અર્થકૃચ્છ્રેષુ દુર્ગેષુ વ્યાપત્સુ સ્વજનેષ્વપિ। શારીરમાનસૈર્દુઃખૈર્ન સીદન્તિ ભવદ્વિધાઃ
આર્થિક તકલીફ, મુશ્કેલી, કુટુંબમાં વિપત્તિ કે શરીર-મનના દુઃખમાં પણ, આપ જેવા લોકો કદી ડગતા નથી.
શ્રૂયતાં ચાભિધાસ્યામિ જનકેન યથા પુરા। આત્મવ્યવસ્થાનકરાગીતાઃ શ્લોકા મહાત્મના
હવે હું આપને એ શ્લોકો સંભળાવું છું, જે મહાન આત્મા જનકે પહેલા ગાયા હતા અને આત્માને સ્થિર રાખે છે.
મનોદેહસમુત્થાભ્યાં દુઃખાભ્યામર્દિતં જગત્। તયોર્વ્યાસસમાસાભ્યાંશમોપાયમિમં શૃણુ
મન અને શરીરથી ઊપજતા દુઃખોથી આખું જગત પીડાય છે; એ દુઃખો દૂર કરવા માટેના ઉપાય હવે સાંભળો.
વ્યાધેરનિષ્ટસંસ્પર્શાચ્છ્રમાદિષ્ટવિવર્જનાત્। દુઃખં ચતુર્ભિઃ શારીરં કારણૈઃ સંપ્રવર્તતે
શરીરનું દુઃખ ચાર કારણોથી થાય છે: રોગ અને અપ્રિય વસ્તુઓનો સ્પર્શ, થાક અને અભાવ.
તદા તત્પ્રતિકારાચ્ચ સતતં ચાવિચિન્તનાત્। આધિવ્યાધિપ્રશમનં ક્રિયાયોગબલેન તુ
એ દુઃખોનું નિવારણ, સતત વિચાર અને સાધના-અભ્યાસની શક્તિથી, રોગ અને પીડા શમાવી શકાય છે.
મતિમન્તો વ્યથોપેતાઃ શમં પ્રાગેવ કુર્વતે। માનસસ્ય પ્રિયાખ્યાનૈઃ સંભોગોપનયૈર્નૃણામ્
સમજદાર લોકો, ભલે દુઃખી હોય, પણ આનંદદાયક વાતો અને આનંદના ઉપાયો દ્વારા મનને શાંત કરી દે છે.
માનસેન હિ દુઃખેન શરીરમુપતપ્યતે। અયઃપિણ્ડેન તપ્તેન કુમ્ભસંસ્થમિવોદકમ્
મનનું દુઃખ શરીરને પીડાવે છે, જેમ ગરમ લોખંડના ગોળાથી પાત્રમાંનું પાણી ગરમ થાય છે.
માનસં શમયેત્તસ્માજ્જ્ઞાનેનાગ્નિમિવામ્બુના। પ્રશન્તે માનસે દુઃખે શારીરમુપશામ્યતિ
એટલે મનને જ્ઞાનથી શાંત કરવું, જેમ અગ્નિને પાણીથી શાંત કરીએ; જ્યારે મનનું દુઃખ શમાય, ત્યારે શરીરનું દુઃખ પણ ઓટે છે.
મનસો દુઃખમૂલં તુ સ્નેહ ઇત્યુપલભ્યતે। સ્નેહાત્તુ સજ્જતે જન્તુર્દુઃખયોગમુપૈતિ ચ
મનુષ્યના મનમાં દુઃખનું મૂળ સ્નેહ છે એવું જોવા મળે છે. સ્નેહથી જીવ બંધાઈ જાય છે અને પછી દુઃખ સાથે જોડાઈ જાય છે.
સ્નેહમૂલાનિ દુઃખાનિ સ્નેહજાનિ ભયાનિ ચ। શોકહર્ષૌ તથાયાસઃ સર્વં સ્નેહાત્પ્રવર્તતે
દુઃખોનું મૂળ પણ સ્નેહ છે અને ભય પણ સ્નેહથી જ ઊભાં થાય છે. શોક, આનંદ અને થાક—આ બધું સ્નેહમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.
સ્નેહાત્કારુણ્યરાગૌ ચ પ્રજાસ્વીર્ષ્યાદયસ્તથા। અશ્રેયસ્કાવુભાવેતૌ પૂર્વસ્તત્ર ગુરુઃ સ્મૃતઃ
સ્નેહથી જ દયા અને રાગ જેવી ભાવનાઓ, ઈર્ષ્યા અને બીજા દુર્ગુણો પણ જન્મે છે. આ બંને લાભકારક નથી, જેમાં પહેલું વધારે ભારરૂપ ગણાય છે.
કોટરાગ્નિર્યથાઽશેષં સમૂલં પાદપં દહેત્। ધર્માર્થિનં તથાઽલ્પોપિ રાગદોષો વિનાશયેત્
જેમ ખોખામાં લાગેલી આગ આખું વૃક્ષ મૂળથી બળી નાખે છે, તેમ ધર્મની ઇચ્છા રાખનારામાં પણ નાનકડી રાગની ખોટ બધું નાશ કરી શકે છે.
વિપ્રયોગે ન તુ ત્યાગી દોષદર્શી સમાગમે। વિરાગં ભજતે જન્તુર્નિર્વૈરો નિષ્પરિગ્રહઃ
વિયોગમાં નહીં, પણ સંગમાં જ, જે ત્યાગી છે અને ખામીઓ જોઈ શકે છે, તે જ મનુષ્ય વૈરાગ્ય પામે છે—એવો મનુષ્ય દુશ્મનાવ અને સંપત્તિથી મુક્ત રહે છે.
તસ્માત્સ્નેહં સ્વપક્ષેભ્યો મિત્રેભ્યો ધનસંચયાત્। સ્વશરીરસમુત્થં ચ જ્ઞાનેન વિનિવર્તયેત્
એટલે જ, પોતાના પક્ષ, મિત્રો, ધનની મોજણી અને પોતાના શરીર પ્રત્યે પણ જે સ્નેહ છે, તેને જ્ઞાનથી દૂર કરવો જોઈએ.
જ્ઞાનાન્વિતેષુ યુક્તેષુ શાસ્ત્રજ્ઞેષુ કૃતાત્મસુ। ન તેષુ સજ્જતે સ્નેહઃ પદ્મપત્રેષ્વિવોદકમ્
જેઓ જ્ઞાન, નિયમ, શાસ્ત્રજ્ઞાન અને આત્મસંયમ ધરાવે છે, એવા લોકોમાં સ્નેહ ચોંટતો નથી—જેમ કમળના પાન પર પાણી ટકી શકતું નથી.
રાગાભિભૂતઃ પુરુષઃ કામેન પરિકૃષ્યતે। ઇચ્છા સંજાયતે તસ્ય તતસ્તૃષ્ણા વિવર્ધતે
જે મનુષ્ય રાગથી ઘેરાઈ જાય છે, તેને કામ વળી ખેંચે છે; તેમાં ઈચ્છા ઊપજતી જાય છે અને પછી તૃષ્ણા વધતી જાય છે.
તૃષ્ણા હિ સર્વપાપિષ્ઠા નિત્યોદ્દેગકરી નૃણામ્। અધર્મબહુલા ચૈવ ઘોરા પાપાનુબન્ધિની
તૃષ્ણા તો બધામાં સૌથી વાંધાજનક છે, એ માણસને હંમેશા અશાંતિ આપે છે. એ અધર્મથી ભરપૂર, ભયાનક અને પાપને પીછો કરનારી છે.
યા દુસ્ત્યજા દુર્મતિભિર્યા ન જીર્યતિ જીર્યતઃ। યોસૌ પ્રાણાન્તિકો રોગસ્તાં તૃષ્ણાંત્યજતઃ સુખમ્
જે તૃષ્ણા મૂર્ખો માટે છોડવી અઘરી છે, જે વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ નાશ પામતી નથી, અને જે જીવના અંત સુધી રહે છે—એ તૃષ્ણાને જે છોડે છે, તેને સુખ મળે છે.
અનાદ્યન્તા તુ સા તૃષ્ણા અન્તર્દેહગતા નૃણામ્। વિનાશયતિ ભૂતાનિ અયોનિજ ઇવાનલઃ
એ તૃષ્ણા તો આરંભ અને અંત વગરની છે, જે મનુષ્યના શરીરમાં રહેલી છે; એ જીવોને એવી રીતે નાશ કરે છે, જેમ ગર્ભ વિના ઊપજેલી આગ બધું બળી નાખે છે.
યથૈધઃ સ્વસમુત્થેન વહ્નિના નાશમૃચ્છતિ। તથાઽકૃતાત્મા લોભેન સહજેન વિનશ્યતિ
જેમ લાકડું પોતાની અંદરથી ઊપજેલી આગથી બળી જાય છે, તેમ જેનું મન અપરિપક્વ છે, તે સ્વાભાવિક લોભથી નાશ પામે છે.
રાજતઃ સલિલાદગ્નેશ્ચોરતઃ સ્વજનાદપિ। `અર્થિભ્યઃ કાલતસ્તસ્માન્નિત્યમર્થવતાં ભયમ્'। ભયમર્થવતાં નિત્યં મૃત્યોઃ પ્રાણભૃતામિવ
રાજા, પાણી, આગ, ચોર, પોતાના જ લોકો, માંગનારાઓ અને સમય—આ બધાથી ધનવાનને હંમેશા ભય રહે છે; ધનવાનનું ભય તો સતત રહે છે, જેમ જીવિતને મૃત્યુનું ભય રહે છે.
યથા હ્યાભિષમાકાશે પક્ષિભિઃ શ્વાપદૈર્ભુવિ। ભક્ષ્યતે સલિલે મત્સ્યૈસ્તથા સર્વેણ વિત્તવાન્
જેમ આકાશમાં સાપ પક્ષીઓથી, જમીન પર શ્વાપદોથી અને પાણીમાં માછલીઓથી ખાઈ જાય છે, તેમ ધનવાન માણસ બધાના દ્વારા ભોગવાઈ જાય છે.
અર્થ એવ હિ કેષાંચિદનર્થં ભજતે નૃણામ્। અર્થશ્રેયસિ ચાસક્તો ન શ્રેયો વિન્દતે નરઃ। તસ્માદર્થાગમાઃ સર્વે મનોમોહવિવર્ધનાઃ
કેટલાંક માટે ધન પોતે જ અનર્થ બની જાય છે. જે ધનની સમૃદ્ધિમાં જ બંધાય છે, તેને સાચું કલ્યાણ મળતું નથી. એટલે ધન મેળવવાથી મનનો મોહ જ વધે છે.
કાર્પણ્યં દર્પમાનૌ ચ ભયમુદ્વેગ એવ ચ। અર્થજાનિ વિદુઃ પ્રાજ્ઞા દુઃખાન્યેતાનિ દેહિનામ્
જ્ઞાની લોકો જાણે છે કે કંગાળપણું, અહંકાર, ઘમંડ, ભય અને ઉદ્વેગ—આ બધું ધનથી જ ઉત્પન્ન થાય છે અને શરીરધારી માટે દુઃખરૂપ છે.
અર્થસ્યોપાર્જને દુઃખમાર્જિતાનાં ચ રક્ષણે। નાશે દુઃખં વ્યયે દુઃખં ઘ્નન્તિ ચૈવાર્થકારણાત્
ધન મેળવવામાં દુઃખ છે, મેળવેલા ધનને સાચવવામાં દુઃખ છે, તેના નાશમાં દુઃખ છે અને ખર્ચમાં પણ દુઃખ છે; આ બધું ધનના કારણે જ થાય છે.
અર્થા દુઃખં પરિત્યક્તું પાલિતાશ્ચૈવ શત્રવઃ। દુઃખેન ચાધિગમ્યન્તે તેષાં નાશં ન ચિન્તયેત્
ધન છોડવું બહુ મુશ્કેલ છે અને સાચવીએ તો એ શત્રુ બની જાય છે; એ દુઃખથી મળે છે અને તેના નાશ માટે ચિંતા કરવી જોઈએ નહીં.
અસન્તોષપરા મૂઢાઃ સંતોષં યાન્તિ પણ્ડિતાઃ। અન્તો નાસ્તિ પિપાસાયાઃ સંતોષઃ પરમં સુખમ્। તસ્માત્સંતોષમેવેહ પરં પશ્યન્તિ પણ્ડિતઃ
મૂર્ખ લોકો તો કદી સંતોષમાં રહેતા નથી, જ્યારે વિદ્વાન લોકો સાચો સંતોષ મેળવે છે. ઈચ્છાઓનો અંત કદી આવતો નથી, પણ સંતોષમાં સર્વોચ્ચ સુખ છે. એટલે વિદ્વાનો આ દુનિયામાં સાચો સંતોષ જ સર્વોપરી માને છે.
અનિત્યં યૌવનં રૂપં જીવિતં રત્નસંચયઃ। ઐશ્વર્યં પ્રિયસંવાસો ગૃદ્ધ્યેત્તત્ર ન પણ્ડિતઃ
યૌવન, સૌંદર્ય, જીવન, રત્નોનો સંગ્રહ, ધન અને પ્રિયજનોની સંગત — આ બધું અસ્થિર છે; વિદ્વાન માણસ એમાં કદી આસક્ત થતો નથી.
ત્યજેત સ ચ યાંસ્તસ્માત્તજ્જાન્ક્લેશાન્સહેત ચ। ન હિ સંચયવાન્કશ્ચિદ્દૃશ્યતે નિરુપદ્રવઃ। અતશ્ચ ધાર્મિકૈઃ પુમ્ભિરનીહાર્થઃ પ્રશસ્યતે
આથી, એમાંથી થનારા દુઃખો સહન કરીને એ વસ્તુઓ છોડી દેવી જોઈએ; કારણ કે સંપત્તિ એકઠી કરનાર કોઈ પણ માણસ દુઃખથી મુક્ત દેખાતો નથી. એટલે ધર્મનિષ્ઠ લોકો લાભ માટેની દોડથી દૂર રહેવું શ્રેષ્ઠ માને છે.
ધર્માર્થં યસ્ય વિત્તેહા વરં તસ્ય નરીહતા। પ્રક્ષાલનાદ્ધિ પઙ્કસ્ય શ્રેયો હ્યસ્પર્શનં નૃણામ્
જેની ધન મેળવવાની ઇચ્છા માત્ર ધર્મ માટે હોય, એ માટે તો ધન મેળવવાની દોડ ન કરવી એ જ શ્રેષ્ઠ છે; જેમ કે કાદવને ધોઈને સાફ કરવાને બદલે એને સ્પર્શ જ ન કરવો સારું, એમ ધન માટે પણ એ જ વાત છે.