કમ્બલાશ્વતરૌ ચાપિ નાગઃ કાલીયકસ્તથા। વૃત્તસંવર્તકૌ નાગૌ દ્વૌ ચ પદ્માવિતિ શ્રુતૌ
કંબલ અને અશ્વતર, કાલિયક, વૃત્તસમ્વર્તક નામના બે સાપ અને પદ્મ નામે જાણીતા બે સાપ.
નાગઃ શઙ્ખમુખશ્ચૈવ તથા કૂષ્માણ્ડકોઽપરઃ। ક્ષેમકશ્ચ તથા નાગો નાગઃ પિણ્ડારકસ્તથા
શંખમુખ, કુસ્માંડક, ક્ષેમક અને પિંડારક નામના સાપ પણ હતા.
કરવીરઃ પુષ્પદંષ્ટ્રો બિલ્વકો બિલ્વપાણ્ડુરઃ। મૂષકાદઃ શઙ્ખશિરાઃ પૂર્ણભદ્રો હરિદ્રકઃ
કરવીર, પુષ્પદંષ્ટ્ર, બિલ્વક, બિલ્વપાંડુર, મૂષકાદ, શંખશિર, પૂર્ણભદ્ર અને હરિદ્રક — આ બધા નાગો છે.
અપરાજિતો જ્યોતિકશ્ચ પન્નગઃ શ્રીવહસ્તથા। કૌરવ્યો ધૃતરાષ્ટ્રશ્ચ શઙ્ખપિણ્ડશ્ચ વીર્યવાન્
અપરાજિત, જ્યોતિક, પન્નગ, શ્રીવહ, કૌરવ્ય, ધૃતરાષ્ટ્ર અને બલવાન શંખપિંડ — એ પણ નાગો છે.
વિરજાશ્ચ સુબાહુશ્ચ શાલિપિણ્ડશ્ચ વીર્યવાન્। હસ્તિપિણ્ડઃ પિઠરકઃ સુમુખઃ કૌણપાશનઃ
વિરજ, સુબાહુ, શક્તિશાળી શાલિપિંડ, હસ્તિપિંડ, પિઠરક, સુમુખ અને કૌણપાશન — એ પણ નાગો છે.
કુઠર઼ઃ કુઞ્જરશ્ચૈવ તથા નાગઃ પ્રભાકરઃ। કુમુદઃ કુમુદાક્ષશ્ચ તિત્તિરિર્હલિકસ્તથા
કુઠર, કુંજર, નાગ, પ્રભાકર, કુમુદ, કુમુદાક્ષ, તિત્તિરી અને હલિક — એ પણ નાગો છે.
કર્દમશ્ચ મહાનાગો નાગશ્ચ બહુમૂલકઃ। કર્કરાકર્કરૌ નાગૌ કુણ્ડોદરમહોદરૌ
કર્દમ, મહાનાગ, બહુમૂલક નાગ, કર્કર અને અકર્કર નામના નાગ, તેમજ કુંડોદર અને મહોદર — એ પણ નાગો છે.
એતે પ્રાધાન્યતો નાગાઃ કીર્તિતા દ્વિજસત્તમ। બહુત્વાન્નામધેયાનામિતરે નાનુકીર્તિતાઃ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અહીં મુખ્ય નાગોના નામ કહેવામાં આવ્યા છે; બાકીના તો બહુ જ વધારે હોવાથી તેમના નામ કહેવામાં આવ્યા નથી.
એતેષાં પ્રસવો યશ્ચ પ્રસવસ્ય ચ સંતતિઃ। અસઙ્ખ્યેયેતિ મત્ત્વા તાન્ન બ્રવીમિ તપોધન
આ નાગોના સંતાન અને તેમના સંતાનના સંતાન ગણતરીથી બહાર છે; એ જાણીને, હે તપસ્વી, હું તેમને ગણતો નથી.
બહૂનીહ સહસ્રાણિ પ્રયુતાન્યર્બુદાનિ ચ। અશક્યાન્યેવ સઙ્ખ્યાતું પન્નગાનાં તપોધન
અહીં હજારો, લાખો અને કરોડો જેટલા પન્નગો છે, હે તપસ્વી, જેમને ગણવી શક્ય નથી.
આખ્યાતા ભુજગાસ્તાત વીર્યવન્તો દુરાસદાઃ। શાપં તં તેઽભિવિજ્ઞાય કૃતવન્તઃ કિમુત્તરમ્
હે પિતા, શક્તિશાળી અને ભયાનક નાગોના નામ કહેવામાં આવ્યા; એ શાપ જાણીને, તેમણે શું જવાબ આપ્યો?
તેષાં તુ ભગવાઞ્છેષઃ કદ્રૂં ત્યક્ત્વા મહાયશાઃ। ઉગ્રં તપઃ સમાતસ્થે વાયુભક્ષો યતવ્રતઃ
એમાં મહાન યશવંત શેષે, કદ્રૂને છોડીને, કઠોર તપ કરવા લાગ્યા, માત્ર હવા ખાઈને અને વ્રત પાળી રહ્યા.
ગન્ધમાદનમાસાદ્ય બદર્યાં ચ તપોરતઃ। ગોકર્ણે પુષ્કરારણ્યે તથા હિમવતસ્તટે
શેષે ગંધમાદન, બદરી, ગોકર્ણ, પુષ્કરનું જંગલ અને હિમાલયની કાંઠે તપ કર્યો.
તેષુ તેષુ ચ પુણ્યેષુ તીર્થેષ્વાયતનેષુ ચ। એકાન્તશીલો નિયતઃ સતતં વિજિતેન્દ્રિયઃ
એ પવિત્ર તીર્થો અને મંદિરોમાં, શેષ એકાંતમાં, નિયમિત અને સતત ઇન્દ્રિયજિત બનીને રહેતા હતા.
તપ્યમાનં તપો ઘોરં તં દદર્શ પિતામહઃ। સંશુષ્કમાંસત્વક્સ્નાયું જટાચીરધરં મુનિમ્
જ્યારે શેષે ભારે તપ કર્યું, ત્યારે પિતામહે તેમને જોયા — તેઓ દેહે સુકાઈ ગયા હતા, ચામડી, માંસ અને સ્નાયુ સુકાઈ ગયા હતા, જટા અને વાલના વસ્ત્ર પહેરેલા હતા.
તમબ્રવીત્સત્યધૃતિં તપ્યમાનં પિતામહઃ। કિમિદં કુરુષે શેષ પ્રજાનાં સ્વસ્તિ વૈ કુરુ
પિતામહે એ તપસ્વી, સત્યનિષ્ઠ શેષને પૂછ્યું: 'શેષ, તું શું કરે છે? સર્વ પ્રજાનું કલ્યાણ કર.'
ત્વં હિ તીવ્રેણ તપસા પ્રજાસ્તાપયસેઽનઘ। બ્રૂહિ કામં ચ મે શેષ યસ્તે હૃદિ વ્યવસ્થિતઃ
'હે નિર્દોષ, તું તીવ્ર તપથી પ્રજાઓને પીડે છે; શેષ, તારા હૃદયમાં જે ઇચ્છા છે, એ મને કહો.'
સોદર્યા મમ સર્વે હિ ભ્રાતરો મન્દચેતસઃ। સહ તૈર્નોત્સહે વસ્તું તદ્ભવાનનુમન્યતામ્
'મારા બધા સહોદર ભાઈઓ મનથી મંદ છે; હું તેમના સાથે રહી શકતો નથી — કૃપા કરીને એ માટે મને અનુમતિ આપો.'
અભ્યસૂયન્તિ સતતં પરસ્પરમમિત્રવત્। તતોઽહં તપ આતિષ્ઠે નૈતન્પશ્યેયમિત્યુત
'તેઓ સતત એકબીજાથી દુશ્મન જેવી ઈર્ષા કરે છે; તેથી હું તપ કરું છું, જેથી એ દૃશ્ય મને જોવું ન પડે.'
ન મર્ષયન્તિ સસુતાં સતતં વિનતાં ચ તે। અસ્માકં ચાપરો ભ્રાતા વૈનતેયોઽન્તરિક્ષગઃ
'તેઓ વિનતા અને તેના પુત્રને ક્યારેય સહન કરતા નથી; અને અમારો બીજો ભાઈ, વૈનતેય, આકાશમાં વિહાર કરે છે.'
તં ચ દ્વિષન્તિ સતતં સ ચાપિ બલવત્તરઃ। વરપ્રદાનાત્સ પિતુઃ કશ્યપસ્ય મહાત્મનઃ
તેને બધા હંમેશા દ્વેષ કરે છે, છતાં તે બધાથી વધુ શક્તિશાળી છે, કારણ કે તેને પોતાના પિતા મહાત્મા કશ્યપનો આશીર્વાદ મળ્યો છે.
સોઽહં તપઃ સમાસ્થાય મોક્ષ્યામીદં કલેવરમ્। કથં મે પ્રેત્યભાવેઽપિ ન તૈઃ સ્યાત્સહ સઙ્ગમઃ
હું હવે તપસ્યા કરીને આ શરીર છોડી દઈશ; પણ મૃત્યુ પછી પણ તેમનો સંગ ન થાય એ માટે શું કરું?
તમેવં વાદિનં શેષં પિતામહ ઉવાચ હ। જાનામિ શેષ સર્વેષાં ભ્રાતૄણાં તે વિચેષ્ટિતમ્
શેષે આમ કહ્યું ત્યારે પિતામહે કહ્યું: 'હું જાણું છું, શેષ, તારા બધા ભાઈઓએ શું કર્યું છે.'
માતુશ્ચાપ્યપરાધાદ્વૈ ભ્રાતૄણાં તે મહદ્ભયમ્। કૃતોઽત્ર પરિહારશ્ચ પૂર્વમેવ ભુજઙ્ગમ
'માતાની ભૂલથી તારા ભાઈઓને મોટું સંકટ આવ્યું છે; પણ, ઓ સાપ, અહીં પહેલેથી જ તેનું ઉપાય પણ થઈ ગયું છે.'
ભ્રાતૄણાં તવ સર્વેષાં ન શોકં કર્તુમર્હસિ। વૃણીષ્વ ચ વરં મત્તઃ શેષ યત્તેઽભિકાઙ્ક્ષિતમ્
'તારે તારા ભાઈઓ માટે દુઃખ કરવું જોઈએ નહીં; હવે, શેષ, મારી પાસે જે તને ઇચ્છિત હોય તે વર માંગ.'
દાસ્યામિ હિ વરં તેઽદ્ય પ્રીતિર્મે પરમા ત્વયિ। દિષ્ટ્યા બુદ્ધિશ્ચ તે ધર્મે નિવિષ્ટા પન્નગોત્તમ। ભૂયો ભૂયશ્ચ તે બુદ્ધિર્ધર્મે ભવતુ સુસ્થિરા
'હું આજે તને વર આપું છું, કેમ કે તારા પર મારી ખૂબ મમતા છે; સદભાગ્યે તારો મન ધર્મમાં સ્થિર થયો છે, ઓ શ્રેષ્ઠ પન્નગ; તારો મન હંમેશા ધર્મમાં જ સ્થિર રહે.'
એષ એવ વરો દેવ કાઙ્ક્ષિતો મે પિતામહ। ધર્મે મે રમતાં બુદ્ધિઃ શમે તપસિ ચેશ્વર
'હે દેવ, હે પિતામહ, મને તો એજ વર જોઈએ છે: મારું મન ધર્મમાં, શાંતિમાં અને તપસ્યામાં રમે.'
પ્રીતોઽસ્મ્યનેન તે શેષ દમેન ચ શમેન ચ। ત્વયા ત્વિદં વચઃ કાર્યં મન્નિયોગાત્પ્રજાહિતમ્
'શેષ, તારી દમ અને શાંતિથી હું પ્રસન્ન છું. હવે, મારા આદેશથી, તારે જગતના હિત માટે એક કાર્ય કરવું પડશે.'
ઇમાં મહીં શૈલવનોપપન્નાં સસાગરગ્રામવિહારપત્તનામ્ ત્વં શેષ સમ્યક્ ચલિતાં યથાવ- ત્સંગૃહ્ય તિષ્ઠસ્વ યથાઽચલા સ્યાત્
'આ ધરતી, પર્વતો અને જંગલો, સાગરો, ગામો, ઉદ્યાનો અને નગરોથી શોભાયમાન છે—હે શેષ, તું તેને સારી રીતે સંભાળી રાખ, જેથી તે અડગ રહે.'
યથાઽઽહ દેવો વરદઃ પ્રજાપતિ- ર્મહીપતિર્ભૂતપતિર્જગત્પતિઃ। તથા મહીં ધારયિતાઽસ્મિ નિશ્ચલાં પ્રયચ્છતાં મે વિવરં પ્રજાપતે
'જેમ વરદાતા પ્રજાપતિ, ધરતીના રાજા, સર્વજગતના સ્વામી કહે છે, તેમ હું પણ ધરતીને અડગ રાખીશ—જો પ્રજાપતિ મને નિવાસ માટે સ્થાન આપે.'