વનવાસમદુઃખાર્હા દારુણં પ્રત્યપદ્યત। એતદાચક્ષ્વ મે સર્વં વિસ્તરેણ તપોધન
—જેને વનવાસનું દુઃખ સહન કરવું યોગ્ય નહોતું—એણે આટલું કઠિન જીવન કેમ સ્વીકાર્યું? હે તપોધન, મને આ બધું વિગતે કહો.
શ્રોતુમિચ્છામિ તત્સર્વં ભૂરિદ્રવિણતેજસામ્। કથ્યમાનં ત્વયા વિપ્ર પરં કૌતૂહલં હિ મે
હું એ મહાસંપન્ન અને તેજસ્વી પાંડવો વિશે બધું જ તારા મોઢેથી સાંભળવા ઇચ્છું છું, કેમ કે મને ખૂબ જ જિજ્ઞાસા છે.
એવં દ્યૂતજિતાઃ પાર્થાઃ કોયિતાશ્ચ દુરાત્મભિઃ। ધાર્તરાષ્ટ્રૈઃ સહામાત્યૈર્નિર્યયુર્ગજસાહ્વયાત્
આ રીતે, પૃથાપુત્રો જુગારમાં હારીને અને ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો તથા એમના મંત્રીઓ દ્વારા અપમાનિત થઈ, હસ્તિનાપુર છોડીને નીકળી પડ્યા.
વર્ધમાનપુરદ્વારાદભિનિષ્ક્રમ્ય તે તદા। ઉદઙ્મુખાઃ શસ્ત્રભૃતઃ પ્રયયુઃ સહ કૃષ્ણયા
એ સમયે, તેઓ વધતી જતી નગરીના ઉત્તર દ્વારથી, શસ્ત્રધારી અને ઉત્તર તરફ મોઢું કરીને, કૃષ્ણા સાથે એકસાથે નીકળી ગયા.
ઇન્દ્રસેનાદયશ્ચૈતાન્ભૃત્યાઃ પરિચતુર્દશ। રથૈરનુયયુઃ શીઘ્રૈઃ સ્ત્રિય આદાય સર્વશઃ
ઇન્દ્રસેન અને બીજાં તેર સેવકો ઝડપી રથોમાં બધી સ્ત્રીઓને લઈને એમની પાછળ ગયા.
તતસ્તે પુરુષવ્યાઘ્રા રથાનાસ્થાય ભારત। દદૃશુર્જાહ્નવીતીરે પ્રમાણાખ્યં મહાવટમ્
પછી એ પુરુષશાર્દૂલ પાંડવો રથમાં બેઠા અને ગંગાના કાંઠે આવેલા પ્રસિદ્ધ પ્રમાણ નામના મહાવટને જોયો.
વ્રજતસ્તાન્વિદિત્વા તુ પૌરાઃ શોકાભિપીડિતાઃ। ગર્હયન્તોઽસકૃદ્ભીષ્મવિદુરદ્રોણગૌતમાન્। ઊચુર્વૈ સમયં કૃત્વા સમાગમ્ય પરસ્પરમ્
પાંડવો નીકળી ગયા તે જાણીને, નગરવાસીઓ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, વારંવાર ભીષ્મ, વિદુર, દ્રોણ અને કૃપાને દોષ આપતા, એકઠા થઈને એમણે પરસ્પર વાત કરી—
નેદમસ્તિ કુલં સર્વં ન વયં નચ નો ગૃહાઃ। યત્રદુર્યોધનઃ પાપઃ સૌબલેયેન પાલિતઃ। કર્ણદુઃશાસનાદ્યૈશ્ચ રાજ્યમેતચ્ચિકીર્ષતિ
જ્યાં દુષ્ટ દુર્યોધન, શકુનીપુત્ર તથા કર્ણ, દુઃશાસન વગેરેની મદદથી રાજ્ય મેળવવા ઇચ્છે છે, ત્યાં હવે ઘર, કુટુંબ કે આપણે કંઈ રહ્યો જ નથી.
ન તત્કુલં ન ચાચારો ન ધર્મોઽર્થઃ કુતઃ સુખમ્। યત્ર પાપસહાયોઽયં પાપો રાજ્યં ચિકીર્ષતિ
જ્યાં પાપી અને પાપી સાથીઓ સાથે રાજસિંહાસન મેળવવા ઇચ્છે છે, ત્યાં કુટુંબ, સદાચાર, ધર્મ, સંપત્તિ કે સુખ કંઈ જ નથી.
દુર્યોધનો ગુરુદ્વેષી ત્યક્તધર્મઃ પ્રિયાનૃતઃ। અર્તલુબ્ધોઽભિમાની ચ નીચઃ પ્રકૃતિનિર્ઘૃણઃ
દુર્યોધન, જે ગુરુદ્વેષી છે, ધર્મ છોડ્યો છે, ખોટમાં આનંદ પામે છે, ધનનો લોભી, અહંકારી, નીચ અને સ્વભાવથી ક્રૂર છે.
નેયમસ્તિ મહી કૃત્સ્ના યત્ર દુર્યોધનો નૃપઃ। સાધુ ગચ્છામહે સર્વે યત્ર ગચ્છન્તિ પાણ્ડવાઃ
જ્યાં દુર્યોધન રાજા છે, ત્યાં આ ધરતી સંપૂર્ણ નથી; ચાલો આપણે બધા ત્યાં જઇએ જ્યાં પાંડવો જાય છે.
સાનુક્રોશા મહાત્માનો વિજિતેન્દ્રિયશત્રવઃ। હીમન્તઃ કીર્તિમન્તશ્ચ ધર્માચારપરાયણાઃ
પાંડવો દયાળુ, મહાન આત્મા, ઇન્દ્રિય અને શત્રુઓને જીતનારા, વિનમ્ર, પ્રસિદ્ધ અને ધર્મ તથા સદાચારને પાળનારા છે.
એવમુક્ત્વાઽનુજગ્મુસ્તે પાણ્ડવાંસ્તાન્સમેત્ય ચ। ઊચુઃ પ્રાઞ્જલયઃ સર્વે તાન્કુન્તીમાદ્રિનન્દનાન્
આ રીતે કહીને, નગરવાસીઓ પાંડવોને અનુસરી ગયા અને કુંતી તથા માદ્રીના પુત્રોને મળીને, બંને હાથ જોડીને એમને સંબોધ્યા.
ક્વગમિષ્યથ ભદ્રંવસ્ત્યક્ત્વાઽસ્માન્દુઃખભાગિનઃ। વયમપ્યનુયાસ્યામો યત્ર યૂયં ગમિષ્યથ
તમે અમને દુઃખમાં મૂકી ક્યાં જશો? તમારો કલ્યાણ થાય; અમે પણ ત્યાં જ જઈશું જ્યાં તમે જશો.
અધર્મેણ જિતાઞ્શ્રુત્વા યુષ્માંસ્ત્યક્તઘૃણૈઃ પરૈઃ। ઉદ્વિગ્નાઃ સ્મો ભૃશં સર્વે નાસ્માન્હાતુમિહાર્હથ
અન્ય લોકોની દયા વિના અને અયોગ્ય રીતે તમને હરાવ્યા છે એવું સાંભળીને, અમારે બધા અત્યંત દુઃખ થયું છે; તમે અમને અહીં છોડીને જવું નહિ.
ભક્તાનુરક્તાન્સુહૃદઃ સદા પ્રિયહિતે રતાન્। કુરાજાઘિષ્ઠિતે રાજ્યે ન વિનશ્યેમ સર્વશઃ
અમે તો હંમેશાં તમારી ભક્તિ અને પ્રેમથી જોડાયેલા મિત્ર છીએ, અને તમારી સુખ-ભલાઈમાં જ આનંદ માનીએ છીએ; કૌરવો રાજ્ય કરે તો પણ અમે સંપૂર્ણપણે નાશ પામતાં નથી.
શ્રૂયતાં ચાભિધાસ્યામો ગુણદોષાન્નરર્ષભાઃ। શુભાશુભાધિવાસેન સંસર્ગઃ કુરુતે યથા
હવે, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષો, તમે સાંભળો, હું ગુણ અને દોષ વિશે કહું છું: જેવો સંગ, એ પ્રમાણે શુભ કે અશુભ ગુણો ઊભા થાય છે.
વસ્ત્રમાપસ્તિલાન્ભૂમિં ગન્ધો વાસયતે યથા। પુષ્પાણામધિવાસેન તથા સંસર્ગજા ગુણાઃ
જેમ કપડાં, પાણી, તલ અને જમીન પર સુગંધ આવે છે, તેમ ફૂલોની નજીક રહેવાથી પણ ગુણો મળે છે.
મોહજાલસ્ય યોનિર્હિ મૂઢૈરેવ સમાગમઃ। અહન્યહનિ ધર્મસ્ય યોનિઃ સાધુસમાગમઃ
મૂર્ખો સાથેના સંગથી મોહનો જાળ ઊભો થાય છે; અને સારા લોકો સાથે રોજના સંગથી ધર્મનો ઉદ્ભવ થાય છે.
તસ્માત્પ્રાજ્ઞૈશ્ચ વૃદ્ધૈશ્ચ સુસ્વભાવૈસ્તપસ્વિભિઃ। સદ્ભિશ્ચ સહ સંસર્ગઃ કાર્યઃ શમપરાયણૈઃ
એટલે બુદ્ધિશાળી, વૃદ્ધ, સારા સ્વભાવવાળા, તપસ્વી અને શાંતપ્રવૃત્તિ ધરાવતા સારા લોકો સાથે જ સંગ કરવો જોઈએ.
યેષાં ત્રીણ્યવદાતાનિ વિદ્યા યોનિશ્ચ કર્મ ચ। તે સેવ્યાસ્તૈઃ સમાસ્યાહિ શાસ્ત્રેભ્યોપિ ગરીયસી
જેનાં જ્ઞાન, કુળ અને કર્મ બધું શુદ્ધ હોય, એવા લોકોની સેવા અને સંગ કરવો જોઈએ; એ લોકો તો શાસ્ત્રોથી પણ મહાન છે.
નિરારમ્ભા હ્યપિ વયં પુણ્યશીલેષુ સાધુષુ। પુણ્યમેવાપ્નુયામેહ પાપં પાપોપસેવનાત્
અમે પોતે કંઈ ન કરીએ તો પણ, સારા અને પુણ્યશીલ લોકો સાથેના સંગથી અહીં પુણ્ય મળે છે; અને દુષ્ટો સાથેના સંગથી પાપ જ મળે છે.
અસતાં દર્શનાત્સ્પર્શાત્સંજલ્પાચ્ચ સહાસવાત્। ધર્માચારાઃ પ્રહીયન્તે સિદ્ધ્યન્તિ ચ ન માનવાઃ
ખરાબ લોકો સાથે જોવું, સ્પર્શવું, વાત કરવી કે હસવું—આ બધાથી ધર્મની આચરણ ઘટે છે અને માણસો સફળ થતાં નથી.
બુદ્ધિશ્ચ હીયતે પુંસાં નીચૈઃ સહ સમાગમાત્। મધ્યમૈર્મધ્યતાં યાતિ શ્રેષ્ઠૈઃ શ્રેષ્ઠત્વમાપ્નુયુઃ
નીચ લોકો સાથે સંગથી બુદ્ધિ ઘટે છે; મધ્યમ લોકો સાથે સંગથી મધ્યમતા આવે છે; શ્રેષ્ઠ લોકો સાથે સંગથી શ્રેષ્ઠતા મળે છે.
અનીચૈર્નાપ્યવિષયૈર્નાધર્મિષ્ઠૈર્વિશેષતઃ। યે ગુણાઃ કીર્તિતા લોકે ધર્મકામાર્થસંભવાઃ। લોકાચારેષુ સંભૂતા વેદોક્તાઃ શિષ્ટસંમતાઃ
નીચ, અયોગ્ય કે અધર્મી લોકો પાસેથી એ ગુણો નથી મળતા, જે ધર્મ, કામ, અર્થથી જન્મે છે, લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે, વેદોમાં કહેવાયા છે અને સારા લોકો દ્વારા માન્ય છે.
તે યુષ્માસુ સમસ્તાશ્ચ વ્યસ્તાશ્ચૈવેહ સદ્ગુણાઃ। ઇચ્છામો ગુણવન્મધ્યે વસ્તું શ્રેયોભિકાઙ્ક્ષિણઃ
આ બધા ગુણો, એક સાથે અને અલગ-અલગ, તમામાં છે; અમને શ્રેયસ ઇચ્છવું છે, એટલે અમે ગુણવાન લોકો વચ્ચે જ રહેવું ઇચ્છીએ છીએ.
ધન્યા વયં યદસ્માકં સ્નેહકારુણ્યયન્ત્રિતાઃ। અસતોઽપિ ગુણાનાહુર્બ્રાહ્મણપ્રમુખાઃ પ્રજાઃ
અમે ધન્ય છીએ કે અમારા માટે પ્રેમ અને દયા રાખીને, બ્રાહ્મણો અને લોકો પણ અમારામાં—even જો અમો યોગ્ય ન હોઈએ તો પણ—ગુણોની પ્રશંસા કરે છે.
તદહં ભ્રાતૃસહિતઃ સર્વાન્વિજ્ઞાપયામિ વઃ। નાન્યથા તદ્ધિ કર્તવ્યમસ્મત્સ્નેહાનુકમ્પયા
એથી, હું મારા ભાઈઓ સાથે મળીને તમને વિનંતી કરું છું: કૃપા કરીને અમારો પ્રેમ અને દયાથી, આ જ કરો, બીજું નહિ.
ભીષ્મઃ પિતામહો રાજા વિદુરો જનની ચ મે। સુહૃજ્જનશ્ચ પ્રાયો મે નગરે નાગસાહ્વયે
ભીષ્મ પિતામહ રાજા છે, વિદુર, મારી માતા અને મારા મોટાભાગના મિત્રો પણ હસ્તિનાપુર શહેરમાં છે.
તે ત્વસ્મદ્ધિતકામાર્થં પાલનીયાઃ પ્રયત્નતઃ। યુષ્માભિઃ સહિતાઃ સર્વે શોકસંતાપવિહ્વલાઃ
આ બધા, અને તમે પણ, અમારા હિત માટે, ખૂબ કાળજીપૂર્વક સંભાળવા યોગ્ય છો, કારણ કે તેઓ દુઃખ અને શોકથી વ્યાકુળ છે.