વિહીનાન્સર્વકામેભ્યો દાસભાવમુપાગતાન્। ધર્મપાશપરિક્ષિપ્તાનશક્તાનિવ વિક્રમે
જે બધા સુખોથી વંચિત, દાસ બની ગયા, ધર્મના બંધનમાં બંધાઈને, કંઈ કરી શકતા નહોતા—એવી સ્થિતિમાં હતા.
ક્રુદ્ધાં ચાનર્હતીં કૃષ્ણાં દુઃખિતાં કુરુસંસદિ। દુર્યોધનશ્ચ કર્ણશ્ચ કટુકાન્યભ્યભાષતામ્
કૃષ્ણા, જે આ બધું સહન કરવા લાયક નહોતી, કુરુ સભામાં દુઃખી અને ક્રોધિત હતી; ત્યારે દુર્યોધન અને કર્ણએ તેને કડવી વાતો કહી.
તસ્યાઃ કૃપણચક્ષુર્ભ્યાં પ્રદહ્યેતાપિ મેદિની
એના દયનીય આંખો એટલી તીવ્ર હતી કે, એથી આખી ધરતી સળગી શકે એવી લાગતી હતી.
અપિ શેષં ભવેદદ્ય પુત્રાણાં મમ સઞ્જય। ભરતાનાં સ્ત્રિયઃ સર્વા ગાન્ધાર્યા સહ સઙ્ગતાઃ
સંજય, આજે મારા પુત્રોમાંથી કોઈ બચશે કે નહીં? બધા ભરતકુળની સ્ત્રીઓ ગાંધારી સાથે ભેગી થઈ છે.
પ્રાકોશન્ભૈરવં તત્ર દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણાં સભાગતામ્। ધર્મિષ્ટાં ધર્મપત્નીં ચ રૂપયૌવનશાલિનીમ્
જ્યારે સભામાં ધર્મનિષ્ઠ, પતિવ્રતા અને રૂપ-યૌવનથી ભરપૂર કૃષ્ણાને જોઈ, ત્યારે ત્યાં બધાએ ભયથી રડવાનું શરૂ કર્યું.
પ્રજાભિઃસહ સઙ્ગમ્ય હ્યનુશોચન્તિ નિત્યશઃ। અગ્નિહોત્રાણિ સાયાહ્ને ચ ચાહૂયન્ત સર્વશઃ
લોકો સાથે ભેગા થઈને તેઓ સતત શોક કરતા; અને સાંજે બધા અગ્નિહોત્ર યથાવિધિ કરવામાં આવ્યા.
બ્રાહ્મણાઃ કુપિતાશ્ચાસન્દ્રૌપદ્યાઃ પરિકર્ષણે। આસીન્નિષ્ઠાનકો ઘોરો નિર્ઘાતશ્ચ મહાનભૂત્
દ્રૌપદીના અપમાનથી બ્રાહ્મણો ગુસ્સે થઈને મૌન બેસી ગયા; ભયાનક શાંતિ અને ભારે ગર્જના પ્રસરી ગઈ.
દિવ ઉલ્કાશ્ચાપતન્ત રાહુશ્ચાર્કમુપાગ્રસત્। અપર્વણિ મહાઘોરં પ્રજાનાં જયન્ભયમ્
આકાશમાંથી ઉલ્કાઓ પડવા લાગી, રાહુએ સૂર્યને ઢાંકી લીધો અને અસમયે જ પ્રજામાં મોટું ભય ફેલાઈ ગયું.
તથૈવ રથશાલાસુ પ્રાદુરાસીદ્ધુતાશનઃ। ધ્વજાશ્ચાપિ વ્યશીર્યન્ત ભરતાનામભૂતયે
એ જ રીતે રથશાળાઓમાં અચાનક અગ્નિ પ્રગટ્યો અને ભરતોના ધ્વજાઓ ફાટી પડ્યા, જે દુર્ભાગ્યનું સંકેત હતું.
દુર્યોધનસ્યાગ્નિહોત્રે પ્રાક્રોશન્ભૈરવં શિવાઃ। તાસ્તદા પ્રત્યભાષન્ત રાસભાઃ સર્વતો દિશઃ
દુર્યોધનના યજ્ઞકુંડ પાસે ભયાનક રીતે શિયાળોએ હાહાકાર કર્યો અને દરેક દિશામાં ગધેડાંઓએ પણ અવાજ કર્યો.
પ્રાતિષ્ઠત તતો ભીષ્મો દ્રોણેન સહ સઞ્જય। કૃપશ્ચ સોમદત્તશ્ચ બાહ્લીકશ્ચ મહામનાઃ
પછી ભીષ્મ પિતામહ દ્રોણ, સંજય, કૃપાચાર્ય, સોમદત્ત અને મહાન મનવાળા બાહ્લિક સાથે ત્યાંથી નીકળી ગયા.
તતોઽહમબ્રુવં તત્ર વિદુરેણ પ્રચોદિતઃ। વરં દદાનિ કૃષ્ણાયૈ કાઙ્ક્ષિતં યદ્યદિચ્છતિ
પછી હું વિદુરના સંકેતે કહ્યું: 'હું દ્રૌપદીને જે કંઈ ઈચ્છે તે વરદાન આપું છું.'
અવૃણોત્તત્ર પાઞ્ચાલી પાણ્ડવાના --સતામ્। સરથાન્સધનુષ્કાંશ્ચાપ્યનુજ્ઞાસિષમપ્યહમ્
ત્યારે પાંછાલી એ પાંડવોને, તેમના રથ અને ધનુષ્ય સાથે, પસંદ કર્યા અને મેં પણ એમાં સંમતિ આપી.
અથાબ્રવીન્મહાપ્રાજ્ઞો વિદુરઃ સર્વધર્મવિત્। એતદન્તાસ્તુ ભરતા યદ્વ-કૃષ્ણા સભાં ગતા
પછી સર્વધર્મ જાણનારા વિદુરે કહ્યું: 'હવે કૃષ્ણા સભામાં આવી છે, એટલે ભરતોનું અંત આવી ગયું છે.'
યૈષા પાઞ્ચાલરાજસ્ય સુતા સા શ્રીરનુત્તમા। પાઞ્ચાલી પાણ્ડવાનેતાન્દૈવસૃષ્ટોપસર્પતિ
પાંચાલના રાજાની આ પુત્રી, શ્રેષ્ઠ સૌભાગ્યરૂપ, પાંછાલી, જાણે દેવતાઓએ મોકલી હોય તેમ, પાંડવો તરફ આગળ વધી રહી છે.
તસ્યાઃ પાર્થાઃ પરિક્લેશં ન ક્ષંસ્યન્તે હ્યમર્ષણાઃ। વૃષ્ણયો વા મહેષ્વાસાઃ પાઞ્ચાલા વા મહારથાઃ
પાર્થો, જે અણ્યાય સહન કરતા નથી, એ દ્રૌપદીના દુઃખને ક્યારેય સહન કરશે નહીં; અને વૃષ્ણિ તથા પાંચાલના મહાન ધનુર્ધરો પણ નહિ.
તેન સત્યાભિસન્ધેન વાસુદેવેન રક્ષિતાઃ। આગમિષ્યતિ બીભત્સુઃ પઞ્ચાલૈઃ પરિવારિતઃ
સત્યના પાલક વાસુદેવની રક્ષા હેઠળ, અર્જુન પાંચાલો સાથે અહીં આવશે.
તેષાં મધ્યે મહેષ્વાસો ભીમસેનો મહાબલઃ। આગમિષ્યતિ ધુન્વાનો ગદાં દણ્ડમિવાન્તકઃ
એમના વચ્ચે મહાન બળવાન ભીમસેન પોતાની ગદા લઈને, જાણે યમરાજ જ આવે તેમ, અહીં આવશે.
તતો ગાણ્ડીવનિર્ઘોષં શ્રુત્વા પાર્થસ્ય ધીમતઃ। ગદાવેગં ચ ભીમસ્ય નાલં સોઢું નરાધિપાઃ
પછી બુદ્ધિશાળી અર્જુનના ગાંડીવનો ગર્જન અને ભીમની ગદાનો પ્રહાર સાંભળી, રાજાઓ એ સહન કરી શકશે નહીં.
તત્ર મે રોચતે નિત્યં પાર્થૈઃ સામ ન વિગ્રહઃ। કુરુભ્યો હિ સદા મન્યે પાણ્ડવાન્બલવત્તરાન્
મને હંમેશા પાર્થો સાથે સંમતિ જ પસંદ છે, ઝઘડો નહિ; કેમ કે હું પાંડવોને કુરુઓ કરતાં હંમેશા વધુ શક્તિશાળી માનું છું.
તથા હિ બલવાન્રાજા જરાસન્ધો મહાદ્યુતિઃ। બાહુપ્રહરણેનૈવ ભીમેન નિહતો યુધિ
જેમ મહાપ્રભાવી જરાસંધ રાજા પણ ભીમના હાથોથી યુદ્ધમાં મારાયો હતો.
તસ્ય તે શમ એવાસ્તુ પાણ્ડવૈર્ભરતર્ષભ। ઉભયોઃ પક્ષયોર્યુક્તં ક્રિયતામવિશઙ્કયા
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તારા અને પાંડવો વચ્ચે શાંતિ જ રહે, બંને પક્ષ માટે યોગ્ય જે હોય તે નિર્ભયપણે કરવામાં આવે.
એવં કૃતે મહારાજ પરં શ્રેયસ્ત્વમાપ્સ્યસિ। એવં ગાવલ્ગણે ક્ષત્તા ધર્માર્થસહિતં વચઃ
આ રીતે કરશો તો, હે રાજા, તું સર્વોત્તમ કલ્યાણ પામશે; ગાવલ્ગણના રથચાલકે ધર્મ અને અર્થથી ભરેલું એવું વચન કહ્યું.
ઉક્તવાન્ન ગૃહીતં વૈ મયા પુત્રહિતૈષિણા
એણે કહ્યું, પણ પુત્રના હિત માટે મેં એ વાત સ્વીકારી નહિ.
એવં દ્યૂતજિતાઃ પાર્થાઃ કોપિતાશ્ચ દુરાત્મભિઃ। ધાર્તરાષ્ટ્રૈઃ સહામાત્યૈર્નિકૃત્યા દ્વિજસત્તમ
આ રીતે જુગારમાં હારી ગયેલા પાર્થો, દુષ્ટ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો અને એમના મંત્રીઓએ છેતરપિંડી કરી, ગુસ્સે ભરાયા, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ.
શ્રાવિતાઃ પરુષા વાચઃ સૃજન્તીર્વૈરમુત્તમમ્। કિમકુર્વત કૌરવ્યા મમ પૂર્વપિતામહાઃ
તેમણે કડક અને દુશ્મનાવટ પેદા કરતી વાતો સાંભળી; ત્યારે મારા પૂર્વજ કૌરવો એ સમયે શું કર્યા?
કથં ચૈશ્વર્યભૂયિષ્ઠાઃ સહસા દુઃખમેયુષઃ। વને વિજહ્રિરે પાર્થાઃ શક્રપ્રતિમતેજસઃ
પૃથાપુત્રો, જેમનું તેજ ઇન્દ્ર જેટલું જ હતું અને જે સદાય વૈભવમાં જીવ્યા હતા, એ લોકો અચાનક દુઃખ સહન કરીને વનમાં કેમ રહ્યા?
કે ચૈતાનન્વવર્તન્ત પ્રાપ્તાન્વ્યસનમુત્તમમ્। કિમાચારાઃ કિમાહારાઃ ક્વચ વાસો મહાત્મનામ્
જ્યારે એમને આટલું મોટું દુઃખ આવ્યું ત્યારે કોણ એમની સાથે હતું? એ મહાન આત્માઓનું વર્તન કેવું હતું, શું ખાતા અને કયાં રહેતા?
કથં દ્વાદશ વર્ષાણિ વને તેષાં મહાત્મનામ્। વ્યતીયુર્બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ શૂરાણામનિવર્તિનામ્
હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, એ શૂરવીર અને અડગ પાંડવો વનમાં બાર વર્ષ કેવી રીતે વિતાવ્યા?
કથં ચ રાજપુત્રી સા પ્રવરા સર્વયોષિતામ્। પતિવ્રતા મહાભાગા સતતં પ્રિયવાદિની
અને એ રાજકુમારી, જે સર્વ સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ, પતિવ્રતા, ખૂબ ભાગ્યશાળી અને હંમેશા મીઠા બોલતી હતી—