તતો નિનાદઃ સુમહાન્પાણ્ડવાન્તઃ પુરેઽભવત્
પછી પાંડવો વચ્ચે શહેરમાં મોટો રડવાનો અવાજ ઊઠ્યો.
કુન્તી ચ ભૃશશન્તપ્તા દ્રૌપદીં પ્રેક્ષ્ય ગચ્છતીમ્। શોકવિહ્વલયા વાચા કૃચ્છ્રાદ્વચનમબ્રવીત્
કુંતી, ખૂબ જ દુઃખી થઈને, દ્રૌપદીને જતી જોઈ, શોકથી ભરેલી અવાજે, ખૂબ જ મુશ્કેલીથી બોલી.
વત્સે શોકો ન તે કાર્યઃ પ્રાપ્યેદં વ્યસનં મહત્। સ્ત્રીધર્માણામભિજ્ઞાઽસિ શીલાચારવતી તથા
બાળિકા, તારે દુઃખ કરવાની જરૂર નથી, ભલે તને મોટું દુઃખ મળ્યું છે; તું સ્ત્રીધર્મ જાણે છે અને સદાચારવાળી છે.
ન ત્વાં શન્દેષ્ટુમર્હામિ ભર્તૄન્પ્રતિ શુચિસ્મિતે। સાધ્વી ગુણસમાપન્ના ભૂષિતં તે કુલદ્વયમ્
હું તને પતિઓ વિષે કંઈ કહેવાની જરૂર નથી, હે શુદ્ધ સ્મિતવાળી; તું સારા ગુણોથી ભરપૂર છે અને બંને કુળને તું શોભાવતી છે.
સભાગ્યાઃ કુરવશ્ચેમે યે ન દગ્ધાસ્ત્વયાઽનઘે। અરિષ્ટં વ્રજ પન્થાનં મદનુધ્યાનબૃંહિતા
આ કુરુઓ ખરેખર નસીબદાર છે કે જેમને, હે નિર્દોષે, તું બળી ન નાખ્યા. હવે તું મારી સતત શુભેચ્છાથી મજબૂત બની, સુરક્ષિત માર્ગે આગળ વધ.
ભાવિન્યર્થે હિ સત્સ્ત્રીણાં વૈકૃતં નોપજાયતે। ગુરુધર્માભિગુપ્તા ચ શ્રેયઃ ક્ષિપ્રમવપ્સ્યસિ
આગળ noble સ્ત્રીઓ ક્યારેય બદનામ થતી નથી; વડીલોના ધર્મથી રક્ષિત રહી, તું જલ્દી સુખ-સમૃદ્ધિ પામશે.
સહદેવશ્ચ મે પુત્રઃ સદાઽવેક્ષ્યો વને વસન્। યથેદં વ્યસનં પ્રાપ્ય નાયં સીદેન્મહામતિઃ
મારો પુત્ર સહદેવ જંગલમાં રહે ત્યારે હંમેશા તેનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ; આ દુઃખ આવી પડ્યું છે, છતાં આ મહાન બુદ્ધિવાળો કદી હિંમત ન હારે.
તથેન્યુક્ત્વા તુ સા દેવી સ્રવન્નેત્રજલાવિલા। શોણિતાક્તૈકવસના મુક્તકેશી વિનિર્યયૌ
આ રીતે બોલીને, તે દેવી આંખોમાંથી અશ્રુ વહાવી, એક લોહીથી ભીંજાયેલાં કપડાંમાં, ખુલ્લા વાળે બહાર નીકળી ગઈ.
તાં ક્રોશન્તીં પૃથા દુઃખાદનુવવ્રાજ ગચ્છતીમ્। અથાપશ્યન્સુતાન્સર્વાન્હૃતાભરણવાસસઃ
તે જતા, કુંતીએ દુઃખથી રડતી તેની પાછળ પગલાં ભરી; પછી તેણે પોતાના બધા પુત્રોને જોયા, જેમના ગહણા અને વસ્ત્રો લઈ લેવામાં આવ્યા હતા.
રુરુચર્માવૃતતનૂન્હ્રિયા કિઞ્ચિદવાહ્મુખાન્। પરૈઃ પરીતાન્સંહૃષ્ટૈઃ સુહૃદ્ભિશ્ચાનુશોચિતાન્
હરણચામડાંથી શરીર ઢાંકેલા, થોડું શરમથી માથું ઝુકાવેલું, આસપાસ ખુશ દુશ્મનો અને દયાળુ મિત્રો દ્વારા શોક વ્યક્ત કરાતા.
તદવસ્થાન્સુતાન્સર્વાનુપસૃત્યાતિવત્સલા। સ્વજમાનાઽવદચ્છેકાત્તત્તદ્વિલપતી બહુ
એવી હાલતમાં પોતાના બધા પુત્રો પાસે પહોંચી, માતૃસ્નેહથી ભરપૂર, તેણે તેમને ભેળવીને ઘણું રડતાં કહ્યું.
કથં સદ્ધર્મચારિત્રાન્વૃત્તસ્થિતિવિભૂષિતાન્। અક્ષુદ્રાન્દૃઢભક્તાંશ્ચ દૈવતેજ્યાપરાન્સદા
તમે તો સારા આચરણથી શોભિત, વ્રત-પાલનમાં અડગ, મનથી ઉદાર, દૃઢ ભક્તિ ધરાવતા અને દેવપૂજામાં સતત લાગેલા છો—પછી પણ તમારી ઉપર આ દુઃખ કેમ આવ્યું?
વ્યસનં વઃ સમભ્યાગાત્કોઽયં વિધિવિપર્યયઃ। કસ્યાપધ્યાનજં ચેદમાગઃ પશ્યામિ વો ધિયા
આ કઈ વિપરીત કિસ્મત છે કે તમને આવી છે? કોના દુર્ભાવનાથી આ દુઃખ આવ્યું? હું સમજું છું કે કોઈના દુષ્કર્મથી તમારે આ ભોગવવું પડ્યું છે.
સ્યાત્તુ મદ્ભાગ્યદોષોઽયં યાઽહં યુષ્માનજીજનમ્। દુઃખાયાસભુજોઽત્યર્થં યુક્તાનપ્યુત્તમૈર્ગુણૈઃ
શક્ય છે કે આ મારા ભાગ્યનો dosh છે, કારણ કે મેં તમને જન્મ આપ્યા—તમે ઉત્તમ ગુણોથી યુક્ત હોવા છતાં, વધારે દુઃખ સહન કરવું પડે છે.
કથં વત્સ્યથ દુર્ગેષુ વને ઋદ્ધિવિનાકૃતાઃ। વીર્યસત્વબલોત્સાહતેજોભિરકૃશાઃ કૃશાઃ
તમે તો હિંમત, શક્તિ, ઉત્સાહ અને તેજમાં કદી નબળા નથી, ફક્ત શરીરે જ દુર્બળ છો; તો પણ, સંપત્તિ વિના જંગલમાં કેમ જીવો છો?
યદ્યેવમહમજ્ઞાસ્યં વને વાસં હિ વો ધ્રુવમ્। શતશૃઙ્ગાન્મૃતે પાણ્ડૌ નાગમિષ્યં ગજાહ્વયમ્
હવે જો આવું જ છે, તો હું અજ્ઞાનમાં નહીં રહું; તમારે જંગલમાં રહેવું નિશ્ચિત છે. પાંડુ શતશૃંગ પર ગયો છે, તો હું હસ્તિનાપુર નહીં જઉં.
ધન્યં વઃ પિતરં મન્યે તપોમેધાન્વિતં તથા। યઃ પુત્રાધિમસમ્પ્રાપ્ય સ્વર્ગેચ્છામકરોત્પ્રિયામ્
તમારા પિતા સાચે ધન્ય છે, જેઓ તપ અને વિવેકથી ભરપૂર હતા; જેઓએ પોતાના પુત્રોને આવી હાલતમાં જોયા વિના, સ્વર્ગમાં પોતાની ઇચ્છિત સ્થિતિ મેળવી.
ધન્યાં ચાતીન્દ્રિયજ્ઞાનામિમાં પ્રાપ્તાં પરાં ગતિમ્। મન્યે તુ માદ્રીં ધર્મજ્ઞાં કલ્યાણીં સર્વથૈવ તુ
અને હું માદ્રીને પણ ધન્ય માનું છું, જેઓ ઇન્દ્રિયાતીત જ્ઞાન ધરાવતી, સર્વ રીતે પવિત્ર અને શુભ હતી અને સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામી.
રત્યા મત્યા ચ ગત્યા ચ યયાઽહમભિસન્ધિતા। જીવિતપ્રિયતાં મહ્યં ધિઙ્માં સઙ્ક્લેશભાગિનીમ્
રમણ, વિચાર અને વ્યવહારથી તેણે મને પાછળ પાડી; જે મને સૌથી વધુ ઇચ્છિત હતું, તે તેણે મેળવી લીધું—હાય! હું તો દુઃખ સહન કરવા માટે રહી ગઈ.
પુત્રકા ન વિહાસ્યે વઃ કૃચ્છ્રલબ્ધાન્પ્રિયાન્સતઃ। સાઽહં યાસ્યામિ હિ વનં હા કૃષ્ણે કિં જહાસિ મામ્
પુત્રો, હવે હું તમને, મારા પ્રિય અને દુર્લભ સંતાનોને, ફરી નહિ જોઈ શકું; એટલે હું પણ જંગલમાં જઈશ. હાય કૃષ્ણે, તું મને કેમ છોડે છે?
અન્તવત્યસુધર્મેઽસ્મિન્ધાત્રા કિં નુ પ્રમાદતઃ। મમાન્તો નૈવ વિહિતસ્તેનાયુર્ન જહાતિ મામ્
આ સંસારમાં સારા ધર્મ પણ ક્ષણભંગુર છે, તો શું સર્જનહાર બેદરકાર છે? મારા અંતનો સમય તેણે નક્કી કર્યો નથી, એટલે મૃત્યુ પણ મને નથી મળતું.
હા કૃષ્ણ દ્વારકાવાસિન્ક્વાસિ સઙ્કર્ષણાનુજ। કસ્માન્ન ત્રાયસે દુઃખાન્માં ચેમાંશ્ચ નરોત્તમાન્
હાય કૃષ્ણ, દ્વારકાવાસી, તું ક્યાં છે, સંકર્ષણનો ભાઈ? તું મને અને આ શ્રેષ્ઠ પુરુષોને આ દુઃખમાંથી કેમ બચાવતો નથી?
અનાદિનિધનં યે ત્વામનુધ્યાયન્તિ વૈ નરાઃ। તાંસ્ત્વં પાસીત્યયં વાદઃ સ ગતો વ્યર્થતાં કથમ્
જે લોકો તને અનાદિ અને અનંત માને છે અને સતત તારો સ્મરણ કરે છે, તેમને તું રક્ષે છે એ વાત ક્યારેય ખોટી કે વ્યર્થ કેવી રીતે થઈ શકે?
ઇમે સદ્ધર્મમાહાત્મ્યયશોવીર્યાનુવર્તિનઃ। નાર્હન્તિ વ્યસનં ભોક્તું નન્વેષાં ક્રિયતાં દયા
આ લોકો સાચા ધર્મ, મહાનતા, યશ અને શૂરવીરતા પાળે છે, એવાં લોકોને દુઃખ ભોગવવાનો હક નથી; ખરેખર, તેમના પર દયા કરવી જ જોઈએ.
સેયં નીત્યર્થવિજ્ઞેષુ કથમાપદુપાગતા।। સ્થિતેષુ કુલનાથેષુ કથમાપદુપાગતા
ધર્મના અર્થને જાણનારા લોકો પર આવી આપત્તિ કેવી રીતે આવી? અને જ્યારે કુટુંબના વડાઓ જીવિત છે, ત્યારે આવી મુશ્કેલી કેમ આવી?
હા પાણ્ડો હા મહારાજ ક્વાસિ કિં સમુપેક્ષસે। પુત્રાન્વિવાસ્યતઃ સાધૂનરિભિર્દ્યૂતનિર્જિતાન્
હાય પાંડુ! હાય મહારાજ! તું ક્યાં છે? શા માટે તું ચુપચાપ જોઈ રહ્યો છે, જ્યારે તારા સારા પુત્રોને દુશ્મનો દ્વારા જુગારમાં હરાવીને જંગલમાં મોકલવામાં આવે છે?
સહદેવ નિવર્તસ્વ નનુ ત્વમસિ મે પ્રિયઃ। શરીરાદપિ માદ્રેય માં મા ત્યાક્ષીઃ કુપુત્રવત્
સહદેવ, પાછો વળી આવ! તું તો મને બહુ પ્રિય છે. માદ્રીપુત્ર, મને ક્યારેય ત્યજીને ન જા, ખરાબ પુત્ર જેવું પણ નહિ, અને પોતાનું શરીર પણ છોડવું પડે તોય નહિ.
વ્રજન્તુ બ્રાતરસ્તેઽમી યદિ સત્યાભિસન્ધિનઃ। મત્પરિત્રાણજં ધર્મમિહૈવ ત્વમવાપ્નુહિ
જો તારા ભાઈઓ સાચા મનથી વચન પાળવા તૈયાર હોય તો તેઓ જઈ શકે છે; પણ તું અહીં જ રહીને મને બચાવવાનો જે ધર્મ છે, એ પ્રાપ્ત કર.
એવં વિપલતીં કુન્તીમભિવાદ્ય પ્રણમ્ય ચ। પાણ્ડવા વિગતાનન્દા વનાયૈવ પ્રવવ્રજુઃ
આ રીતે દુઃખી કુંતીને વંદન કરીને અને પ્રણામ કરીને, આનંદથી વિહોણા થયેલા પાંડવો વનમાં જવા નીકળી પડ્યા.
વિદુરશ્ચાપિ તામાર્તાં કુન્તીમાશ્વાસ્ય હેતુભિઃ। પ્રાવેશયદ્ગૃહં ક્ષત્તા સ્વયમાર્તતરઃ શનૈઃ
વિદુરે પણ દુઃખી કુંતીને સમજાવી અને કારણો આપી આશ્વાસન આપ્યું, અને પોતે પણ વધુ દુઃખી હોવા છતાં ધીમે ધીમે તેને ઘરમાં લઈ ગયો.