પ્રતિષિધ્યાથ તાન્સર્વાન્ભગવાઁલ્લોકપૂજિતઃ। પ્રજ્ઞાચક્ષુષમાસીનમુવાચાભ્યેત્ય સત્વરમ્
પછી જગત દ્વારા પૂજ્ય એવા ભગવાને, સૌને રોકી લીધા અને ઝડપથી ત્યાં આવીને, બેઠેલા વિદુરને સંબોધીને કહ્યું.
ભગવન્નાહમપ્યેતદ્રોચયે દ્યૂતસંભવમ્। મન્યે તદ્વિધિનાઽઽકૃષ્ય કારિતોસ્મીતિ વૈ મુને
'હે ભગવાન, મને પણ આ જુગાર બિલકુલ પસંદ નથી; હે મુનિ, હું માનું છું કે કિસ્મતના કારણે જ હું તેમાં ખેંચાઈ ગયો.'
નૈતદ્રોચયતે ભીષ્મો ન દ્રોણો વિદુરો ન ચ। ગાન્ધાર્યા નેષ્યતે દ્યૂતં તત્ર મોહાત્પ્રવર્તિતમ્
'ભીષ્મ, દ્રોણ, વિદુર કે ગાંધારીને પણ આ જુગાર ગમતું નથી; આ બધું તો ભ્રમમાં થઈ ગયું.'
પરિત્યક્તું ન શક્નોમિ દુર્યોધનમચેતનમ્। પુત્રસ્નેહેન ભગવઞ્જાનન્નપિ યતવ્રત
'હે ભગવાન, જાણતાં છતાં પણ પુત્રપ્રેમથી હું મૂર્ખ દુર્યોધનને છોડી શકતો નથી.'
વૈચિત્રવીર્ય નૃપતે સત્યમાહ યથા ભવાન્। દૃઢં વિઝઃ પરં પુત્રં પરં પુત્રાન્ન વિદ્યતે
'હે રાજા, વિચિત્રવીર્યના પુત્ર, તમે સાચું કહ્યું: પિતાને માટે પુત્રથી વધારે પ્રિય બીજું કંઈ નથી.'
ઇન્દ્રોપ્યશ્રુનિપાતેન સુરભ્યા પ્રતિબોધિતઃ। અન્યૈઃ સમૃદ્ધૈરપ્યર્થૈર્ન સુતાનમન્યતે પરમ્
'સુરભી ગાયના આંસુઓથી જગાડાયેલા ઇન્દ્રે પણ, બીજા મોટા ધનસંપત્તિ મળતાં હોવા છતાં, પોતાના પુત્રોથી વધારે કંઈ માન્યું નહીં.'
અત્ર તે વર્તયિષ્યામિ ગહદાખ્યાનમુત્તમમ્। સુરભ્યાશ્ચૈવ સંવાદમિન્દ્રસ્ય ચ વિશાંપતે
'હવે હું તમને એક ઉત્તમ જૂની વાર્તા કહું છું, જેમાં સુરભી અને ઇન્દ્ર વચ્ચે થયેલો સંવાદ છે, હે રાજા.'
ત્રિવિષ્ટપગતા રાજન્સુરભી પ્રારુદત્કિલ। ગવાં માતા પુરા તાત તામિન્દ્રોઽન્વકૃપાયત
'એક વખત, હે રાજા, સ્વર્ગમાં રહેતી ગાયોની માતા સુરભીએ રડવાનું શરૂ કર્યું; ત્યારે ઇન્દ્રે તેના પર દયા ખાધી.'
કિમિદં રોદિષિ શુભે કચ્ચિત્ક્ષેમં દિવૌકસામ્। મનુષ્યેષ્વથવા ગોષુ નૈતદલ્પં ભવિષ્યતિ
'હે સુંદરે, તું કેમ રડે છે? દેવતાઓ, મનુષ્યો કે ગાયો બધું સારું છે ને? આ તો ચોક્કસ મોટું કારણ હશે.'
વિનિપાતો ન વઃ કશ્ચિદ્દૃશ્યતે ત્રિદશાધિપ। અહં તુ પુત્રં શોચામિ તેન રોદિમિ કૌશિક
'હે દેવતાઓના રાજા, અહીં તો કોઈ દુઃખ દેખાતું નથી; પણ, હે કૌશિક, હું મારા પુત્ર માટે દુઃખી છું, એ માટે રડું છું.'
પશ્યૈનં કર્ષકં ક્ષુદ્રં દુર્બલં મમ પુત્રકમ્। પ્રતોદેનાભિનિઘ્નન્તં લાઙ્ગલેન ચ પીડિતમ્। નિષીદમાનં સોત્કણ્ઠં વધ્યમાનં સુરાધિપ
મારા દીકરા, આ બેચારું, નબળું વાછરડું જુઓ, ખેડૂત એને કાંઇકથી મારતો જાય છે, હળથી દુઃખ આપે છે, એ થાકી ને બેસી જાય છે, રાહ જોઈને ઊભો રહે છે, અને વારંવાર માર ખાય છે, હે દેવતાઓના રાજા.
એનં દૃષ્ટ્વા ભૃશં શ્રાન્તં વધ્યમાનં સુરાધિપ।' કૃપાવિષ્ટાઽસ્મિ દેવેન્દ્ર મનશ્ચોદ્વેપતે મમ
હે દેવેન્દ્ર, એને એટલો થાકેલો અને માર ખાતો જોઈને, મારા હૃદયમાં દયા છલકાઈ આવે છે અને મન પણ કંપે છે.
એકસ્તત્રબલોપેતો ધુરમુદ્વહતેઽધિકામ્। અપરોપ્યબલપ્રાણઃ કૃશો ધમનિસંતતઃ। કૃચ્છ્રાદુદ્વહતે ભારં તં વૈ શોચામિ વાસવ
એ ત્યાં એક વાછરડું જોરદાર છે, વધારે ભાર સહન કરે છે; બીજું તો નબળું છે, શ્વાસ પણ ટૂંકા પડે છે, શરીર સુકાઈ ગયું છે, દુઃખથી ભાર ઉઠાવે છે—હે વાસવ, એ માટે મને બહુ દુઃખ થાય છે.
વધ્યમાનઃ પ્રતોદેન તુદ્યમાનઃ પુનઃ પુનઃ। નૈવ શક્નોતિ તં ભારમુદ્વોઢું પશ્ય વાસવ
પ્રતોદથી વારંવાર માર ખાતો, ફરી ફરી દુઃખ પામતો, એ વાછરડું એ ભાર સહન કરી શકતું નથી—જુઓ હે વાસવ.
તતોઽહં તસ્ય શોકાર્તા વિરૌમિ ભૃશદુઃખિતા। અશ્રૂણ્યાવર્તયન્તી ચ નેત્રાભ્યાં કરુણાયતી
એના દુઃખથી હું પણ દુઃખી થઈને રડવા માંડું છું, મારી આંખોમાંથી દયાથી આંસુ વહે છે.
તવ પુત્રસહસ્રેષુ પીડ્યમાનેષુ શોભને। કિં કૃપાયિતવત્યત્ર પુત્ર એકો નિપીડ્યતે
હે સુંદર, તારા હજારો દીકરાઓમાં ઘણા પીડાય છે, તો માત્ર એક દીકરો દુઃખી થાય ત્યારે જ દયા કેમ આવે છે?
યદિ પુત્રસહસ્રાણિ સર્વત્રસમતૈવ મે। દીનસ્ય તુ સતઃ શક્ર પુત્રસ્યાભ્યધિકાકૃપા
હે શક્ર, જો મને બધા હજારો દીકરાઓ સમાન જ લાગે છે, તો પણ જે દીકરો બેચારો અને દુઃખી છે, એની ઉપર મને વધારે દયા થાય છે.
તદિન્દ્રઃ સુરભેર્વાક્યં નિશમ્ય ભૃશવિસ્મિતઃ। જીવિતેનાપિ કૌરવ્ય મેનેઽભ્યધિકમાત્મજમ્
પછી ઇન્દ્રે, સુરભીની વાત સાંભળી, ખૂબ આશ્ચર્ય અનુભવ્યું અને એ દુઃખી દીકરાને પોતાના જીવથી પણ વધારે મૂલ્યવાન માન્યો, હે કૌરવ્ય.
પ્રવવર્ષ ચ તત્રૈવ સહસા તોયમુલ્વણમ્। કર્ષકસ્યાચરન્વિઘ્નં ભગવાન્પાકશાસનઃ
અને ત્યાં ભગવાન પાકનાશક ઇન્દ્રે તુરંત જ ભારે વરસાદ વરસાવ્યો, જેથી ખેડૂતને કામમાં અવરોધ આવ્યો.
તદ્યથા સુરભિઃ પ્રાહ સમમેવાસ્તુ તે તથા। સુતેષુ રાજન્સર્વેષુ હીનેષ્વભ્યધિકા કૃપા
જેમ સુરભીએ કહ્યું, એમ જ તારા માટે પણ થાય—હે રાજા, બધા દીકરાઓમાં જે દુઃખી છે, એની ઉપર જ વધારે દયા થાય છે.
યાદૃશો મે સુતઃ પાણ્ડુસ્તાદૃશો મેઽસિ પુત્રક। વિદુરશ્ચ મહાપ્રાજ્ઞઃ સ્નેહાદેતદ્બ્રવીમ્યહમ્
મારા માટે પાંડુ જેવો દીકરો છે, એવોય તું પણ છે, અને વિદુર પણ મહા બુદ્ધિશાળી છે—હું આ બધું સ્નેહથી કહું છું.
ચિરાય તવ પુત્રાણાં શતમેકશ્ચ ભારત। પાણ્ડૌઃ પઞ્ચૈવ લક્ષ્યન્તે તેઽપિ મન્દાઃસુદુઃખિતાઃ
લાંબા સમયથી, તારા દીકરાઓમાં એકસો એક છે, હે ભારત, પણ પાંડુના પાંચ દીકરાઓ થોડા છે અને બહુ દુઃખી છે.
કથં જીવેયુરત્યન્તં કથં વર્ધેયુરિત્યપિ। ઇતિ દીનેષુ પાર્થેષુ મનો મે પરિતપ્યતે
એ બેચારા પાંડવો કેવી રીતે જીવશે, કેવી રીતે વધશે—આ વિચારથી મારું મન સતત દુઃખી રહે છે.
યદિ પાર્થિવ કૌખ્યાઞ્જીવમાનાનિહેચ્છસિ। દુર્યોધનસ્તવ સુતઃ શમં ગચ્છતુ પાણ્ડવૈઃ
હે રાજા, જો તું ઈચ્છે છે કે તારા દીકરાઓ સન્માનથી જીવે, તો તારો દીકરો દુર્યોધન પાંડવો સાથે સંમતિ કરે.
એવમેતન્મહાપ્રાજ્ઞ યથા વદસિ માં મુને। અહં ચૈવ વિજાનામિ સર્વે ચેમે નરાધિપાઃ
હા, મહાબુદ્ધિશાળી, તમે જે કહ્યું એ સાચું છે, હે મુનિ. હું પણ એ સમજું છું અને બધા રાજાઓ પણ જાણે છે.
ભવાંશ્ચ મન્યતે સાધુ યત્કુરૂણાં સુખોદયમ્। તદેવ વિદુરોઽપ્યાહ ભીષ્મો દ્રોણશ્ચ માં મુને
તમે પણ કુરુઓના સુખ માટે જે યોગ્ય છે એ જ વિચારો છો; વિદુર, ભીષ્મ અને દ્રોણ પણ એ જ વાત કહે છે, હે મુનિ.
યદિત્વહમનુગ્રાહ્યઃ કૌરવ્યેષુ દયા યદિ। અન્વશાધિ દુરાત્માનં પુત્રં દુર્યોધનં મમ
જો મને કૃપા મળે, જો કૌરવોમાં દયા રહે, તો મારા દુષ્ટ દીકરા દુર્યોધનને રોકો.
અયમાયાતિ વૈ રાજન્મૈત્રેયો ભગવાનૃષિઃ। અન્વીક્ષ્ય પાણ્ડવાન્ભ્રાતૃનિહૈવાઽસ્મદ્દિદૃક્ષયા
હવે, હે રાજા, મહાન ઋષિ મૈત્રેય અહીં આવી રહ્યા છે, પાંડવોને જોઈને, અમને ભાઈઓને મળવા ઈચ્છા રાખીને.
એષ દુર્યોધનં પુત્રં તવ રાજન્મહાનૃષિઃ। અનુશાસ્તા યથાન્યાયં શમાયાસ્ય કુલસ્ય ચ
રાજા, આ મહાન ઋષિ તમારા પુત્ર દુર્યોધનને યોગ્ય રીતે સમજાવે છે, જેથી એના મનમાં શાંતિ રહે અને તમારા કુટુંબનું કલ્યાણ થાય.
બ્રૂયાદ્યદેષ કૌરવ્ય તત્કાર્યમવિશઙ્કયા। અક્રિયાયાં તુ કાર્યસ્ય પુત્રં તે શપ્સ્યતે રુષા
કૌરવકુલના વંશજ, આ ઋષિ જે કહે છે તે નિડરતાથી કરવું જોઈએ; પણ જો તમારો પુત્ર એ પ્રમાણે નહિ કરે તો ગુસ્સામાં તેને શાપ મળશે.