તં ચ દ્વિષન્તિ સતતં સ ચાપિ બલવત્તરઃ। વરપ્રદાનાત્સ પિતુઃ કશ્યપસ્ય મહાત્મનઃ
તેને બધા હંમેશા દ્વેષ કરે છે, છતાં તે બધાથી વધુ શક્તિશાળી છે, કારણ કે તેને પોતાના પિતા મહાત્મા કશ્યપનો આશીર્વાદ મળ્યો છે.
સોઽહં તપઃ સમાસ્થાય મોક્ષ્યામીદં કલેવરમ્। કથં મે પ્રેત્યભાવેઽપિ ન તૈઃ સ્યાત્સહ સઙ્ગમઃ
હું હવે તપસ્યા કરીને આ શરીર છોડી દઈશ; પણ મૃત્યુ પછી પણ તેમનો સંગ ન થાય એ માટે શું કરું?
તમેવં વાદિનં શેષં પિતામહ ઉવાચ હ। જાનામિ શેષ સર્વેષાં ભ્રાતૄણાં તે વિચેષ્ટિતમ્
શેષે આમ કહ્યું ત્યારે પિતામહે કહ્યું: 'હું જાણું છું, શેષ, તારા બધા ભાઈઓએ શું કર્યું છે.'
માતુશ્ચાપ્યપરાધાદ્વૈ ભ્રાતૄણાં તે મહદ્ભયમ્। કૃતોઽત્ર પરિહારશ્ચ પૂર્વમેવ ભુજઙ્ગમ
'માતાની ભૂલથી તારા ભાઈઓને મોટું સંકટ આવ્યું છે; પણ, ઓ સાપ, અહીં પહેલેથી જ તેનું ઉપાય પણ થઈ ગયું છે.'
ભ્રાતૄણાં તવ સર્વેષાં ન શોકં કર્તુમર્હસિ। વૃણીષ્વ ચ વરં મત્તઃ શેષ યત્તેઽભિકાઙ્ક્ષિતમ્
'તારે તારા ભાઈઓ માટે દુઃખ કરવું જોઈએ નહીં; હવે, શેષ, મારી પાસે જે તને ઇચ્છિત હોય તે વર માંગ.'
દાસ્યામિ હિ વરં તેઽદ્ય પ્રીતિર્મે પરમા ત્વયિ। દિષ્ટ્યા બુદ્ધિશ્ચ તે ધર્મે નિવિષ્ટા પન્નગોત્તમ। ભૂયો ભૂયશ્ચ તે બુદ્ધિર્ધર્મે ભવતુ સુસ્થિરા
'હું આજે તને વર આપું છું, કેમ કે તારા પર મારી ખૂબ મમતા છે; સદભાગ્યે તારો મન ધર્મમાં સ્થિર થયો છે, ઓ શ્રેષ્ઠ પન્નગ; તારો મન હંમેશા ધર્મમાં જ સ્થિર રહે.'
એષ એવ વરો દેવ કાઙ્ક્ષિતો મે પિતામહ। ધર્મે મે રમતાં બુદ્ધિઃ શમે તપસિ ચેશ્વર
'હે દેવ, હે પિતામહ, મને તો એજ વર જોઈએ છે: મારું મન ધર્મમાં, શાંતિમાં અને તપસ્યામાં રમે.'
પ્રીતોઽસ્મ્યનેન તે શેષ દમેન ચ શમેન ચ। ત્વયા ત્વિદં વચઃ કાર્યં મન્નિયોગાત્પ્રજાહિતમ્
'શેષ, તારી દમ અને શાંતિથી હું પ્રસન્ન છું. હવે, મારા આદેશથી, તારે જગતના હિત માટે એક કાર્ય કરવું પડશે.'
ઇમાં મહીં શૈલવનોપપન્નાં સસાગરગ્રામવિહારપત્તનામ્ ત્વં શેષ સમ્યક્ ચલિતાં યથાવ- ત્સંગૃહ્ય તિષ્ઠસ્વ યથાઽચલા સ્યાત્
'આ ધરતી, પર્વતો અને જંગલો, સાગરો, ગામો, ઉદ્યાનો અને નગરોથી શોભાયમાન છે—હે શેષ, તું તેને સારી રીતે સંભાળી રાખ, જેથી તે અડગ રહે.'
યથાઽઽહ દેવો વરદઃ પ્રજાપતિ- ર્મહીપતિર્ભૂતપતિર્જગત્પતિઃ। તથા મહીં ધારયિતાઽસ્મિ નિશ્ચલાં પ્રયચ્છતાં મે વિવરં પ્રજાપતે
'જેમ વરદાતા પ્રજાપતિ, ધરતીના રાજા, સર્વજગતના સ્વામી કહે છે, તેમ હું પણ ધરતીને અડગ રાખીશ—જો પ્રજાપતિ મને નિવાસ માટે સ્થાન આપે.'
અધો મહીં ગચ્છ ભુજઙ્ગમોત્તમ સ્વયં તવૈષા વિવરં પ્રદાસ્યતિ। ઇમાં ધરાં ધારયતા ત્વયા હિ મે મહત્પ્રિયં શેષ કૃતં ભવિષ્યતિ
'હે શ્રેષ્ઠ પન્નગ, ધરતીની અંદર જા; એ તને પોતે સ્થાન આપશે. આ ધરતીને સંભાળી રાખવાથી, શેષ, તું મને મોટું ઉપકાર કરશે.'
તથૈવ કૃત્વા વિવરં પ્રવિશ્ય સ પ્રભુર્ભુવો ભુજગવરાગ્રજઃ સ્થિતઃ। બિભર્તિ દેવીં શિરસા મહીમિમાં સમુદ્રનેમિં પરિગૃહ્ય સર્વતઃ
એ રીતે, શેષે રસ્તો બનાવી અંદર પ્રવેશ કર્યો અને પૃથ્વીનો સ્વામી અને પન્નગોમાં મોટો ભાઈ બનીને ત્યાં સ્થિર રહ્યો; તેણે પોતાની ફણીઓથી આખી ધરતીને ઘેરીને, તેને માથા પર ધારણ કરી.
શેષોઽસિ નાગોત્તમ ધર્મદેવો મહીમિમાં ધારયસે યદેકઃ। અનન્તભોગૈઃ પરિગૃહ્ય સર્વાં યથાહમેવં બલભિદ્યથા વા
'તું શેષ છે, પન્નગોમાં શ્રેષ્ઠ અને ધર્મના દેવતા; કારણ કે તું એકલો જ અનંત ફણીઓથી આખી ધરતીને ઘેરીને ધારણ કરે છે, જેમ હું કરું છું અથવા કદાચ એથી પણ વધારે શક્તિથી.'
અધો ભૂમૌ વસત્યેવં નાગોઽનન્તઃ પ્રતાપવાન્। ધાસ્યન્વસુધામેકઃ શાસનાદ્બ્રહ્મણો વિભોઃ
એ રીતે, પરાક્રમી અનંત પૃથ્વીના નીચે રહે છે અને બ્રહ્માના આદેશથી એકલો જ ધરતીને ધારણ કરે છે.
સુપર્ણં ચ સહાયં વૈ ભગવાનમરોત્તમઃ। પ્રાદાદનન્તાય તદા વૈનતેયં પિતામહઃ
પછી પિતામહે અનંતને સહાયક તરીકે સુપર્ણ, અમરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા વિનતેય ગરુડને આપ્યો.
અનન્તેઽભિપ્રયાતે તુ વાસુકિઃ સ મહાબલઃ। અભ્યષિચ્યત નાગૈસ્તુ દૈવતૈરિવ વાસવઃ
જ્યારે અનંત ચાલ્યો ગયો, ત્યારે મહાબલી વસુકીને બધા નાગોએ રાજા તરીકે અભિષેક કર્યો, જેમ દેવોએ ઇન્દ્રને કર્યો હતો.
માતુઃ સકાશાત્તં શાપં શ્રુત્વા વૈ પન્નગોત્તમઃ। વાસુકિશ્ચિન્તયામાસ શાપોઽયં ન ભવેત્કથમ્
માતાના મુખેથી શ્રાપ સાંભળીને, પન્નગોમાં શ્રેષ્ઠ વસુકીએ વિચારવાનું શરૂ કર્યું કે આ શ્રાપ કેવી રીતે લાગુ ન પડે.
તતઃ સ મન્ત્રયામાસ ભ્રાતૃભિઃ સહ સર્વશઃ। ઐરાવતપ્રભૃતિભિઃ સર્વૈર્ધર્મપરાયણૈઃ
પછી તેણે પોતાના બધા ભાઈઓ સાથે, જેમાં એરાવત અને અન્ય ધર્મ પર ચાલનારા ભાઈઓ પણ હતા, મંત્રણા કરી.
અયં શાપો યથોદ્દિષ્ટો વિદિતં વસ્તથાઽનઘાઃ। તસ્ય શાપસ્ય મોક્ષાર્થં મન્ત્રયિત્વા યતામહે
આ શાપ જેમ જણાવાયો છે, એ તમે જાણો છો, હે નિર્દોષો. હવે આપણે સૌ મળીને આ શાપમાંથી મુક્ત થવાનો ઉપાય શોધીએ છીએ.
સર્વેષામેવ શાપાનાં પ્રતિઘાતો હિ વિદ્યતે। ન તુ માત્રાઽભિશપ્તાનાં મોક્ષઃ ક્વચન વિદ્યતે
બધા શાપોનો કોઈને કોઈ રીતે ઉપાય તો હોય છે, પણ માતાના શાપમાંથી મુક્તિ ક્યાંય મળતી નથી.
અવ્યયસ્યાપ્રમેયસ્ય સત્યસ્ય ચ તથાગ્રતઃ। શપ્તા ઇત્યેવ મે શ્રુત્વા જાયતે હૃદિ વેપથુઃ
શાશ્વત, અપરિમિત અને સત્યવંતોને પણ શાપ લાગ્યો છે એમ સાંભળીને મારા હૃદયમાં ભયથી કંપન થાય છે.
નૂનં સર્વવિનાશોઽયમસ્માકં સમુપાગતઃ। `શાપઃ સૃષ્ટો મહાઘોરો માત્રા ખલ્વવિનીતયા। ન હ્યેતાં સોઽવ્યયો દેવઃ શપત્નીં પ્રત્યષેધયત્
નક્કી છે કે આપણાં સર્વનાશનો સમય આવી ગયો છે; અમારી અવિનયી માતાએ ભયાનક શાપ આપ્યો છે. એ અવિનાશી દેવ પણ એમને રોકી શક્યા નહોતા.
તસ્માત્સંમન્ત્રયામોઽદ્ય ભુજઙ્ગાનામનામયમ્। યથા ભવેદ્ધિ સર્વેષાં મા નઃ કાલોઽત્યગાદયમ્
એથી, આજે આપણે સૌ મળીને સાપોનું કલ્યાણ થાય તે માટે વિચાર કરીએ, જેથી બધાનું ભલું થાય અને સમય હાથમાંથી ન નીકળી જાય.
સર્વ એવ હિ નસ્તાવદ્બુદ્ધિમન્તો વિચક્ષણાઃ। અપિ મન્ત્રયમાણા હિ હેતું પશ્યામ મોક્ષણે
અહીં બધા જ સમજદાર અને વિવેકી છે; તો ચાલો, મળીને વિચારીએ અને મુક્તિનો કોઈ ઉપાય શોધી કાઢીએ.
યથા નષ્ટં પુરા દેવા ગૂઢમગ્નિં ગુહાગતમ્। યથા સ યજ્ઞો ન ભવેદ્યથા વાઽપિ પરાભવઃ। જનમેજયસ્ય સર્પાણાં વિનાશકરણાય વૈ
જેમ દેવતાઓએ એક વખત ગુપ્ત અગ્નિને ગુફામાં ગુમાવી દીધો હતો, એમ જ કંઈક થાય, એટલે યજ્ઞ ન થાય, અથવા જનમેજયને પરાજય મળે અને સાપોનો વિનાશ ટળી જાય.
તથેત્યુક્ત્વા તતઃ સર્વે કાદ્રવેયાઃ સમાગતાઃ। સમયં ચકિરે તત્ર મન્ત્રબુદ્ધિવિશારદાઃ
'એવું જ થાઓ' એમ કહી, બધા કાદ્રુના વંશજો ત્યાં ભેગા થયા અને સમજદારીપૂર્વક એકમતી થયા.
એકે તત્રાબ્રુવન્નાગા વયં ભૂત્વા દ્વિજર્ષભાઃ। જનમેજયં તુ ભિક્ષામો યજ્ઞસ્તે ન ભવેદિતિ
કેટલાક સાપોએ કહ્યું, 'ચાલો, આપણે સૌ મહાન બ્રાહ્મણ બનીએ અને જનમેજય પાસે ભિક્ષા માગીએ, જેથી એ યજ્ઞ ન થાય.'
અપરે ત્વબ્રુવન્નાગાસ્તત્ર પણ્ડિતમાનિનઃ। મન્ત્રિણોઽસ્ય વયં સર્વે ભવિષ્યામઃ સુસંમતાઃ
બીજાં, પોતાને બુદ્ધિશાળી માનનારા સાપોએ કહ્યું, 'અમે બધા એના મંત્રી બનીશું અને એના વિશ્વાસપાત્ર રહીશું.'
સ નઃ પ્રક્ષ્યતિ સર્વેષુ કાર્યેષ્વર્થવિનિશ્ચયમ્। તત્ર બુદ્ધિં પ્રદાસ્યામો યથા યજ્ઞો નિવર્ત્સ્યતિ
એ પછી રાજા બધાં કામોમાં અમારો મત પૂછશે; ત્યારે આપણે એવી સલાહ આપવી કે યજ્ઞ થવાનો અટકી જાય.
સ નો બહુમતાન્રાજા બુદ્ધ્યા બુદ્ધિમતાં વરઃ। યજ્ઞાર્થં પ્રક્ષ્યતિ વ્યક્તં નેતિ વક્ષ્યામહે વયમ્
રાજા, જે અમને બહુ માન આપે છે અને બુદ્ધિશાળી છે, એ યજ્ઞ વિશે સ્પષ્ટ રીતે પૂછશે; ત્યારે આપણે 'ના' કહી દઈશું.