પશ્યૈનં કર્ષકં ક્ષુદ્રં દુર્બલં મમ પુત્રકમ્। પ્રતોદેનાભિનિઘ્નન્તં લાઙ્ગલેન ચ પીડિતમ્। નિષીદમાનં સોત્કણ્ઠં વધ્યમાનં સુરાધિપ
મારા દીકરા, આ બેચારું, નબળું વાછરડું જુઓ, ખેડૂત એને કાંઇકથી મારતો જાય છે, હળથી દુઃખ આપે છે, એ થાકી ને બેસી જાય છે, રાહ જોઈને ઊભો રહે છે, અને વારંવાર માર ખાય છે, હે દેવતાઓના રાજા.
એનં દૃષ્ટ્વા ભૃશં શ્રાન્તં વધ્યમાનં સુરાધિપ।' કૃપાવિષ્ટાઽસ્મિ દેવેન્દ્ર મનશ્ચોદ્વેપતે મમ
હે દેવેન્દ્ર, એને એટલો થાકેલો અને માર ખાતો જોઈને, મારા હૃદયમાં દયા છલકાઈ આવે છે અને મન પણ કંપે છે.
એકસ્તત્રબલોપેતો ધુરમુદ્વહતેઽધિકામ્। અપરોપ્યબલપ્રાણઃ કૃશો ધમનિસંતતઃ। કૃચ્છ્રાદુદ્વહતે ભારં તં વૈ શોચામિ વાસવ
એ ત્યાં એક વાછરડું જોરદાર છે, વધારે ભાર સહન કરે છે; બીજું તો નબળું છે, શ્વાસ પણ ટૂંકા પડે છે, શરીર સુકાઈ ગયું છે, દુઃખથી ભાર ઉઠાવે છે—હે વાસવ, એ માટે મને બહુ દુઃખ થાય છે.
વધ્યમાનઃ પ્રતોદેન તુદ્યમાનઃ પુનઃ પુનઃ। નૈવ શક્નોતિ તં ભારમુદ્વોઢું પશ્ય વાસવ
પ્રતોદથી વારંવાર માર ખાતો, ફરી ફરી દુઃખ પામતો, એ વાછરડું એ ભાર સહન કરી શકતું નથી—જુઓ હે વાસવ.
તતોઽહં તસ્ય શોકાર્તા વિરૌમિ ભૃશદુઃખિતા। અશ્રૂણ્યાવર્તયન્તી ચ નેત્રાભ્યાં કરુણાયતી
એના દુઃખથી હું પણ દુઃખી થઈને રડવા માંડું છું, મારી આંખોમાંથી દયાથી આંસુ વહે છે.
તવ પુત્રસહસ્રેષુ પીડ્યમાનેષુ શોભને। કિં કૃપાયિતવત્યત્ર પુત્ર એકો નિપીડ્યતે
હે સુંદર, તારા હજારો દીકરાઓમાં ઘણા પીડાય છે, તો માત્ર એક દીકરો દુઃખી થાય ત્યારે જ દયા કેમ આવે છે?
યદિ પુત્રસહસ્રાણિ સર્વત્રસમતૈવ મે। દીનસ્ય તુ સતઃ શક્ર પુત્રસ્યાભ્યધિકાકૃપા
હે શક્ર, જો મને બધા હજારો દીકરાઓ સમાન જ લાગે છે, તો પણ જે દીકરો બેચારો અને દુઃખી છે, એની ઉપર મને વધારે દયા થાય છે.
તદિન્દ્રઃ સુરભેર્વાક્યં નિશમ્ય ભૃશવિસ્મિતઃ। જીવિતેનાપિ કૌરવ્ય મેનેઽભ્યધિકમાત્મજમ્
પછી ઇન્દ્રે, સુરભીની વાત સાંભળી, ખૂબ આશ્ચર્ય અનુભવ્યું અને એ દુઃખી દીકરાને પોતાના જીવથી પણ વધારે મૂલ્યવાન માન્યો, હે કૌરવ્ય.
પ્રવવર્ષ ચ તત્રૈવ સહસા તોયમુલ્વણમ્। કર્ષકસ્યાચરન્વિઘ્નં ભગવાન્પાકશાસનઃ
અને ત્યાં ભગવાન પાકનાશક ઇન્દ્રે તુરંત જ ભારે વરસાદ વરસાવ્યો, જેથી ખેડૂતને કામમાં અવરોધ આવ્યો.
તદ્યથા સુરભિઃ પ્રાહ સમમેવાસ્તુ તે તથા। સુતેષુ રાજન્સર્વેષુ હીનેષ્વભ્યધિકા કૃપા
જેમ સુરભીએ કહ્યું, એમ જ તારા માટે પણ થાય—હે રાજા, બધા દીકરાઓમાં જે દુઃખી છે, એની ઉપર જ વધારે દયા થાય છે.
યાદૃશો મે સુતઃ પાણ્ડુસ્તાદૃશો મેઽસિ પુત્રક। વિદુરશ્ચ મહાપ્રાજ્ઞઃ સ્નેહાદેતદ્બ્રવીમ્યહમ્
મારા માટે પાંડુ જેવો દીકરો છે, એવોય તું પણ છે, અને વિદુર પણ મહા બુદ્ધિશાળી છે—હું આ બધું સ્નેહથી કહું છું.
ચિરાય તવ પુત્રાણાં શતમેકશ્ચ ભારત। પાણ્ડૌઃ પઞ્ચૈવ લક્ષ્યન્તે તેઽપિ મન્દાઃસુદુઃખિતાઃ
લાંબા સમયથી, તારા દીકરાઓમાં એકસો એક છે, હે ભારત, પણ પાંડુના પાંચ દીકરાઓ થોડા છે અને બહુ દુઃખી છે.
કથં જીવેયુરત્યન્તં કથં વર્ધેયુરિત્યપિ। ઇતિ દીનેષુ પાર્થેષુ મનો મે પરિતપ્યતે
એ બેચારા પાંડવો કેવી રીતે જીવશે, કેવી રીતે વધશે—આ વિચારથી મારું મન સતત દુઃખી રહે છે.
યદિ પાર્થિવ કૌખ્યાઞ્જીવમાનાનિહેચ્છસિ। દુર્યોધનસ્તવ સુતઃ શમં ગચ્છતુ પાણ્ડવૈઃ
હે રાજા, જો તું ઈચ્છે છે કે તારા દીકરાઓ સન્માનથી જીવે, તો તારો દીકરો દુર્યોધન પાંડવો સાથે સંમતિ કરે.
એવમેતન્મહાપ્રાજ્ઞ યથા વદસિ માં મુને। અહં ચૈવ વિજાનામિ સર્વે ચેમે નરાધિપાઃ
હા, મહાબુદ્ધિશાળી, તમે જે કહ્યું એ સાચું છે, હે મુનિ. હું પણ એ સમજું છું અને બધા રાજાઓ પણ જાણે છે.
ભવાંશ્ચ મન્યતે સાધુ યત્કુરૂણાં સુખોદયમ્। તદેવ વિદુરોઽપ્યાહ ભીષ્મો દ્રોણશ્ચ માં મુને
તમે પણ કુરુઓના સુખ માટે જે યોગ્ય છે એ જ વિચારો છો; વિદુર, ભીષ્મ અને દ્રોણ પણ એ જ વાત કહે છે, હે મુનિ.
યદિત્વહમનુગ્રાહ્યઃ કૌરવ્યેષુ દયા યદિ। અન્વશાધિ દુરાત્માનં પુત્રં દુર્યોધનં મમ
જો મને કૃપા મળે, જો કૌરવોમાં દયા રહે, તો મારા દુષ્ટ દીકરા દુર્યોધનને રોકો.
અયમાયાતિ વૈ રાજન્મૈત્રેયો ભગવાનૃષિઃ। અન્વીક્ષ્ય પાણ્ડવાન્ભ્રાતૃનિહૈવાઽસ્મદ્દિદૃક્ષયા
હવે, હે રાજા, મહાન ઋષિ મૈત્રેય અહીં આવી રહ્યા છે, પાંડવોને જોઈને, અમને ભાઈઓને મળવા ઈચ્છા રાખીને.
એષ દુર્યોધનં પુત્રં તવ રાજન્મહાનૃષિઃ। અનુશાસ્તા યથાન્યાયં શમાયાસ્ય કુલસ્ય ચ
રાજા, આ મહાન ઋષિ તમારા પુત્ર દુર્યોધનને યોગ્ય રીતે સમજાવે છે, જેથી એના મનમાં શાંતિ રહે અને તમારા કુટુંબનું કલ્યાણ થાય.
બ્રૂયાદ્યદેષ કૌરવ્ય તત્કાર્યમવિશઙ્કયા। અક્રિયાયાં તુ કાર્યસ્ય પુત્રં તે શપ્સ્યતે રુષા
કૌરવકુલના વંશજ, આ ઋષિ જે કહે છે તે નિડરતાથી કરવું જોઈએ; પણ જો તમારો પુત્ર એ પ્રમાણે નહિ કરે તો ગુસ્સામાં તેને શાપ મળશે.
એવમુક્ત્વા યયૌ વ્યાસો મૈત્રેયઃ પ્રત્યદૃશ્યત। પૂજયા પ્રતિજગ્રાહ સપુત્રસ્તં નરાધિપઃ
આ રીતે કહીને વ્યાસજી ચાલ્યા ગયા અને પછી મૈત્રેયજી આવ્યા; રાજાએ પોતાના પુત્ર સાથે એમનું સન્માનપૂર્વક સ્વાગત કર્યું.
કૃત્વાઽર્ધ્યાદ્યાઃ ક્રિયાઃ સર્વા વિશ્રાન્તં મુનિસત્તમમ્ પ્રશ્રયેણાબ્રવીદ્રાજા ધૃતરાષ્ટ્રોઽમ્બિકાસુતઃ
બધી આવકારની વિધિઓ કરીને, અંબિકાપુત્ર ધૃતરાષ્ટ્ર રાજાએ આરામ કરતા મહાન ઋષિને વિનમ્રતાપૂર્વક પૂછ્યું.
સુખેનાગમનં કચ્ચિદ્ભગવન્કુરુજાઙ્ગલે। કચ્ચિત્કુશલિનો વીરા ભ્રાતરઃ પઞ્ચ પાણ્ડવાઃ
ભગવાન, કુરુદેશમાં તમારો પ્રવાસ સુખદ રહ્યો ને? પાંડવના પાંચેય ભાઈઓ સુખી અને સલામત છે ને?
સમયે સ્થાતુમિચ્છન્તિ કચ્ચિચ્ચ ભરતર્ષભાઃ। કચ્ચિત્કુરૂણાં સૌભ્રાત્રમવ્યુચ્છિન્નં ભવિષ્યતિ
ભારતવંશના શ્રેષ્ઠો સંધિનું પાલન કરવા ઇચ્છે છે ને? કુરુઓ વચ્ચેનું મિત્રત્વ અખંડિત રહેશે ને?
તીર્થયાત્રામનુક્રામન્પ્રાપ્તોઽસ્મિ કુરુજાઙ્ગલાન્। યદૃચ્છયા ધર્મરાજં દૃષ્ટ્વવાન્કામ્યકે વને
મારે તીર્થયાત્રા કરતા કુરુદેશમાં આવ્યા, અને યદૃચ્છાએ કામ્યક વનમાં ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરને મળ્યો.
તં જટાજિનસંવીતં તપોવનનિવાસિનમ્। સમાજગ્મુર્મહાત્માનં દ્રષ્ટું મુનિગણાઃ પ્રભો
ત્યાં, જટાઓ અને મૃગચર્મ પહેરેલા, તપovanaમાં રહેતા મહાત્માને મળવા ઘણા ઋષિગણ આવ્યા.
તત્રાશ્રૌષં મહારાજ પુત્રાણાં તવ વિગ્રહમ્। અનયં દ્યૂતરૂપેણ મહાભયમુપસ્થિતમ્
મહારાજ, ત્યાં મેં તમારા પુત્રોમાં થયેલા ઝઘડાની વાત સાંભળી, જે જુગારના રૂપમાં આવીને મોટું સંકટ લાવનારું હતું.
તતોઽહં ત્વામનુપ્રાપ્તઃ કૌરવાણામવેક્ષયા ।। સદા હ્યભ્યધિકઃ સ્નેહઃ પ્રીતિશ્ચ ત્વયિ મે પ્રભો
એથી, હું કૌરવોની સ્થિતિ જોવા તમારી પાસે આવ્યો છું; કારણ કે, હંમેશા તમારું મારા પર વધારે સ્નેહ અને સન્માન છે.
નૈતદૌપયિકં રાજંસ્ત્વયિ ભીષ્મે ચ જીવતિ। યદન્યોન્યેન તે પુત્રા વિરુધ્યન્તે કથંચન
રાજા, જ્યારે તમે અને ભીષ્મજી જીવિત છો ત્યારે તમારા પુત્રો પરસ્પર વિવાદ કરે એ યોગ્ય નથી.
મેઢીભૂતઃ સ્વયં રાજન્નિગ્રહે પ્રગ્રહે ભવાન્। કિમર્થમનયં ઘોરમુત્પતન્તમુપેક્ષસે
રાજા, તમે તો સ્વયં સંયમ અને નિયંત્રણના આધાર છો; તો પછી આ ભયાનક અણ્યાય ઊભો થાય છે તે તમે કેમ સહન કરો છો?