એવમુક્તસ્તુ કર્ણેન રાજા દુર્યોધનસ્તદા। નાતિહૃષ્ટમનાઃ ક્ષિપ્રમભવત્સ પરાઙ્મુખઃ
કર્ણે આવું કહ્યું ત્યારે, રાજા દુર્યોધનનું મન બહુ પ્રસન્ન ન થયું અને તે તરત જ ઉદાસ થઈ ગયો.
ઉપલભ્ય તતઃ કર્ણો વિવૃત્ય નયને શુભે। રોષાદ્દુઃશાસનં ચૈવ સૌબલં ચ તમેવ ચ
પછી કર્ણે આ સમજીને, પોતાની સુંદર આંખો પહોળી કરી ગુસ્સાથી દુઃશાસન, સૌબલ અને રાજાને જોયા.
ઉવાચ પરમક્રુદ્ધ ઉદ્યમ્યાત્માનમાત્મના। અથો મમ મતં યત્તુ તન્નિબોધત ભૂમિપાઃ
તે સમયે, અત્યંત ગુસ્સે થયેલા તેમણે પોતાને સંભાળી ને કહ્યું: 'હવે, રાજાઓ, મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો.'
પ્રિયં સર્વે કરિષ્યામો રાજ્ઞઃ કિં કરવામહે। ન ચાસ્ય શક્નુમઃ સ્થાતું પ્રિયે સર્વે હ્યતન્દ્રિતાઃ
'અમે બધા રાજાને ખુશ રાખીશું; બીજું શું કરીએ? રાજાને જે ગમતું હોય તેમાં આપણે કોઈ પણ વિરોધ કરી શકતા નથી, કેમ કે આપણે બધા જાગૃત અને સતર્ક છીએ.'
વયં તુ શસ્ત્રાણ્યાદાય રથાનાસ્થાય દંશિતાઃ। ગચ્છામઃ સહિતા હન્તું પાણ્ડવાન્વનગોચરાન્
'પણ ચાલો, આપણે બધા શસ્ત્રો લઈ, રથમાં ચડીને, પાંડવો જેઓ જંગલમાં રહે છે, તેમને મળીને મારી નાખવા જઈએ.'
તેષુ સર્વેષુ શાન્તેષુ ગતેષ્વવિદિતાં ગતિમ્। નિર્વિવાદા ભવિષ્યન્તિ ધાર્તરાષ્ટ્રાસ્તથા વયમ્
'જ્યારે તેઓ બધા શાંત થઈ જશે અને અજાણી દિશામાં ચાલ્યા જશે, ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો અને આપણે પણ કોઈ વિવાદ વિના રહીશું.'
યાવદેવ પરિદ્યૂના યાવચ્છોકપરાયણાઃ। યાવન્મિત્રવિહીનાશ્ચ તાવદ્ગચ્છામ માચિરમ્
'જ્યાં સુધી તેઓ દુઃખી છે, શોકમાં ડૂબેલા છે અને મિત્રો વિના છે, ત્યાં સુધી આપણે વિલંબ કર્યા વિના તરત જ જઈએ.'
તસ્યતદ્વચનં શ્રુત્વા પૂજયન્તઃ પુનઃ પુનઃ। પ્રહૃષ્ટમનસઃ સર્વે પ્રત્યૂચુઃ સૂતજં તદા
આ શબ્દો સાંભળી, સૌએ તેમને વારંવાર સન્માન આપ્યો અને આનંદિત હૃદયથી રથચાલકના પુત્રને જવાબ આપ્યો.
એવમુક્ત્વા સુસંરબ્ધા રથૈઃ સર્વે પૃથક્પૃથક્। નિર્યયુઃ પાણ્ડવાન્હન્તું સહિતાઃ કૃતનિશ્ચયાઃ
આ રીતે કહીને, બધા જ ખૂબ ગુસ્સે થઈ, અલગ અલગ રથમાં ચડીને, પાંડવોને મારી નાખવાનો દૃઢ નિશ્ચય કરીને એકસાથે નીકળી પડ્યા.
તાન્પ્રસ્થિતાન્પરિજ્ઞાય કૃષ્ણદ્વૈપાયનઃ પ્રભુઃ। આજગામ વિશુદ્ધાત્મા દૃષ્ટ્વા દિવ્યેન ચક્ષુષા
તેમને જતા જોઈ, પવિત્ર ચિત્તવાળા કૃષ્ણ દ્વૈપાયન ભગવાન, દૈવી દ્રષ્ટિથી બધું જોઈને ત્યાં આવ્યા.
પ્રતિષિધ્યાથ તાન્સર્વાન્ભગવાઁલ્લોકપૂજિતઃ। પ્રજ્ઞાચક્ષુષમાસીનમુવાચાભ્યેત્ય સત્વરમ્
પછી જગત દ્વારા પૂજ્ય એવા ભગવાને, સૌને રોકી લીધા અને ઝડપથી ત્યાં આવીને, બેઠેલા વિદુરને સંબોધીને કહ્યું.
ભગવન્નાહમપ્યેતદ્રોચયે દ્યૂતસંભવમ્। મન્યે તદ્વિધિનાઽઽકૃષ્ય કારિતોસ્મીતિ વૈ મુને
'હે ભગવાન, મને પણ આ જુગાર બિલકુલ પસંદ નથી; હે મુનિ, હું માનું છું કે કિસ્મતના કારણે જ હું તેમાં ખેંચાઈ ગયો.'
નૈતદ્રોચયતે ભીષ્મો ન દ્રોણો વિદુરો ન ચ। ગાન્ધાર્યા નેષ્યતે દ્યૂતં તત્ર મોહાત્પ્રવર્તિતમ્
'ભીષ્મ, દ્રોણ, વિદુર કે ગાંધારીને પણ આ જુગાર ગમતું નથી; આ બધું તો ભ્રમમાં થઈ ગયું.'
પરિત્યક્તું ન શક્નોમિ દુર્યોધનમચેતનમ્। પુત્રસ્નેહેન ભગવઞ્જાનન્નપિ યતવ્રત
'હે ભગવાન, જાણતાં છતાં પણ પુત્રપ્રેમથી હું મૂર્ખ દુર્યોધનને છોડી શકતો નથી.'
વૈચિત્રવીર્ય નૃપતે સત્યમાહ યથા ભવાન્। દૃઢં વિઝઃ પરં પુત્રં પરં પુત્રાન્ન વિદ્યતે
'હે રાજા, વિચિત્રવીર્યના પુત્ર, તમે સાચું કહ્યું: પિતાને માટે પુત્રથી વધારે પ્રિય બીજું કંઈ નથી.'
ઇન્દ્રોપ્યશ્રુનિપાતેન સુરભ્યા પ્રતિબોધિતઃ। અન્યૈઃ સમૃદ્ધૈરપ્યર્થૈર્ન સુતાનમન્યતે પરમ્
'સુરભી ગાયના આંસુઓથી જગાડાયેલા ઇન્દ્રે પણ, બીજા મોટા ધનસંપત્તિ મળતાં હોવા છતાં, પોતાના પુત્રોથી વધારે કંઈ માન્યું નહીં.'
અત્ર તે વર્તયિષ્યામિ ગહદાખ્યાનમુત્તમમ્। સુરભ્યાશ્ચૈવ સંવાદમિન્દ્રસ્ય ચ વિશાંપતે
'હવે હું તમને એક ઉત્તમ જૂની વાર્તા કહું છું, જેમાં સુરભી અને ઇન્દ્ર વચ્ચે થયેલો સંવાદ છે, હે રાજા.'
ત્રિવિષ્ટપગતા રાજન્સુરભી પ્રારુદત્કિલ। ગવાં માતા પુરા તાત તામિન્દ્રોઽન્વકૃપાયત
'એક વખત, હે રાજા, સ્વર્ગમાં રહેતી ગાયોની માતા સુરભીએ રડવાનું શરૂ કર્યું; ત્યારે ઇન્દ્રે તેના પર દયા ખાધી.'
કિમિદં રોદિષિ શુભે કચ્ચિત્ક્ષેમં દિવૌકસામ્। મનુષ્યેષ્વથવા ગોષુ નૈતદલ્પં ભવિષ્યતિ
'હે સુંદરે, તું કેમ રડે છે? દેવતાઓ, મનુષ્યો કે ગાયો બધું સારું છે ને? આ તો ચોક્કસ મોટું કારણ હશે.'
વિનિપાતો ન વઃ કશ્ચિદ્દૃશ્યતે ત્રિદશાધિપ। અહં તુ પુત્રં શોચામિ તેન રોદિમિ કૌશિક
'હે દેવતાઓના રાજા, અહીં તો કોઈ દુઃખ દેખાતું નથી; પણ, હે કૌશિક, હું મારા પુત્ર માટે દુઃખી છું, એ માટે રડું છું.'
પશ્યૈનં કર્ષકં ક્ષુદ્રં દુર્બલં મમ પુત્રકમ્। પ્રતોદેનાભિનિઘ્નન્તં લાઙ્ગલેન ચ પીડિતમ્। નિષીદમાનં સોત્કણ્ઠં વધ્યમાનં સુરાધિપ
મારા દીકરા, આ બેચારું, નબળું વાછરડું જુઓ, ખેડૂત એને કાંઇકથી મારતો જાય છે, હળથી દુઃખ આપે છે, એ થાકી ને બેસી જાય છે, રાહ જોઈને ઊભો રહે છે, અને વારંવાર માર ખાય છે, હે દેવતાઓના રાજા.
એનં દૃષ્ટ્વા ભૃશં શ્રાન્તં વધ્યમાનં સુરાધિપ।' કૃપાવિષ્ટાઽસ્મિ દેવેન્દ્ર મનશ્ચોદ્વેપતે મમ
હે દેવેન્દ્ર, એને એટલો થાકેલો અને માર ખાતો જોઈને, મારા હૃદયમાં દયા છલકાઈ આવે છે અને મન પણ કંપે છે.
એકસ્તત્રબલોપેતો ધુરમુદ્વહતેઽધિકામ્। અપરોપ્યબલપ્રાણઃ કૃશો ધમનિસંતતઃ। કૃચ્છ્રાદુદ્વહતે ભારં તં વૈ શોચામિ વાસવ
એ ત્યાં એક વાછરડું જોરદાર છે, વધારે ભાર સહન કરે છે; બીજું તો નબળું છે, શ્વાસ પણ ટૂંકા પડે છે, શરીર સુકાઈ ગયું છે, દુઃખથી ભાર ઉઠાવે છે—હે વાસવ, એ માટે મને બહુ દુઃખ થાય છે.
વધ્યમાનઃ પ્રતોદેન તુદ્યમાનઃ પુનઃ પુનઃ। નૈવ શક્નોતિ તં ભારમુદ્વોઢું પશ્ય વાસવ
પ્રતોદથી વારંવાર માર ખાતો, ફરી ફરી દુઃખ પામતો, એ વાછરડું એ ભાર સહન કરી શકતું નથી—જુઓ હે વાસવ.
તતોઽહં તસ્ય શોકાર્તા વિરૌમિ ભૃશદુઃખિતા। અશ્રૂણ્યાવર્તયન્તી ચ નેત્રાભ્યાં કરુણાયતી
એના દુઃખથી હું પણ દુઃખી થઈને રડવા માંડું છું, મારી આંખોમાંથી દયાથી આંસુ વહે છે.
તવ પુત્રસહસ્રેષુ પીડ્યમાનેષુ શોભને। કિં કૃપાયિતવત્યત્ર પુત્ર એકો નિપીડ્યતે
હે સુંદર, તારા હજારો દીકરાઓમાં ઘણા પીડાય છે, તો માત્ર એક દીકરો દુઃખી થાય ત્યારે જ દયા કેમ આવે છે?
યદિ પુત્રસહસ્રાણિ સર્વત્રસમતૈવ મે। દીનસ્ય તુ સતઃ શક્ર પુત્રસ્યાભ્યધિકાકૃપા
હે શક્ર, જો મને બધા હજારો દીકરાઓ સમાન જ લાગે છે, તો પણ જે દીકરો બેચારો અને દુઃખી છે, એની ઉપર મને વધારે દયા થાય છે.
તદિન્દ્રઃ સુરભેર્વાક્યં નિશમ્ય ભૃશવિસ્મિતઃ। જીવિતેનાપિ કૌરવ્ય મેનેઽભ્યધિકમાત્મજમ્
પછી ઇન્દ્રે, સુરભીની વાત સાંભળી, ખૂબ આશ્ચર્ય અનુભવ્યું અને એ દુઃખી દીકરાને પોતાના જીવથી પણ વધારે મૂલ્યવાન માન્યો, હે કૌરવ્ય.
પ્રવવર્ષ ચ તત્રૈવ સહસા તોયમુલ્વણમ્। કર્ષકસ્યાચરન્વિઘ્નં ભગવાન્પાકશાસનઃ
અને ત્યાં ભગવાન પાકનાશક ઇન્દ્રે તુરંત જ ભારે વરસાદ વરસાવ્યો, જેથી ખેડૂતને કામમાં અવરોધ આવ્યો.
તદ્યથા સુરભિઃ પ્રાહ સમમેવાસ્તુ તે તથા। સુતેષુ રાજન્સર્વેષુ હીનેષ્વભ્યધિકા કૃપા
જેમ સુરભીએ કહ્યું, એમ જ તારા માટે પણ થાય—હે રાજા, બધા દીકરાઓમાં જે દુઃખી છે, એની ઉપર જ વધારે દયા થાય છે.