દુર્યોધનં ત્વહિતં વૈ નિગૃહ્ય પાણ્ડોઃ પુત્રં પ્રકુરુષ્વાધિપત્યે। `ધ્રુવં વિનાશસ્તવ પુત્રેણ ધીમન્ સબન્ધુવર્ગેણ સહૈવ રાજભિઃ
દુશ્મન બનેલા દુર્યોધનને રોકો અને પાંડુના પુત્રને રાજગાદી પર બેસાડો; નહિંતર, રાજાઓ અને તમારા સગાં-સંબંધીઓ સાથે તારો અને તારાં પુત્રોનો વિનાશ ચોક્કસ છે.
ચતુર્દશે ચૈવ વર્ષે નરેન્દ્ર કુલક્ષયં પ્રાપ્સ્યસિ રાજસિંહ। તસ્માત્કુરુષ્વાધિપત્યે નરેન્દ્ર યુધિષ્ઠિરં ધર્મભૃતાં વરિષ્ઠમ્
રાજા, ચૌદમું વર્ષ પૂરું થાય ત્યારે તારું વંશ નાશ પામશે; એટલે, ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ એવા યુધિષ્ઠિરને રાજપદ પર બેસાડો.
અજાતશત્રુર્હિ વિમુક્તરાગો ધર્મોણેમાં પૃથિવીં શાસ્તુ રાજન્। તતો રાજન્પાર્થિવાઃ સર્વ એવ વૈશ્યા ઇવાસ્માનુપતિષ્ઠન્તુ સદ્યઃ
રાજા, અજાતશત્રુ તો કામ-ક્રોધથી મુક્ત છે, એ ધર્મથી આખી ધરતી પર રાજ કરે; પછી બધા રાજાઓ તરત જ આપણને પ્રજાની જેમ સેવા કરશે.
દુર્યોધનઃ શકુનિઃ સૂતપુત્રઃ પ્રીત્યા રાજન્પાણ્ડુપુત્રાન્ભજન્તુ। દુઃશાસનો યાચતુ ભીમસેનં સભામધ્યે દ્રુપદસ્યાત્મજાં ચ
રાજા, દુર્યોધન, શકુની અને કર્ણ પ્રેમથી પાંડુપુત્રોની ઈજ્જત કરે; દુશાસન સભામાં ભીમસેન અને દ્રુપદની દીકરીનું મન જીતવાનો પ્રયત્ન કરે.
યુધિષ્ઠિરં ત્વં પરિસાન્ત્વયસ્વ રાજ્યે ચૈનં સ્થાપયસ્વાભિપૂજ્ય। ત્વયા પૃષ્ટઃ કિમહમન્યદ્વદેય- મેતત્કૃત્વા કૃતકૃત્યોસિ રાજન્
યુધિષ્ઠિરને મનાવીને રાજપદ પર બેસાડો અને એની પૂજા કરો; રાજા, પછી તું પૂછે તો હું શું વધુ કહું? આવું કરીને તું તારો ધર્મ પાળે છે.
એતદ્વાક્યં વિદુર યત્તે સભાયા- મિહ પ્રોક્તં પાણ્ડવાન્પ્રાપ્ય માં ચ। હિતં તેષામહિતં મામકાના- મેતત્સર્વં મમ નાવૈદિ ચેતઃ
વિધુર, તું અહીં સભામાં જે વાત પાંડવો અને મારા વિષે કહી, એ એમના માટે તો હિતની છે પણ મારા માટે અહિતની છે; મારું મન આ બધું સ્વીકારતું નથી.
ઇદં ત્વિદાનીં ગત એવ નિશ્ચિતં તેષામર્થે પાણ્ડવાનાં યદાત્થ। તેનાદ્ય મન્યે નાસિ હિતો મમેતિ કથં હિ પુત્રં પાણ્ડવાર્થે ત્યજેયમ્
હવે તો નક્કી થઈ ગયું કે તું પાંડવોના હિત માટે બોલ્યો છે; એટલે આજે હું માનું છું કે તું મારા માટે હિતેચ્છુ નથી. પાંડવો માટે હું મારા પુત્રને કેમ ત્યજી શકું?
અસંશયં તેઽપિ મમૈવ પુત્રા દુર્યોધનસ્તુ મમ દેહાત્પ્રમૂતઃ। સ્વં વૈ દેહં પરહેતોસ્ત્યજેતિ કોનુ બ્રૂયાત્સમતામન્વવેક્ષન્
નિષ્ઠા રાખીને કહું તો, પાંડવો પણ મારા જ પુત્રો છે, પણ દુર્યોધન તો મારા શરીરમાંથી જન્મેલો છે; પોતાનું શરીર બીજાના હિત માટે કોણ ત્યજે? આવી સ્થિતિમાં સમાનતા વિશે કોણ બોલે?
સ માં જિહ્મં વિદુર સર્વં બ્રવીપિ મન્યું તેઽહમધિકં ધારયામિ। યથેચ્છકં ગચ્છ વા તિષ્ઠ વા ત્વં સુસાન્ત્વ્યમાનાઽપ્યસતી સ્ત્રી જહાતિ
વિધુર, તું મને વાંકડો કહે છે, ભલે બધું સાચું બોલે છે; પણ હું તારા પર વધારે ગુસ્સો રાખું છું. તારે મન હોય ત્યાં જા કે રહી જા; જેમ સારી રીતે સમજાવ્યા પછી પણ વિશ્વાસઘાતી સ્ત્રી પતિને ત્યજી દે છે.
એતાવદુક્ત્વા ધૃતરાષ્ટ્રોઽન્વપદ્ય- દન્તર્વેશ્મ સહસોત્થાય રાજન્। નેદમસ્તીત્યથ વિદુરો ભાપમાપ્પઃ સંપ્રાદ્રવદ્યત્ર પાર્થા બભૂવુઃ
આવું કહીને ધૃતરાષ્ટ્ર તુરંત ઊઠી પોતાના આંતરમહેલમાં ગયો; વિધુરે વિચાર્યું કે અહીં કંઈ બચ્યું નથી, એટલે તે પાંડવો જ્યાં હતા ત્યાં જલ્દીથી પહોંચી ગયો.
પાણ્ડવાસ્તુ વને વાસમુદ્દિશ્ય ભરતર્પભાઃ। પ્રયયુર્જાહ્નવીકૂલાત્કુરુક્ષેત્રં સહાનુગાઃ
પાંડવો, જંગલમાં રહેવાનો વિચાર કરીને, ગંગાના કાંઠેથી પોતાના સાથીઓ સાથે કુરુક્ષેત્ર તરફ નીકળી પડ્યા.
સરસ્વતીદૃપદ્વત્યૌ યમુનાં ચ નિષેવ્ય તે। યયુર્વનનૈવ વનં સતતં પશ્ચિમાં દિશમ્
તેઓએ સરસ્વતી, દૃશદ્વતી અને યમુના નદીઓની મુલાકાત લીધી અને પછી સતત પશ્ચિમ દિશામાં એક જંગલમાંથી બીજા જંગલમાં જતા રહ્યા.
તતઃ સરસ્વતીકૂલે સમેષુ મરુધન્વસુ। કામ્યકં નામ દદૃશુર્વનં મુનિજનપ્રિયમ્
પછી સરસ્વતીના કાંઠે, સમતલ રણમાં, તેઓએ કામ્યક નામનું જંગલ જોયું, જે ઋષિઓને બહુ પ્રિય હતું.
તત્ર તે ન્યવસન્વીરા વને બહુમૃગદ્વિજે। અન્વાસ્યમાના મુનિભિઃ સાન્ત્વ્યમાનાશ્ચ ભારત
ત્યાં એ વીરોએ અનેક પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓથી ભરેલા જંગલમાં વસવાટ કર્યો; ઋષિઓએ તેમને આશ્વાસન આપ્યું અને સાંત્વના આપી.
વિદુરસ્ત્વથ પાણ્ડૂનાં સદા દર્શનલાલસઃ। જગામૈકરથેનૈવ કામ્યકં વનમૃદ્ધિમત્
પછી વિધુર, હંમેશા પાંડવોને જોવા આતુર રહેતા, એકલા રથમાં ચડીને સમૃદ્ધ કામ્યક જંગલ તરફ ગયા.
તતો ગત્વા વિદુરઃ કામ્યકં ત- ચ્છીઘ્રૈરશ્વૈર્વાહિતઃ સ્યન્દનેન। દદર્શાસીનં ધર્માત્માનં વિવિક્તે સાર્ધં દ્રૌપદ્યા ભ્રાતૃભિર્બ્રાહ્મણૈશ્ચ
પછી વિધુર ઝડપથી દોડતા ઘોડાઓથી ખેંચાતા રથમાં કામ્યક જંગલ પહોંચ્યા અને ત્યાં તેમણે ધર્મપ્રિય પાંડવોને દ્રૌપદી, તેમના ભાઈઓ અને બ્રાહ્મણો સાથે એકાંતમાં બેઠેલા જોયા.
તતોઽપશ્યદ્વિદુરં તૂર્ણમારા- દભ્યાયાન્તં સત્યસન્ધઃ સ રાજા। અથાબ્રવીદ્ધાતરં ભીમસેનં કિંનુ ક્ષત્તા વક્ષ્યતિનઃ સમેત્ય
પછી સત્યનિષ્ઠ રાજાએ વિધુરને ઝડપથી આવી રહ્યા છે એવું જોયું અને પોતાના ભાઈ ભીમસેનને પૂછ્યું: 'વિધુર આવીને આપણને શું કહેશે?'
કચ્ચિન્નાયં વચનાત્સૌબલસ્ય સમાહ્વાતું દેવનાયોપયાતિ। કચ્ચિત્ક્ષુદ્રઃ કુશલી ચાઽયુધાનિ જેષ્યત્યસ્માકં પુનરેવાક્ષવત્યામ્
શું એ શકુનીના કહેવાથી આપણને ફરીથી જુગાર રમવા બોલાવવા આવે છે? શું એ દુર્યોધન સારામાં સારું છે અને ફરીથી અક્ષવતીમાં આપણને જુગારમાં હરાવશે?
સમાહૂતઃ કેનચિદાહવાય નાહં શક્તો ભીમસેનાપયાતુમ્। ગાણ્ડીવે ચ સંશયિતે કથં નુ રાજ્યપ્રાપ્તિઃ સંશયિતા ભવેન્નઃ
ભીમસેન, જો કોઈ મને યુદ્ધ માટે બોલાવે, તો હું પાછો ન ફરી શકું. અને જો ગાંડીવ વિશે શંકા થાય, તો પછી આપણને રાજ્ય મળવાનું પણ અનિશ્ચિત જ ગણાય.
તત ઉત્થાય વિદુરં પાણ્ડવેયાઃ પ્રત્યગૃહ્ણન્નૃપતે સર્વ એવ। તૈઃ સત્કૃતઃ સ ચ તાનાજમીઢો યથોચિતં પાણ્ડુપુત્રાન્સમેયાત્
પછી પાંડુપુત્રોએ ઊભા રહીને વિદુરનું હર્ષપૂર્વક સ્વાગત કર્યું. તેઓએ એજમીઢના પુત્ર વિદુરને યોગ્ય રીતે સન્માન આપ્યું અને વિદુર પણ પાંડવો પાસે યોગ્ય રીતે આવ્યા.
સમાશ્વસ્તં વિદુરં તે નરર્ષભા- સ્તતોઽપૃચ્છન્નાગમનાય હેતુમ્। સ ચાપિ તેભ્યો વિસ્તરતઃ શશંસ યથાવૃત્તં ધૃતરાષ્ટ્રેઽમ્બિકેયે
પછી એ શ્રેષ્ઠ પુરુષોએ, વિદુરને નિર્ભય જોઈ, તેના આવવાનો કારણ પૂછ્યો. વિદુરે એમને ધૃતરાષ્ટ્ર અને અંબિકાપુત્ર સાથે જે બન્યું તે બધું વિગતે કહીને સમજાવ્યું.
અવોચન્માં ધૃતરાષ્ટ્રોઽભિગુપ્ત- મજાતશત્રો પરિગૃહ્યાભિપૂજ્ય। એવં ગતે સમતામભ્યુપેત્ય પથ્યં તેષાં મમ ચૈવ બ્રવીહિ
મને ધૃતરાષ્ટ્રે સન્માનપૂર્વક મળીને કહ્યું: 'હવે સ્થિતિ સમાન થઈ છે, તો જે આપણાં બધાના હિતનું અને યોગ્ય હોય, એ કહો.'
મયાપ્યુક્તં યત્ક્ષમં કૌરવાણાં હિતં પથ્યં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય ચૈવ। તદ્વૈ પથ્યં તન્મનો નાભ્યુપૈતિ તતશ્ચાહં ક્ષમમન્યન્ન મન્યે
મેં પણ કૌરવો અને ધૃતરાષ્ટ્ર માટે યોગ્ય અને હિતકારક વાત કહી, પણ એ યોગ્ય સલાહ તેમના મનને ગમી નહીં. તેથી હવે બીજું કશું યોગ્ય લાગે નહીં.
પરં શ્રેયઃ પાણ્ડવેયા મયોક્તં ન મે તચ્ચ શુતવાનામ્બિકેયઃ। યથાઽઽતુરસ્યેવ હિ પથ્યમૌપધં ન રોચનતે સ્માસ્ય તદુચ્યમાનમ્
પાંડુપુત્રો, મેં તમારું શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ કહેલું, પણ અંબિકાપુત્રે એ સાંભળ્યું નહીં. જેમ રોગી માણસને પૌષ્ટિક ખોરાક પસંદ ન પડે, તેમ મારા શબ્દો પણ તેને ગમ્યા નહીં.
ન શ્રેયસે યતતેઽજાતશત્રો સ્ત્રી શ્રોત્રિયસ્યેવ ગૃહે પ્રદુષ્ટા। ધ્રુવં ન રોચેદ્ભરતર્ષભસ્ય પતિઃ કુમાર્યા ઇવ ષષ્ટિવર્ષઃ
અજાતશત્રુ, તમે તમારા હિત માટે પ્રયત્ન કરતા નથી, જેમ શિષ્ટ ઘરમાં દુષ્ટ સ્ત્રી હોય. નિશ્ચિત છે કે, ભરતવંશી નેતા પણ છ વર્ષની બાળા જેવી પત્ની સાથે સુખી નહીં રહે.
ધ્રુવં વિનાશો નૃપ કૌરવાણાં ન વૈ શ્રેયો ધૃતરાષ્ટ્રઃ પરૈતિ। યથા ચ પર્ણે પુષ્કરસ્યાવસિક્તં જલં ન તિષ્ઠેત્પથ્યમુક્તં તથાઽસ્મિન્
રાજા, નિશ્ચિત છે કે કૌરવોનો વિનાશ થવાનો છે, કેમ કે ધૃતરાષ્ટ્ર હિતનું પાલન કરતો નથી. જેમ કમળના પાન પર પાણી ટકે નહીં, તેમ યોગ્ય સલાહ પણ તેના મનમાં ટકે નહીં.
તતઃ ક્રુદ્ધો ધૃતરાષ્ટ્રોઽબ્રવીન્માં યસ્મિઞ્શ્રદ્ધા તવ તત્ર પ્રયાહિ। નાહં ભૂયઃ કામયે ત્વાં સહાયં મહીમિમાં પાલયિતું પુરં વા
પછી ધૃતરાષ્ટ્ર રાગે ભરાઈને મને કહ્યું: 'જેમાં તારી શ્રદ્ધા હોય, ત્યાં જા. હવે neither this રાજ્ય nor this નગર સંભાળવા માટે તારી મદદ મને જોઈએ નહીં.'
સોહં ત્યક્તો ધૃતરાષ્ટ્રેણ રાજ્ઞા પ્રશાસિતું ત્વામુપયાતો નરેન્દ્ર। તદ્વૈ સર્વં યન્મયોક્તં સભાયાં તદ્ધાર્યતાં યત્પ્રવક્ષ્યામિ ભૂયઃ
હું ધૃતરાષ્ટ્ર રાજાએ ત્યજી દીધો છું, એટલે હવે તમારી પાસે સલાહ આપવા આવ્યો છું. સભામાં મેં જે કહ્યું હતું, એ બધું યાદ રાખો, કારણ કે હું ફરીથી એ કહિશ.
ક્લેશૈસ્તીર્વ્રર્યુજ્યમાનઃ સપત્નૈઃ ક્ષમાં કુર્વન્કાલમુપાસતે યઃ। સંવર્ધયન્સ્તોકમિવાગ્રિમાત્મવાન્ સ વૈ ભુઙ્ક્તે પૃથિવીમેક એવ
જે વ્યક્તિ દુશ્મનોના ભારે દુઃખ સહન કરીને ધીરજ રાખે છે અને યોગ્ય સમયની રાહ જુએ છે, પોતાનો નાનો દળ પણ આગની જેમ ઉછેરે છે, એ જ આખી ધરતીનો આનંદ માણે છે.
યસ્યાવિભક્તં વસુ રાજન્સહાયૈ- સ્તસ્ય દુઃખસ્યાંશભાજઃ સહાયાઃ। સહાયાનામેષ સંગ્રગણેઽભ્યુપાયઃ સહાયાપ્તૌ પૃથિવીપ્રાપ્તિમાહુઃ
રાજા, જેના સહયોગીઓ સાથે સંપત્તિ વહેંચાયેલી નથી, તેના દુઃખમાં સહયોગીઓ પણ ભાગીદાર બને છે. સહયોગીઓ એકત્ર કરવાનો આ જ માર્ગ છે; અને સહયોગીઓ મળવાથી જ ધરતી પ્રાપ્ત થાય છે, એવું વિદ્વાનો કહે છે.