મિન્વીરસમાવાયે સંરબ્ધેષ્વથ રાજસુ
મહાત્મા કેશવે આ વચન કહ્યા પછી, જ્યારે એ વીર અને રાજાઓની સભામાં ઉથલપાથલ થવા લાગી—
ધૃષ્ટદ્યુમ્નમુખૈર્વીરૈર્ભ્રાતૃભિઃ પરિવારિતા। પાઞ્ચાલી પુણ્ડરીકાક્ષમાસીનં યાદવૈઃ સહ। અભિગમ્યાબ્રવીત્કૃષ્ણા શરણ્યં શરણૈષિણી
પાંચાલીની પોતાના ભાઈઓ અને ધૃષ્ટદ્યુમ્ન જેવા વીરોથી ઘેરાઈને, યાદવો સાથે બેઠેલા કમળનેત્ર કૃષ્ણ પાસે ગઈ અને આશ્રય માંગતી એણે તેમને સંબોધ્યા.
વાસુદેવ હૃષીકેશ વાસવાવરજાચ્યુત। દેવદેવોસિ દેવાનામિતિ દ્વૈપાયનોઽબ્રવીત્
હે વાસુદેવ, હે હૃષીકેશ, હે વાસવના નાના ભાઈ, હે અચ્યૂત, તમે દેવોમાં પણ દેવોના દેવ છો—આવું દ્વૈપાયને કહ્યું છે.
પૂર્વે પ્રજાભિસર્ગે ત્વામાહુરેકં પ્રજાપતિમ્। સ્રષ્ટારં સર્વલોકાનામસિતો દેવલોઽબ્રવીત્
પ્રાચીન સમયમાં જ્યારે પ્રજાનું સર્જન થયું ત્યારે અસિત દેવલએ તને એકમાત્ર પ્રજાપતિ અને બધા લોકોના સર્જનહાર તરીકે જાહેર કર્યો હતો.
વિષ્ણુસ્ત્વમસિ દુર્ધર્ષ ત્વં યજ્ઞો મધુસૂદન। યષ્ટાત્વમસિ ત્વમસિ યષ્ટવ્યો જામદગ્ન્યો યથાઽબ્રવીત્
હે દુર્જય, તું વિષ્ણુ છે, તું યજ્ઞ છે, હે મધુસૂદન, તું યજમાન છે અને તું જ યજ્ઞનો લાભાર્થી છે – જેમ જેમ જમદગ્નીએ કહ્યું છે.
ઋષયસ્ત્વાં ક્ષમામાહુઃ સત્યં ચ પરુષોત્તમ। સત્યાદ્યજ્ઞોસિ સંભૂતઃ કશ્યપસ્ત્વાં યથાઽબ્રવીત્
ઋષિઓ તને ધરતી અને સત્ય કહે છે, હે પુરુષોત્તમ. તું સત્ય અને યજ્ઞમાંથી જન્મેલો છે – એમ કશ્યપએ કહ્યું છે.
સાધ્યાનામપિ દેવાનાં શિવાનામીશ્વરેશ્વર। લોકભાવન લોકેશ યથા ત્વાં નારદોઽબ્રવીત્
સાધ્ય દેવો, બીજા દેવો અને કલ્યાણકારી દેવોમાં પણ, તું દેવોના દેવ, લોકોના સર્જનહાર અને શાસક છે – એમ નારદે કહ્યું છે.
બ્રહ્મશંકરશક્રાદ્યૈર્દેવવૃન્દૈઃ પુનઃ પુનઃ। ક્રીડસે ત્વં નરવ્યાઘ્ર બાલઃ ક્રીડનકૈરિવ
બારંબર તું બ્રહ્મા, શંકર, ઇન્દ્ર અને બીજા દેવતાઓ સાથે રમે છે, જેમ બાળક પોતાના રમકડાં સાથે રમે છે, હે મનુષ્યશ્રેષ્ઠ.
દ્યૌશ્ચ તે શિરસા વ્યાપ્તા પદ્ભ્યાં ચ પૃથિવીપ્રભો। જઠરે ખમિમે લોકાઃ પુરુષોસિ સનાતનઃ
આકાશ તારા માથાથી વ્યાપ્ત છે અને ધરતી તારા પગથી, હે પૃથ્વીના સ્વામી. બધા લોક તારા પેટમાં છે અને તું સનાતન પુરુષ છે.
વિદ્યાતપોભિતપ્તાનાં તપસા ભાવિતાત્મનામ્। આત્મદર્શનતૃપ્તાનામૃષીણામસિ સત્તમઃ
જેઓ જ્ઞાન અને તપથી દહાયાં છે, જેઓ તપથી શુદ્ધ અને આત્મદર્શનથી તૃપ્ત થયા છે, એવા ઋષિઓમાં તું શ્રેષ્ઠ છે.
રાજર્ષીણાં પુણ્યકૃતામાહવેષ્વનિવર્તિનામ્। સર્વધર્મોપપન્નાનાં ત્વં ગતિઃ પુરુષર્ષભ। ત્વં પ્રભુસ્ત્વં વિભુશ્ચ ત્વં ભૂતાત્મા ત્વં વિચેષ્ટસે
પુણ્યકર્મા, યુદ્ધમાં અડગ અને સર્વધર્મથી યુક્ત રાજર્ષિઓ માટે, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તું જ આશ્રય છે. તું સ્વામી છે, તું સર્વવ્યાપી છે, તું સર્વજીવોમાં રહેલો આત્મા છે અને તું સર્વત્ર વિહરે છે.
લોકપાલાશ્ચ લોકાશ્ચ નક્ષત્રાણિ દિશે દશ। નભશ્ચન્દ્રશ્ચ સૂર્યશ્ચ ત્વયિ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્
લોકપાલો, બધા લોક, તારાઓ, દસ દિશાઓ, આકાશ, ચાંદ્રમા અને સૂર્ય – બધું તારા અંદર સ્થિત છે.
મંર્ત્યતા ચૈવ ભૂતાનામમરત્વં દિવૌકસામ્। ત્વયિ સર્વં મહાબાહો લોકકાર્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્
પ્રાણીઓ માટે મરણ અને દેવો માટે અમરપણું – હે મહાબાહુ, બધા લોકકામ તારા અંદર સ્થિર છે.
સા તેઽહં દુઃખમાખ્યાસ્યે પ્રણયાન્મધુસૂદન। ઈશસ્ત્વં સર્વભૂતાનાં યે દિવ્યા યે ચ માનુષાઃ
હે મધુસૂદન, તેથી હવે હું તને પ્રેમથી મારું દુઃખ કહીષ. તું બધા જીવોના, દૈવી અને માનવ બંનેના, સ્વામી છે.
કથં નુ ભાર્યા પાર્થાનાં તવ કૃષ્ણ સખી વિભો। ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય ભગિની સભાં કૃષ્યેત માદૃશી
હે કૃષ્ણ, હે વિભુ, હું ધૃષ્ટદ્યુમ્નની બહેન અને પાંડવોની પત્ની, તારી સખી, કેવી રીતે સભામાં ખેંચાઈ ગઈ?
સ્ત્રીધર્મિણી વેપમાના શોણિતેન સમુક્ષિતા। એકવસ્ત્રા વિકૃષ્ટાઽસ્મિ દુઃખિતા કુરુસંસદિ
હું સ્ત્રીધર્મ પાળતી, ધ્રૂજતી, લોહીથી ભીની, એક જ વસ્ત્રમાં, દુઃખી થઈને કુરુસભામાં ખેંચાઈ ગઈ.
રાજ્ઞાં મધ્યે સભાયાં તુ રજસાઽતિપરિપ્લુતા। દૃષ્ટ્વા ચ માં ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ પ્રાહસન્પાપચેતસઃ
રાજાઓની વચ્ચે, સભામાં, લાજથી વ્યાકુળ થઈ, જ્યારે ધૃતરાષ્ટ્રના દુષ્ટપુત્રોએ મને જોયી, ત્યારે તેઓ હસ્યા.
દાસીભાવેન માં ભોક્તુમીષ્સુતે મધુસૂદન। જીવત્સુ પાણ્ડુપુત્રેષુ પાઞ્ચાલેષુ ચ વૃષ્ણિષુ
હે મધુસૂદન, પાંડુપુત્રો, પંચાલો અને વૃષ્ણિઓ જીવતા હોવા છતાં, તેઓ મને દાસી સમાન ભોગવવા ઈચ્છે છે.
નન્વહં કૃષ્ણ ભીષ્મસ્ય ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય ચોભયોઃ। સ્નુષા ભવામિ ધર્મેણ સાઽહં દાસીકૃતા બલાત્
હે કૃષ્ણ, હું ધર્મથી ભીષ્મ અને ધૃતરાષ્ટ્ર બંનેની વહુ છું, છતાં મને બળજબરીથી દાસી બનાવાઈ છે.
ગર્હયેપાણ્ડવાંસ્ત્વેવ યુધિ શ્રેષ્ઠાન્મહાબલાન્। યત્ક્લિશ્યમાનાં પ્રેક્ષન્તે ધર્મપત્નીં યશસ્વિનીમ્
મારે પાંડવોને, જે યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ અને મહાબળવાન છે, નિંદા કરવી પડે છે, કારણ કે તેઓ પોતાની ધર્મપત્ની, યશસ્વિ, દુઃખ ભોગવી રહી છે, છતાં જોઈ રહ્યા છે.
ધિગ્બલં ભીમસેનસ્ય ધિક્પાર્થસ્ ચ ગાણ્ડિવમ્। યૌ માં વિપ્રકૃતાં ક્ષુદ્રૈર્મર્ષયેતાં જનાર્દન
ભીમસેનની તાકાતને ધિક્કાર છે, અર્જુનના ગાંડીવને પણ ધિક્કાર છે, કારણ કે તેઓ મને આ દુરાચારી લોકો દ્વારા અપમાનિત થતી જોઈને પણ સહન કરે છે, હે જનાર્દન.
શાશ્વતોઽયં ધર્મપથઃ સદ્ભિરાચરિતઃ સદા। યદ્ભાર્યાં પરિરક્ષન્તિ ભર્તારોઽલ્પબલા અપિ
આ ધર્મનો માર્ગ સદાય અવિનાશી છે, સારા લોકો હંમેશા તેનો અનુસરણ કરે છે. પતિઓ, ભલે તેઓમાં બળ ઓછું હોય, પોતાની પત્નીનું રક્ષણ કરે છે.
ભાર્યાયાં રક્ષ્યમાણાયાં પ્રજા ભવતિ રક્ષિતા। પ્રજાયાં રક્ષ્યમાણાયામાત્મા ભવતિ રક્ષિતઃ
જ્યારે પત્નીનું રક્ષણ થાય છે, ત્યારે આખું કુટુંબ સુરક્ષિત રહે છે; અને જ્યારે કુટુંબનું રક્ષણ થાય છે, ત્યારે પોતાનું પણ રક્ષણ થાય છે.