અધો મહીં ગચ્છ ભુજઙ્ગમોત્તમ સ્વયં તવૈષા વિવરં પ્રદાસ્યતિ। ઇમાં ધરાં ધારયતા ત્વયા હિ મે મહત્પ્રિયં શેષ કૃતં ભવિષ્યતિ
'હે શ્રેષ્ઠ પન્નગ, ધરતીની અંદર જા; એ તને પોતે સ્થાન આપશે. આ ધરતીને સંભાળી રાખવાથી, શેષ, તું મને મોટું ઉપકાર કરશે.'
તથૈવ કૃત્વા વિવરં પ્રવિશ્ય સ પ્રભુર્ભુવો ભુજગવરાગ્રજઃ સ્થિતઃ। બિભર્તિ દેવીં શિરસા મહીમિમાં સમુદ્રનેમિં પરિગૃહ્ય સર્વતઃ
એ રીતે, શેષે રસ્તો બનાવી અંદર પ્રવેશ કર્યો અને પૃથ્વીનો સ્વામી અને પન્નગોમાં મોટો ભાઈ બનીને ત્યાં સ્થિર રહ્યો; તેણે પોતાની ફણીઓથી આખી ધરતીને ઘેરીને, તેને માથા પર ધારણ કરી.
શેષોઽસિ નાગોત્તમ ધર્મદેવો મહીમિમાં ધારયસે યદેકઃ। અનન્તભોગૈઃ પરિગૃહ્ય સર્વાં યથાહમેવં બલભિદ્યથા વા
'તું શેષ છે, પન્નગોમાં શ્રેષ્ઠ અને ધર્મના દેવતા; કારણ કે તું એકલો જ અનંત ફણીઓથી આખી ધરતીને ઘેરીને ધારણ કરે છે, જેમ હું કરું છું અથવા કદાચ એથી પણ વધારે શક્તિથી.'
અધો ભૂમૌ વસત્યેવં નાગોઽનન્તઃ પ્રતાપવાન્। ધાસ્યન્વસુધામેકઃ શાસનાદ્બ્રહ્મણો વિભોઃ
એ રીતે, પરાક્રમી અનંત પૃથ્વીના નીચે રહે છે અને બ્રહ્માના આદેશથી એકલો જ ધરતીને ધારણ કરે છે.
સુપર્ણં ચ સહાયં વૈ ભગવાનમરોત્તમઃ। પ્રાદાદનન્તાય તદા વૈનતેયં પિતામહઃ
પછી પિતામહે અનંતને સહાયક તરીકે સુપર્ણ, અમરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા વિનતેય ગરુડને આપ્યો.
અનન્તેઽભિપ્રયાતે તુ વાસુકિઃ સ મહાબલઃ। અભ્યષિચ્યત નાગૈસ્તુ દૈવતૈરિવ વાસવઃ
જ્યારે અનંત ચાલ્યો ગયો, ત્યારે મહાબલી વસુકીને બધા નાગોએ રાજા તરીકે અભિષેક કર્યો, જેમ દેવોએ ઇન્દ્રને કર્યો હતો.
માતુઃ સકાશાત્તં શાપં શ્રુત્વા વૈ પન્નગોત્તમઃ। વાસુકિશ્ચિન્તયામાસ શાપોઽયં ન ભવેત્કથમ્
માતાના મુખેથી શ્રાપ સાંભળીને, પન્નગોમાં શ્રેષ્ઠ વસુકીએ વિચારવાનું શરૂ કર્યું કે આ શ્રાપ કેવી રીતે લાગુ ન પડે.
તતઃ સ મન્ત્રયામાસ ભ્રાતૃભિઃ સહ સર્વશઃ। ઐરાવતપ્રભૃતિભિઃ સર્વૈર્ધર્મપરાયણૈઃ
પછી તેણે પોતાના બધા ભાઈઓ સાથે, જેમાં એરાવત અને અન્ય ધર્મ પર ચાલનારા ભાઈઓ પણ હતા, મંત્રણા કરી.
અયં શાપો યથોદ્દિષ્ટો વિદિતં વસ્તથાઽનઘાઃ। તસ્ય શાપસ્ય મોક્ષાર્થં મન્ત્રયિત્વા યતામહે
આ શાપ જેમ જણાવાયો છે, એ તમે જાણો છો, હે નિર્દોષો. હવે આપણે સૌ મળીને આ શાપમાંથી મુક્ત થવાનો ઉપાય શોધીએ છીએ.
સર્વેષામેવ શાપાનાં પ્રતિઘાતો હિ વિદ્યતે। ન તુ માત્રાઽભિશપ્તાનાં મોક્ષઃ ક્વચન વિદ્યતે
બધા શાપોનો કોઈને કોઈ રીતે ઉપાય તો હોય છે, પણ માતાના શાપમાંથી મુક્તિ ક્યાંય મળતી નથી.
અવ્યયસ્યાપ્રમેયસ્ય સત્યસ્ય ચ તથાગ્રતઃ। શપ્તા ઇત્યેવ મે શ્રુત્વા જાયતે હૃદિ વેપથુઃ
શાશ્વત, અપરિમિત અને સત્યવંતોને પણ શાપ લાગ્યો છે એમ સાંભળીને મારા હૃદયમાં ભયથી કંપન થાય છે.
નૂનં સર્વવિનાશોઽયમસ્માકં સમુપાગતઃ। `શાપઃ સૃષ્ટો મહાઘોરો માત્રા ખલ્વવિનીતયા। ન હ્યેતાં સોઽવ્યયો દેવઃ શપત્નીં પ્રત્યષેધયત્
નક્કી છે કે આપણાં સર્વનાશનો સમય આવી ગયો છે; અમારી અવિનયી માતાએ ભયાનક શાપ આપ્યો છે. એ અવિનાશી દેવ પણ એમને રોકી શક્યા નહોતા.
તસ્માત્સંમન્ત્રયામોઽદ્ય ભુજઙ્ગાનામનામયમ્। યથા ભવેદ્ધિ સર્વેષાં મા નઃ કાલોઽત્યગાદયમ્
એથી, આજે આપણે સૌ મળીને સાપોનું કલ્યાણ થાય તે માટે વિચાર કરીએ, જેથી બધાનું ભલું થાય અને સમય હાથમાંથી ન નીકળી જાય.
સર્વ એવ હિ નસ્તાવદ્બુદ્ધિમન્તો વિચક્ષણાઃ। અપિ મન્ત્રયમાણા હિ હેતું પશ્યામ મોક્ષણે
અહીં બધા જ સમજદાર અને વિવેકી છે; તો ચાલો, મળીને વિચારીએ અને મુક્તિનો કોઈ ઉપાય શોધી કાઢીએ.
યથા નષ્ટં પુરા દેવા ગૂઢમગ્નિં ગુહાગતમ્। યથા સ યજ્ઞો ન ભવેદ્યથા વાઽપિ પરાભવઃ। જનમેજયસ્ય સર્પાણાં વિનાશકરણાય વૈ
જેમ દેવતાઓએ એક વખત ગુપ્ત અગ્નિને ગુફામાં ગુમાવી દીધો હતો, એમ જ કંઈક થાય, એટલે યજ્ઞ ન થાય, અથવા જનમેજયને પરાજય મળે અને સાપોનો વિનાશ ટળી જાય.
તથેત્યુક્ત્વા તતઃ સર્વે કાદ્રવેયાઃ સમાગતાઃ। સમયં ચકિરે તત્ર મન્ત્રબુદ્ધિવિશારદાઃ
'એવું જ થાઓ' એમ કહી, બધા કાદ્રુના વંશજો ત્યાં ભેગા થયા અને સમજદારીપૂર્વક એકમતી થયા.
એકે તત્રાબ્રુવન્નાગા વયં ભૂત્વા દ્વિજર્ષભાઃ। જનમેજયં તુ ભિક્ષામો યજ્ઞસ્તે ન ભવેદિતિ
કેટલાક સાપોએ કહ્યું, 'ચાલો, આપણે સૌ મહાન બ્રાહ્મણ બનીએ અને જનમેજય પાસે ભિક્ષા માગીએ, જેથી એ યજ્ઞ ન થાય.'
અપરે ત્વબ્રુવન્નાગાસ્તત્ર પણ્ડિતમાનિનઃ। મન્ત્રિણોઽસ્ય વયં સર્વે ભવિષ્યામઃ સુસંમતાઃ
બીજાં, પોતાને બુદ્ધિશાળી માનનારા સાપોએ કહ્યું, 'અમે બધા એના મંત્રી બનીશું અને એના વિશ્વાસપાત્ર રહીશું.'
સ નઃ પ્રક્ષ્યતિ સર્વેષુ કાર્યેષ્વર્થવિનિશ્ચયમ્। તત્ર બુદ્ધિં પ્રદાસ્યામો યથા યજ્ઞો નિવર્ત્સ્યતિ
એ પછી રાજા બધાં કામોમાં અમારો મત પૂછશે; ત્યારે આપણે એવી સલાહ આપવી કે યજ્ઞ થવાનો અટકી જાય.
સ નો બહુમતાન્રાજા બુદ્ધ્યા બુદ્ધિમતાં વરઃ। યજ્ઞાર્થં પ્રક્ષ્યતિ વ્યક્તં નેતિ વક્ષ્યામહે વયમ્
રાજા, જે અમને બહુ માન આપે છે અને બુદ્ધિશાળી છે, એ યજ્ઞ વિશે સ્પષ્ટ રીતે પૂછશે; ત્યારે આપણે 'ના' કહી દઈશું.
દર્શયન્તો બહૂન્દોષાન્પ્રેત્ય ચેહ ચ દારુણાન્। હેતુભિઃ કારણૈશ્ચૈવ યથા યજ્ઞો ભવેન્ન સઃ
અહીં અને પરલોકમાં થનારા અનેક ભયાનક દોષો અને કારણો બતાવીને, એવી રીતે સમજાવશું કે એ યજ્ઞ ન થાય.
અથવા ય ઉપાધ્યાયઃ ક્રતોસ્તસ્ય ભવિષ્યતિ। સર્પસત્રવિધાનજ્ઞો રાજકાર્યહિતે રતઃ
અથવા, જો કોઈ ઉપાધ્યાય એ યજ્ઞ કરાવવાનો થાય, જે સાપયજ્ઞના નિયમો જાણે છે અને રાજાના હિતમાં લાગેલો છે,
તં ગત્વા દશતાં કશ્ચિદ્ભુજઙ્ગઃ સ મરિષ્યતિ। તસ્મિન્મૃતે યજ્ઞકારે ક્રતુઃ સ ન ભવિષ્યતિ
તો આપણેમાંથી કોઈ એક સાપ જઈને એને ડંખી લે; એ સાપ મરી જશે અને એના મૃત્યુ પછી યજ્ઞ થઈ શકશે નહીં.
યે ચાન્યે સર્પસત્રજ્ઞા ભવિષ્યન્ત્યસ્ય ચર્ત્વિજઃ। તાંશ્ચ સર્વાન્દશિષ્યામઃ કૃતમેવં ભવિષ્યતિ
અને જે બીજાં યજ્ઞના વિધિ જાણનારા અને ઋત્વિજ બનનારા છે, તેમને પણ આપણે બધાને ડંખી લઈશું; આમ કરીને કામ પૂરું થઈ જશે.
અપરે ત્વબ્રુવન્નાગા ધર્માત્માનો દયાલવઃ। અબુદ્ધિરેષા ભવતાં બ્રહ્મહત્યા ન શોભનમ્
બીજાં ધર્મનિષ્ઠ અને દયાળુ સાપોએ કહ્યું, 'આ તો તમારો અજ્ઞાન છે; બ્રાહ્મણહત્યા યોગ્ય નથી.'
સમ્યક્સદ્ધર્મમૂલા વૈ વ્યસને શાન્તિરુત્તમા। અધર્મોત્તરતા નામ કૃત્સ્નં વ્યાપાદયેજ્જગત્
સાચો ધર્મ જ દુઃખમાં શ્રેષ્ઠ શાંતિ આપે છે; અધર્મથી ચાલશો તો આખું જગત નાશ પામશે.
અપરે ત્વબ્રુવન્નાગાઃ સમિદ્ધં જાતવેદસમ્। વર્ષૈર્નિર્વાપયિષ્યામો મેઘા ભૂત્વા સવિદ્યુતઃ
બીજા કેટલાક સાપોએ કહ્યું: આપણે વીજળીવાળા વાદળ બનીને ભારે વરસાદ વરસાવીને આ ધધકતા યજ્ઞના અગ્નિને બુઝાવી દેશું.
સ્રુગ્ભાણ્ડં નિશિ ગત્વા ચ અપરે ભુજગોત્તમાઃ। પ્રમત્તાનાં હરન્ત્વાશુ વિઘ્ન એવં ભવિષ્યતિ
બીજા મહાન સાપોએ કહ્યું: આપણે રાત્રે ચુપચાપ યજ્ઞના વાસણ અને ચમચી ચોરી લઈ જઈએ, જ્યારે લોકો બેદરકાર હોય, તો યજ્ઞમાં વિઘ્ન ઊભું થશે.
યજ્ઞે વા ભુજગાસ્તસ્મિઞ્શતશોઽથ સહસ્રશઃ। જનાન્દશન્તુ વૈ સર્વે નૈવં ત્રાસો ભવિષ્યતિ
અથવા, યજ્ઞ દરમિયાન આપણે સૈકડો-હજારો માણસોને દંશન કરીએ, તો પછી આપણને કોઈ ભય રહેશે નહીં.
અથવા સંસ્કૃતં ભોજ્યં દૂષયન્તુ ભુજઙ્ગમાઃ। સ્વેન મૂત્રપુરીષેણ સર્વભોજ્યવિનાશિના
અથવા, આપણા પોતાના મૂત્ર અને વિસર્જનથી તૈયાર ભોજન બગાડી દઈએ, જેથી બધું ભોજન નષ્ટ થઈ જાય.